Lokman Hekim, Türk ve İslam kültüründe hikmetli sözleri, hekimliği ve şifa arayışı etrafında oluşan anlatılarla tanınan bir şahsiyettir. Kur’an’da kendisine hikmet verilen Lokman’la ilişkilendirilmekle birlikte, bitkilerin dilini anlama, bütün hastalıkları iyileştirme ve ölümsüzlük ilacını bulma gibi özellikleri sonraki dinî, edebî ve folklorik anlatılar içinde şekillenmiştir.^【1】

Lokman, İslamiyet öncesi Arap toplumunda hikmetli sözler ve kıssalarla tanınan bir isimdir.^【2】 Adının Arapça olmadığı, İbranice veya Süryanice kökenli olabileceği yönünde görüşler bulunmaktadır.^【3】 Lokman’a ilişkin rivayetler, Lokman b. Âd, Bel‘am ve Ahikar’a ilişkin anlatılarla da karışmıştır.^【4】

İslamî rivayetlerde adı Lokman b. Bâûr veya Bâûrâ b. Nâhûr b. Târih şeklinde verilirken, başka bir rivayette Lokman b. Ankā b. Sirrûn olarak geçer.^【5】 Soyunu Hz. İbrahim’e bağlayan anlatılar yanında, Hz. Eyyûb’un kız kardeşinin veya teyzesinin oğlu olduğunu bildiren rivayetler de vardır.^【6】 Hz. Dâvûd’a yetiştiği, ondan ilim öğrendiği, peygamberliğinden önce fetva verdiği ve daha sonra ona vezirlik yaptığı anlatılır.^【7】 Buna karşılık, Hz. Îsâ ile Hz. Muhammed arasında yaşadığını veya Hz. Yûnus’un dönemine kadar hayatta kaldığını belirten farklı zamanlandırmalar da bulunmaktadır.^【8】

Kökeni Yemen, Habeşistan ve Nûbe ile ilişkilendirilir; bazı tasvirlerde siyah tenli, kısa boylu, kalın dudaklı ve geniş ayaklı bir köle olarak anlatılır.^【9】 Kendisine kadılık, marangozluk, terzilik, yorgancılık, çobanlık ve tüccarlık gibi farklı meslekler atfedilir.^【10】 Bu kimlik ve meslek anlatıları, tek bir döneme ve yere bağlanan kesin bir hayat hikâyesi oluşturmaz.^【11】

Mezarının yeri hakkında da birbirinden farklı rivayetler vardır; Eyle, Ahkāf, Taberiye Gölü’nün doğusu, Remle, Yemen, Bağdat, Tarsus ve Üsküp bunlar arasında sayılır.^【12】 Tarsus’taki yerel inanışta Lokman Hekim, Danyal ve Şit peygamberlerle birlikte Ulu Cami’nin bitişiğindeki türbeyle ilişkilendirilir.^【13】

Kur’an’ın 31. suresi Lokman adını taşır ve Lokman’ın adı bu surenin 12. ve 13. ayetlerinde geçer.^【14】 Burada yaşadığı yer ve dönem belirtilmeden kendisine hikmet verilmiş bir kişi olarak anılır; bitkilerle tedavi veya ölümsüzlük ilacı anlatıları bu ayetlerde yer almaz.^【15】 Hikmet, onunla ilgili dinî açıklamalarda bilgi, doğru hüküm verme, söz ve davranışta isabet gibi anlamlarla ele alınır.^【16】

Surenin 12. ayetinde Lokman’a Allah’a şükretmesi için hikmet verildiği bildirilir.^【17】 Oğluna yönelttiği öğütlerde Allah’a ortak koşmaması, en küçük davranışın dahi Allah’ın bilgisi dışında kalmayacağını bilmesi, namaz kılması, iyiliği emretmesi, kötülükten sakındırması ve karşılaştığı güçlükler karşısında sabretmesi istenir.^【18】 İnsanları küçümsememek, böbürlenmemek, yürüyüşte ölçülü olmak ve sesi yükseltmemek de bu öğütler arasındadır.^【19】 Aynı bölümün 14. ve 15. ayetlerinde anne babaya iyi davranılması, ancak Allah’a ortak koşma yönündeki taleplerine uyulmaması üzerinde durulur.^【20】

İslamî gelenekte Lokman’ın peygamber olup olmadığı konusunda farklı kabuller bulunmaktadır; peygamber sayıldığı rivayetlerin yanında, peygamber olmayan, Allah’ın hikmet verdiği bir kul ve veli olduğu görüşü de yer alır.^【21】 Uygur geleneğinde de peygamber olarak anıldığı kabuller vardır; bununla birlikte hekimlik ve uzun ömür üzerine kurulan efsaneleri her zaman peygamberlik anlatısı içermez.^【22】

