Köken

Cingöz kelimesi, iki unsurun bileşiminden oluşmuştur: cin ve göz.

Cin, Arapça cnn kökünden gelen cinn جنّ “1. gece karanlığı, 2. bir tür görünmez varlık” sözcüğünden türetilmiştir. Bu sözcük, Arapça canna جَنَّ “gizledi, sakladı” fiilinden türetilir. Aramice/Süryanice ve İbranice gny kökünden gelen gānāh, gənā גָנָה “örtünme, gizlenme, kapanma” fiiliyle ve aynı zamanda İbranice gnn kökünden gelen gānan גָנָן “koruma, etrafını çitle çevirme” fiiliyle eş kökenlidir. Bu yapı, “görünmeyen, gizli ama etkili varlık” anlamını barındırır.

Göz, Eski Türkçe köz “görme organı” sözcüğünden evrilmiştir. Bu sözcük, Eski Türkçe kör- “görmek” fiilinden türetilmiştir. Göz, burada yalnızca organ değil aynı zamanda “bakış, dikkat, fark ediş” anlam katmanlarıyla da işlev görmektedir.

Bu iki unsurun bileşimiyle ortaya çıkan cingöz, “cin gibi gözlere sahip olan”, yani olaylara dikkat kesilen, olup biteni zekice fark eden ve buna göre davranan kişi anlamını kazanmıştır. Sözcük bu yönüyle hem fiziksel hem zihinsel bir çevikliğe gönderme yapar.

Kullanım Alanları

• Günlük dilde, özellikle çocuklar ya da gençler arasında “zekâsıyla parlayan” kişileri sevecen bir tonda tanımlamak için kullanılır.
• Halk anlatılarında ya da çocuk edebiyatında, ana karakterin çevik zekâsını vurgulamak amacıyla mizahi ya da öğretici bağlamda yer bulur.
• Argo ya da alaycı kullanımlarda, bireyin çıkarcı, kendi menfaatini ön planda tutan davranışlarını ifade etmek için tercih edilir.
• Deyimsel ifadelerde, toplumsal ilişkilerde “açık gözlülük” ya da “fırsatçılık” anlamını taşıyan figürler için kullanılır.
• Tiyatro ve karikatür gibi anlatım türlerinde, karakter betimlemelerinde zeki ama hilekâr tipleri tarif etmek amacıyla yer alır.