Lahey Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Sözleşme

1980 tarihli Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi, çocukların uluslararası düzeyde haksız bir şekilde bir ülkeden diğerine götürülmesinin veya alıkonulmasının zararlı etkilerinden korunmasını amaçlayan çok taraflı bir uluslararası antlaşmadır. Temel amacı, haksız olarak götürülen veya alıkonulan çocukların mutad mesken (alışılmış oturma yeri) ülkelerine derhal geri dönmelerini sağlamak ve taraf devletlerin hukukuna göre tanınmış olan velayet ve şahsi ilişki kurma haklarına diğer taraf devletlerde de etkili bir şekilde saygı gösterilmesini temin etmektir. Sözleşme, çocuğun üstün yararı ilkesinden hareketle, velayet hakkına ilişkin esasa dair uyuşmazlığın çocuğun yerleşik olduğu ülkedeki mahkemelerce çözülmesi gerektiği anlayışına dayanmaktadır.

Sözleşme, on altı yaşını doldurmamış çocuklara uygulanır. Bir çocuğun yer değiştirmesi veya alıkonulması, çocuğun yer değiştirmeden hemen önce mutad meskeninin bulunduğu devletin yasaları uyarınca bir kişi, kurum veya kuruluşa verilmiş olan velayet hakkının ihlali durumunda "haksız" kabul edilir. Sözleşmenin işletilebilmesi için hem çocuğun haksız yere götürüldüğü devletin hem de mutad meskeninin bulunduğu devletin sözleşmeye taraf olması gerekmektedir. Türkiye, bu sözleşmeyi 1999 yılında onaylamış; sözleşme 1 Şubat 2000 tarihinde Türkiye bakımından yürürlüğe girmiştir.

Sözleşmeye taraf olan her devlet, sözleşme kapsamındaki yükümlülükleri yerine getirmek üzere bir "Merkezi Makam" belirlemekle yükümlüdür. Türkiye’de bu görev Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Merkezi makamlar, çocuğun yerinin tespit edilmesi, tehlikelerin önlenmesi, çocuğun gönüllü olarak iadesinin sağlanması veya iade işlemlerinin adli makamlarca başlatılması için gerekli önlemleri almakla görevlidir.

Sözleşme uyarınca, çocuğun haksız bir şekilde yer değiştirmesinden veya alıkonulmasından itibaren bir yıldan az bir süre geçmişse, ilgili makam çocuğun derhal iadesine karar vermek zorundadır. Bir yıllık süre geçse dahi, çocuğun yeni ortamına uyum sağladığı kanıtlanmadığı sürece iade kararı verilmesi esastır. İade süreci, velayet hakkının esasına ilişkin bir karar niteliği taşımaz; sadece çocuğun yerinden edilmeden önceki durumuna döndürülmesini amaçlayan geçici bir hukuki koruma mekanizmasıdır.

Sözleşme, bazı sınırlı durumlarda iade talebinin reddedilmesine imkan tanımaktadır. Bu istisnalar şunlardır:

• Velayet hakkı sahibi kişinin, yer değiştirme sırasında bu hakkını fiilen kullanmıyor olması veya bu duruma önceden muvafakat vermesi ya da sonradan kabullenmesi.
• Çocuğun geri dönmesinin, onu fiziksel veya psikolojik bir tehlikeye maruz bırakacağı veya başka bir şekilde müsamaha edilemez bir duruma düşüreceği yönünde ciddi bir riskin bulunması.
• Çocuğun iadeye itiraz etmesi ve mahkemenin çocuğun görüşünün dikkate alınacağı yaş ve olgunlukta olduğuna kanaat getirmesi.
• İadenin, temel insan hakları ve temel özgürlüklerin korunmasına ilişkin ilkelerle bağdaşmaması.

Sözleşme sadece iade prosedürünü değil, aynı zamanda sınır ötesi şahsi ilişki kurma haklarının korunmasını da düzenlemektedir. Merkezi makamlar, taraflar arasında kişisel ilişki kurulmasını veya mevcut hakların barışçıl yollarla icrasını kolaylaştırmak için iş birliği yapmakla yükümlüdür.