Lokman’ın bilgelik ve hekimlikle ilişkilendirilmesi, “hakîm” ve “hekim” kelimeleri arasındaki bağ üzerinden açıklanır; hakîm hikmet sahibi kişiyi, hekim ise hastalıkları tedavi eden kişiyi ifade eder.^【23】 Bir açıklamaya göre, felsefe ve tıbbın aynı öğrenim çevresi içinde bulunması ve kelimelerin ses bakımından yakınlığı, Lokmanü’l-Hakîm adının halk dilinde Lokman Hekim’e dönüşmesinde etkili olmuştur.^【24】 Bununla birlikte, bu adlandırmanın ortaya çıkışını kesin olarak açıklayan tek bir görüş bulunmamaktadır.^【25】

Lokman Hekim’in tarihî bir tabiple özdeşleştirilmesi de tartışmalıdır; örneğin İbn Usaybia’nın Asklepios’tan XIII. yüzyıla kadar yaşamış yüzlerce hekimi tanıtan eserinde Lokman Hekim adına bir biyografi yer almaz.^【26】 Onun Asklepios, Hipokrat, Galen, Ezop, Promete, Alkmaeon veya Lukianos’la ilişkilendirilmesinde anlatı benzerlikleri, hekimlik ve bilgelik özellikleri ya da adlar arasındaki ses yakınlığı gerekçe gösterilmiştir.^【27】

Asklepios’la kurulan bağ, özellikle ölüme çare bulma ve bunun ilahî müdahaleyle engellenmesi motiflerine dayanır.^【28】 Ezop’la ilişkilendirme, kölelik tasvirleri ve her iki şahsiyete de mal edilen öğretici hikâyeler üzerinden yapılır.^【29】 Alkmaeon’la özdeşleştirme görüşünde isim ve düşünce benzerlikleri, Galen’le kurulan ilişkide ise hekimlik bilgisi ve tek tanrı inancıyla ilgili kabuller öne çıkar.^【30】 Bir başka görüş, Adana çevresindeki bitki anlatılarını Dioskorides’in tıbbi bitkilerle ilişkisi üzerinden açıklamaya çalışır.^【31】

Lokman Hekim’i, hikmet sahibi bir kişi etrafında zamanla biriken sağlık hikâyeleri ve öğütlerle oluşmuş bir kült olarak yorumlayan görüş de vardır.^【32】 Bununla birlikte Lokman’ın bu kişilerden hangisi olduğu veya hakîm kimliğinin hekim kimliğine nasıl dönüştüğü kesinleşmiş değildir.^【33】

Kur’an’daki öğütlerin dışında Lokman’a nispet edilen sözler; doğruluk, emanete bağlılık, dili koruma, ölçülü davranma, ilim öğrenme, geçim, dostluk ve ahiret düşüncesi gibi konular etrafında toplanır.^【34】 Kendisini tanıyan birinin ulaştığı itibarı nasıl kazandığını sorduğu kıssada, doğru konuşmayı, emaneti yerine getirmeyi ve kendisini ilgilendirmeyen işleri terk etmeyi gerekçe gösterir.^【35】 Oğluna yönelik öğütlerde ise bilgiyi gösteriş veya tartışmada üstün gelmek için öğrenmemesi, âlimlerle birlikte bulunması ve öğrendikleriyle amel etmesi istenir.^【36】

Dil ve kalp kıssasında efendisi Lokman’dan bir koyunun en iyi iki parçasını getirmesini istediğinde dili ve kalbi, en kötü iki parçasını istediğinde yine aynı organları getirir.^【37】 Anlatının açıklaması, iyi olduklarında bunlardan daha iyisinin, kötü olduklarında ise daha kötüsünün bulunmadığı düşüncesine dayanır; aynı kıssa Ezop’a da nispet edilir.^【38】

Bir başka kıssada, meyveleri yiyip suçu Lokman’a atan kölelerin iddiası, herkesin sıcak su içmesinin ardından yediklerini çıkarmasıyla boşa çıkar.^【39】 Efendisinin denizin bütün suyunu içeceği yönündeki iddiası üzerine kurulan anlatıda ise Lokman, denize akan ırmakların önce durdurulmasını isteyerek efendisini içine düştüğü durumdan kurtarır.^【40】 Hz. Dâvûd’un zırh yapmasını sessizce izlemesiyle ilgili kıssada, yapılan işin ne olduğunu aceleyle sormak yerine tamamlanmasını beklemesi, susma ve düşünme konusundaki hikmetle ilişkilendirilir.^【41】

