Çemişgezek Ulukale Dutu

Çemişgezek Ulukale dutu,Tunceli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından 8 Mart 2019 tarihinde tescil edilmiş, Morus alba (Beyaz dut) türüne ait coğrafi işaretli bir üründür. Bu özel dut, Tunceli, Elazığ, Malatya ve Erzincan illerinin sınırları içinde yetiştirilmektedir.

Çemişgezek Ulukale dutu, Morus alba (Beyaz dut) türüne aittir ve partenokarpik (döllenme olmaksızın meyve tutumu) özelliği gösterir. Ağaç habitusu çok kuvvetli ve dik gelişim gösterir, dallanması sıktır. Çiçek yapısı dioiktir, yani aynı ağaçta sadece dişi çiçekler bulunur ve dişi çiçekleri küçüktür. Yıllık sürgünlerinde boğum araları kısa, lentisel yoğunluğu orta düzeyde ve vejetatif tomurcukları basıktır. Yaprakları oval ve küçük yapılıdır; yaprak ayası sap cebi hafif girintili, kenar dişleri testere ağzı şeklinde ve uç şekli ters V şeklindedir.

Çemişgezek Ulukale dutunun meyveleri küçük yapıda ve çekirdeksizdir. Yaş meyveleri beyaz renkte iken, kurutulmuş meyveler beyazımsı sarı renkte olur. Pomolojik ölçümlere göre meyve ağırlığı 0,60-2,40 g, meyve eni 7,17-17,71 mm ve meyve boyu 14,00-29,67 mm arasında değişir. Meyve sapı uzunluğu ise 6,10-22,14 mm aralığındadır. Hasat döneminde olgun meyvelerden elde edilen meyve suyunda Suda Çözünür Kuru Madde (SÇKM) değeri %26,00-35,00 arasındadır. Taze olgun meyvelerde şıra randımanı %45,00-59,79, kurutma randımanı ise %25,27-40,00 arasında değişmektedir. Bu dutun SÇKM oranı ve kurutma randımanı diğer yörelerdeki dutlara göre daha yüksektir.

^{Çemişgezek Ulukale Dutu Kurutma İşlemi (}Anadolu Ajansı⁾

Çemişgezek Ulukale dutunun tam çiçeklenmesi Mayıs ayı başında, meyve renginin dönmesi Mayıs ayının üçüncü haftasında, hasat başlangıcı Mayıs ayının üçüncü ve dördüncü haftasında, hasat sonu ise Temmuz ayı ortalarında gerçekleşir. Çeşit, yaklaşık iki ay boyunca meyve verir. Tam yaprak dökümü Kasım ayının birinci ve ikinci haftasında olur.

Çoğaltma yöntemi olarak çekirdekli beyaz dutlardan elde edilen dut çöğürleri anaç olarak kullanılabilir ve bu anaçlara Çemişgezek Ulukale dutundan alınan aşı kalemleri ile vejetatif çoğaltma yapılır. Bahçe tesisinde ağaçlar kuvvetli geliştiği için 8x8m, 9x9m ve 10x10m dikim mesafeleri uygulanabilir. Dikim sonbaharda yaprak dökümünden itibaren, ilkbaharda ağaçlara su yürüyene kadar geçen devrede yapılır.

Çemişgezek Ulukale dutu kuraklığa dayanıklı olsa da, kurak mevsimlerde sulama meyve miktarını ve kalitesini artırır. Damla ve mini yağmurlama gibi modern sulama teknikleri önerilir. Toprak işleme ilkbahar ve sonbahar aylarında yapılabilir, kök sistemine zarar vermeyecek derinlikte olmalıdır. Gübreleme, toprak ve yaprak analizine göre yapılmalıdır. Budama, ilk yıllarda şekil budaması şeklinde yapılır; verim çağındaki ağaçlarda iç içe geçmiş ve kurumuş dallar çıkarılarak ağacın maksimum ışık alması sağlanır. Budamalar ağaç dinlenme devresinde yapılmalı ve kesim yerleri aşı macunu ile kapatılmalıdır.

Hasat, yaklaşık birer hafta arayla 7-10 defada yapılır. Çoğunlukla kurutmalık olarak tüketildiği için, hasatta ağaç altlarına fileler serilerek düşen meyveler toplanır ve 3 gün güneşte kurutulur.

^{Çemişgezek Ulukale Dutu Hasat İşlemleri (}Anadolu Ajansı⁾

Yetiştirildiği bölgelerde karasal iklim özelliği görülür ve gece ile gündüz sıcaklıkları arasında büyük farklılıklar oluşur. Yıl içinde güneşli gün sayısı fazladır. Mayıs ayında sıcaklıklar sıfır derecenin altına düşmediği için ilkbahar geç donlarından etkilenmez. Mayıs, Haziran ve Temmuz aylarında ortalama günlük güneşlenme süresi 10,3 saattir, bu da Türkiye genelinde güneşlenme süresi yüksek olan iller arasındadır. Bu iklim özellikleri, ürünlerin SÇKM oranlarını artırır ve kurutma randımanlarını yükseltir.

Çemişgezek Ulukale dutunun denetimleri Tunceli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü koordinatörlüğünde yapılır. Denetim ekibi, Munzur Üniversitesi'nden, Tunceli Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nden ve Tunceli Ticaret İl Müdürlüğü'nden birer kişi olmak üzere en az 3 kişiden oluşur. Denetimler rutin olarak yılda bir kez, gerektiğinde ve şikayet olduğunda ise her zaman yapılabilir. Denetim merci, üretim metoduna ve ürünün fiziksel, kimyasal özelliklerine uygunluğu kontrol eder. Coğrafi işareti haksız kullananlar hakkında yasal işlemler başlatılır.