Azerbaycanlıların Soykırım Günü

Azerbaycanlıların Soykırım Günü, 31 Mart tarihinde anılan ve 1918 yılının Mart–Nisan aylarında Azerbaycan topraklarında Azerbaycan Türklerine karşı gerçekleştirilen kitlesel katliamların hatırasını yaşatmayı amaçlayan resmî anma günüdür. Bu tarih, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin eski Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev tarafından 1998 yılında imzalanan kararname ile resmî olarak ilan edilmiştir.

Söz konusu olaylar, Azerbaycan tarih yazımında “soykırım” olarak nitelendirilmekte ve ülke tarihinin en ağır ve trajik hadiselerinden biri olarak kabul edilmektedir.

20. yüzyılın başlarında, Çarlık Rusyası’nın son dönemlerinde Azerbaycan’ın çeşitli bölgelerine yerleştirilen Ermeni nüfus, imparatorluk otoritesinin zayıflamasıyla birlikte bölgede güç kazanmaya başlamıştır. 1905 yılından itibaren silahlı örgütlenmeler gerçekleştiren Ermeni gruplar, başta Bakü olmak üzere birçok bölgede çatışmalar çıkararak Azerbaycanlı nüfus üzerinde baskı kurmuştur.

1917 yılında Rusya’da gerçekleşen devrim sonucunda Çarlık rejimi yıkılmış, Bolşevikler iktidara gelmiştir. Bu süreçte Bakü’de yönetimi ele geçiren Bolşevik yönetim, Ermeni lider Stepan Şaumyan aracılığıyla Ermeni silahlı gruplarına siyasi ve maddi destek sağlamış, bu durum Azerbaycanlılara yönelik saldırıların artmasına zemin hazırlamıştır.

1918 yılının 30 Mart–3 Nisan tarihleri arasında Bakü, Şamahı, Guba, Karabağ, Zengezur, Nahçıvan ve diğer birçok bölgede Ermeni ve Bolşevik silahlı gruplar tarafından geniş çaplı saldırılar gerçekleştirilmiştir. Bu saldırılar sonucunda en az 50 bin Azerbaycanlı hayatını kaybetmiştir.^【1】

Olaylar yalnızca şehir merkezleriyle sınırlı kalmamış; köyler yakılmış, sivil halk hedef alınmış ve geniş çaplı nüfus kayıpları yaşanmıştır. Araştırma komisyonlarının raporlarına göre yalnızca Bakü’de yaklaşık 11 bin, Şamahı’da ise şehir ve köyler dahil olmak üzere 20 binden fazla kişi öldürülmüştür.^【2】 Guba bölgesinde ortaya çıkarılan toplu mezarlar da bu katliamların somut kanıtları arasında gösterilmektedir.^【3】

Azerbaycanlı araştırmacılar ve resmî kurumlar, 1918 olaylarını etnik ve dinî kimlik temelinde gerçekleştirilen planlı bir yok etme politikası olarak değerlendirmektedir. Bu çerçevede olayların, bölgedeki Türk ve Müslüman nüfusu hedef alan sistematik bir katliam olduğu vurgulanmaktadır.

Ayrıca dönemin Sovyet tarih yazımında olayların uzun süre farklı biçimde yorumlandığı, gerçek boyutunun gizlendiği ifade edilmektedir.

1918 yılı içerisinde Osmanlı Devleti tarafından kurulan, Nuri Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu’nun Azerbaycan’a gelmesiyle birlikte bölgede kontrol sağlanmış ve katliamlar sona ermiştir.

31 Mart tarihi, Azerbaycan’da yalnızca bir yas günü değil, aynı zamanda tarihsel hafızanın korunması ve milli bilincin güçlendirilmesi açısından önemli bir sembol olarak kabul edilmektedir. 1998 yılında yayımlanan kararname ile bu tarih, Azerbaycanlıların Soykırım Günü olarak resmiyet kazanmıştır.

Her yıl bu tarihte Bakü başta olmak üzere ülke genelinde anma törenleri düzenlenmekte; devlet yetkilileri ve halk, hayatını kaybedenleri saygı ve hüzünle anmaktadır. Anma etkinlikleri, toplumsal birlik ve tarihsel bilinç açısından önemli bir işlev görmektedir.

Azerbaycanlıların Soykırım Günü, günümüzde yalnızca geçmişte yaşanan trajedinin anılması değil; aynı zamanda uluslararası kamuoyuna tarihsel olayların tanınması çağrısının da bir parçasıdır. Yetkililer, bu olayların uluslararası düzeyde tanınmasının benzer insanlık suçlarının önlenmesi açısından önem taşıdığını vurgulamaktadır.

Bu bağlamda 31 Mart, Azerbaycan halkı için hem bir yas hem de tarihsel hafıza ve ulusal kimliğin korunması açısından merkezi bir gün olmayı sürdürmektedir.