Lokman’a ve Nasreddin Hoca’ya nispet edilen eşek anlatısında baba ile oğul, hayvana sırayla bindiklerinde, birlikte bindiklerinde ve ikisi de yürüdüğünde çevredekilerin eleştirileriyle karşılaşır.^【42】 Lokman, oğluna herkesin sözünü ölçü alarak hareket etmenin mümkün olmadığını anlatır.^【43】

Uygur anlatılarındaki “Lokman Hekim’in Vasiyeti”, oğluna bıraktığı üç öğüdün sınanması üzerine kuruludur; eşine sır vermemesi, bir amirle dost olmaması ve köse birinden borç almaması yönündeki öğütler olay örgüsünün başlangıcını oluşturur.^【44】 Oğlu bir keçiyi gizlice gömüp eşine birini öldürdüğünü söyler, bir amirle dost olur ve borç alır; daha sonra suçlanması, dostunun kendisini yakalatması ve alacaklısının borcu artırarak istemesi üzerine babasının sözlerini hatırlar.^【45】 Gömülenin keçi olduğunun anlaşılmasıyla suçlamadan kurtulduğu bu anlatı, Kur’an’daki öğütlerden ayrı bir halk hikâyesidir.^【46】

Anadolu’daki bir efsanede Lokman, yaralı Şahmaran’a yardım eder ve karşılığında ondan, öldürülmesi hâlinde bedeninin farklı kısımlarından hazırlanacak suların özelliklerini öğrenir.^【47】 Tarsus Beyi hastalanınca öldürülen Şahmaran’dan ilaç hazırlama görevi Lokman’a verilir; anlatıda baş kısmından elde edilen su beyi iyileştirir, kuyruk kısmından elde edilen su kötü niyetli vezirin ölümüne yol açar, orta kısmın suyunu içen Lokman ise bitkilerin dilini anlamaya başlar.^【48】 Bitkiler hangi hastalıklara iyi geldiklerini söyledikçe Lokman bunları bir deftere kaydeder.^【49】

Uygur efsanelerinin birinde Lokman, İskender için âb-ı hayatla hazırlanan fakat tandırda yanınca ayrılan ekmeği yiyen bir fırın çalışanıdır.^【50】 Ekmeği yedikten sonra saçları çıkar, hayvanların ve bitkilerin konuşmalarını anlamaya başlar ve onların bildirdikleri şifa bilgileriyle hastaları iyileştirir.^【51】

Başka bir anlatıda olağanüstü özellik taşıyan unsur âb-ı hayat değil, dünyanın sularının toplandığı girdaptaki yedi değirmende öğütülen undur.^【52】 Bu undan hükümdar için yapılan ekmeklerin yanması üzerine onları yiyen Lokman canlıların dilini öğrenir; durumu anlayan hükümdar da ona sarayda hekimlikle uğraşabileceği bir yer ayırır.^【53】

“Eyer Şerbeti” anlatısında çocuklarına yiyecek bulmak için evden çıkan Lokman, hasta bir ihtiyarın yanında kendisini hekimlik yaparken bulur.^【54】 Ne yapacağını bilemediği sırada duyduğu ses, ilk gördüğü nesnenin hastaya şifa olacağını bildirir; sandal ağacından yapılmış eyeri kaynatarak hazırladığı suyu içirdiği ihtiyarın iyileşmesinin ardından Lokman bilgisini artırmaya ve başka hastaları tedavi etmeye yönelir.^【55】

Çukurova’da anlatılan bir rivayette Lokman, konuşan çiçeklerden ölümsüzlük ilacının nasıl yapılacağını öğrenir; ancak bilgileri yazdığı kâğıt, Ceyhan Nehri üzerindeki Misis Köprüsü’nden geçerken elinden uçar.^【56】 Başka bir anlatıda bitkilerden öğrendiklerini yazdığı defter, Cebrail’in müdahalesiyle nehre düşer.^【57】 İlaç şişesinin öne çıktığı varyantta ise ölümsüzlük iksirini yok etmekle görevlendirilen Azrail, şişeye vurur ve içindeki sıvı dökülür.^【58】 Köprü motifi Misis’in yanı sıra Amasya’da Yeşilırmak üzerindeki Kunç Köprüsü’yle de ilişkilendirilir.^【59】

Lokman’a atfedilen uzun ömrün süresi rivayetlere göre değişir; yedi kartal ömrü, 560 yıl, 1.000 yıl, 3.000 yıl ve 3.500 yıl gibi farklı süreler anlatılır.^【60】 Kartal rivayetinde Lokman, her biri öldükçe yenisini beslediği yedi kartal boyunca yaşar; son kartal Lübed’in ölümüyle kendi hayatı da sona erer.^【61】

Uygur anlatısı “Öbür Dünyadan Hediye Gelen Ekmek”te, yer altındaki başka bir dünyadan getirilen buğdayla yapılan çörek, hükümdarı iyileştiren Lokman’a armağan edilir.^【62】 Çöreği yiyen Lokman gençleşir, canlıların ve bitkilerin insanlara yararlarını anlamaya başlar; anlatı onun 1.500 yıl yaşadığını, ayrıca yaşamayı sürdürdüğünü bildirir.^【63】

“Lokman Hekim’in Dört Yüz Yıl Zindanda Yatması” adlı efsanede Lokman ve iki oğlu hırsızlıkla suçlanarak hapsedilir; oğulları ölürken kendisi âb-ı hayatın etkisiyle hayatta kalır.^【64】 Yüzyıllar sonra boğazına kemik takılan hükümdarı iyileştirmesi için bulunup zindandan çıkarılır ve anlatının devamında hükümdarın oğlunun öldürüldüğünü sanarak bağırması sonucunda kemiğin yerinden çıkmasını sağlar.^【65】 Çocuk gerçekte hayattadır; Lokman’ın kullandığı kanın bir oğlağa ait olduğu anlaşılır.^【66】

Anadolu’daki bir anlatıda Lokman, ölümünden sonra bedenine üç şişedeki maddelerin uygulanmasını öğrencilerine vasiyet eder; ilk iki şişenin ardından canlanmaya başlasa da üçüncünün düşüp kırılması nedeniyle hayata dönemez.^【67】 Başka bir rivayette kızına bedenini sarımsakla kaplamasını ve öldüğünü kimseye söylememesini tembih eder; insan kılığında gelen Cebrail karşısında kızının ölümü açıklamasıyla yeniden dirilme ihtimali ortadan kalkar.^【68】

Uygur anlatısı “Lokman Hekim’in Ölümü”nde bin yaşındaki Lokman, canını almaya gelen Azrail’den süre ister ve daha sonra kendisine benzeyen kırk heykel yaparak aralarına girer.^【69】 Azrail’in heykellerle Lokman’ın gözlerine elini uzatması üzerine yalnızca Lokman gözünü kırpar ve bu şekilde ayırt edilerek canı alınır.^【70】 Anlatıya eşlik eden dörtlükte, bin yıl yaşayan Lokman’ın da kendi ölümüne çare bulamadığı dile getirilir.^【71】

Lokman Hekim’in halk anlatılarındaki tedavi bilgisi, bitkilerle konuşma, ilaçların kendilerini belli etmesi ve olağanüstü teşhis yeteneği gibi motiflerle ifade edilir.^【72】 Bir hikâyede hastanın bileğine bağlanan ipin hareketinden hastalığı tanır; kendisini sınamak için ipin bir kediye bağlanması üzerine ona ciğer verilmesini söyler.^【73】 Başka anlatılarda hastanın ilacı raftaki şişenin titremesiyle belli olur veya bir çiçek, gerekli ilacın bulunduğu eczaneyi bildirir.^【74】

Şifalı bitki anlatılarında arpa suyu nefes darlığıyla, sütleğen sıtmayla, limon karındaki kurtla ilişkilendirilirken; şalgam ve fındık sağlığın korunmasına dair sözlerde anılır.^【75】 Yarpuzla ilgili bir rivayette Lokman’ın ölen oğlunun bedeninden çıkardığı urun bu bitkiyle temas ederek erimesi, yabani nanenin şifasının öğrenilmesine bağlanır.^【76】 Diyarbakır’da geçen başka bir anlatıda ise halkın patlıcan yemesine rağmen hastalanmaması, ardından karpuz tüketmesiyle açıklanır.^【77】

Ayvanın susuzluğunu açıklayan Anadolu anlatısında Lokman, kendisinin iyileştiremediği bir kızın ayva suyuyla şifa bulduğunu öğrenince, sırrını sakladığı için meyveye beddua eder.^【78】 Uygur varyantında ayva, bütün hastalıkları iyileştirebildiğini söyleyerek böbürlenir; buna kızan Lokman onu sıkar ve meyvenin suyu akarken üzerinde parmak izleri kalır.^【79】

Uygurların “Turpun Şifası” anlatısında Turfan’a gelen Lokman, çevrede turpun çok yetiştiğini görünce burada hekimlik yapmasına gerek olmadığını söyleyerek ayrılır.^【80】 Bir başka hikâyede damadının hastalanmaması önce bayat ekmek, ardından killi toprak yemesiyle ilişkilendirilir.^【81】 Bunlar, Lokman adına bağlanan halk inanışları ve anlatılardaki açıklamalardır.^【82】

Yemeklerle ilgili anlatılarda haşlanmış koyun kellesi, zindanda güçten düşen bir mahkûmun iyileşmesiyle; yoğurt, tarlada çalışan köylülerin hastalanmamasıyla; kızılcık çorbası ve pancar aşı ise yaşlı bir kişinin dinçliğiyle ilişkilendirilir.^【83】 Diş çekmenin başlangıcını açıklayan bir Uygur efsanesinde de Lokman’ın bir otu kökünden sökerek göstermesi, dişi ağrıyan kişinin dişini çektirmesine yol açar.^【84】

Lokman’a nispet edilen sağlık öğütlerinde az yemek, acıkmadan yememek, temizliğe dikkat etmek, hareket etmek, uyku düzeni ve idrarı tutmamak gibi konular işlenir.^【85】 “Hasta olmadan önce hekim çağır” sözü de ona atfedilen öğütler arasındadır.^【86】 Sağlık ile gönül rahatlığı, onun adına aktarılan sözlerde mal ve nimet kavramlarıyla birlikte anılır.^【87】

Bir kişinin hastalanmamak için ne yemesi gerektiğini sorduğu kısa anlatıda Lokman, “Gam yeme de ne yersen ye” karşılığını verir.^【88】 Oğluna her zaman tatlı yemesini söylediği kıssada ise sözün devamını az yemekle ilişkilendirir; başka öğütlerde öfkeye kapılmama, kanaat ve gereksiz kaygılardan uzak durma üzerinde durulur.^【89】

Lokman Hekim; efsane, masal, fıkra, halk hikâyesi, şiir, atasözü ve deyimlerde yer alır; Azerbaycan Türkleri arasında “Loğman”, Kazak Türklerinde “Lukpan Äkim”, Uygurlarda ise “Lokman” veya “Lokman Hekim” adlarıyla anılır.^【90】 Türkiye, Balkanlar, Türkmenistan, Özbekistan ve İran’daki kültürel anlatılarda hekimlerin piri olarak tanınır.^【91】 İbn Sînâ için “zamanın Lokman Hekimi” nitelemesi kullanılmış, Türkmenistan’da İbn Sînâ’ya Lokman Hekim denilmesi de görülmüştür.^【92】

Şiirlerde Lokman adı hekim, ilaç, şifa ve derde derman bulma anlamlarıyla kullanılır.^【93】 Uygur halk hikâyesi Garip ile Senem’de Senem, Garip için ettiği duada tabiplerin piri Lokman’dan derdine derman ister; Kemerşah ile Şemsi Canan’da ise Lokman ayrılık derdinin devasıyla ilişkilendirilir.^【94】 Kastamonu Nasrullah Camisi’nin doğu haziresindeki bir mezar taşı şiirinde geçen “Gelse Lokman neylesin dolmuş ecel peymanesi” dizesi, Lokman’ın hekimliği üzerinden ölümün kaçınılmazlığını dile getirir.^【95】

Topkapı Sarayı Hazine Kitaplığı’nda 1703 numarada bulunan, I. Ahmed dönemine ait Türkçe Falnâme’de Lokman Hekim’in bir tasviri yer alır.^【96】 Kalender adlı sanatçının 1603–1617 arasına tarihlenen tasvirinde Lokman, XVII. yüzyıl Türk kıyafetiyle bir kaplana binmiş ve elinde ilaç tası tutarken gösterilir.^【97】 Resmin karşısındaki fal metni, Lokman’ın çıkmasını uğurlu sayar; dileklerin gerçekleşmesi ve sıkıntılardan kurtulma düşüncesiyle ilişkilendirir.^【98】

Lokman adına bağlanan şifa beklentisi bazı yerel uygulamalarda da görülür; Uşak’ın Eşme ilçesine bağlı Takmak köyündeki “ırk atma ocağı” uygulamasında, çocuk sahibi olma veya çocuğun yaşaması dileğiyle hazırlanan muskada Lokman suresinin ilk üç ayeti kullanılır.^【99】 Bu uygulamada başvurulan ayetlerde doğrudan şifayla ilgili bir ifade bulunmaz.^【100】