Fırtına

Gökyüzünde aniden beliren koyu renkli dev bulutlar, güçlü rüzgârlar ve peşinden gelen yağışlar, doğanın en büyük gösterilerinden biri olan fırtınaların habercisidir. Fırtınalar, sadece yağmur getiren sıradan hava olayları değildir; dünyamızın sıcaklık ve nefes alma dengesini sağlayan devasa hava makineleridir.

Dünyamızı saran atmosferde, yüksek basınçlı alanlardan alçak basınçlı alanlara doğru esen hava hareketlerine rüzgâr denir. Bir rüzgârın hızı saatte 60 kilometreye ve daha üzerine çıktığında, artık fırtına başlamış demektir! Karada yaşanan fırtınalar genellikle gök gürültüsü, sağanak yağmur, şimşek ve bazen de dolu taneleriyle birlikte gelir. Denizlerde ve okyanuslarda ise bu güçlü rüzgârlar kocaman, dev dalgalar oluşturur.

Çoğu gök gürültülü fırtına, sıcak ve nemli havanın gökyüzüne doğru hızla yükselmesiyle başlar. Güneş yeryüzünü ısıttıkça hafifleyen hava yukarı tırmanır. Yukarı çıktıkça içindeki nem havada asılı kalır ve pamuk gibi görünen kümülüs bulutlarını oluşturur. Sıcak hava yukarı doğru üflemeye devam ettikçe, bu bulutlar adeta dikey bir kule gibi büyür.

Bulut büyüdükçe içindeki su damlacıkları ağırlaşır. Yukarı doğru esen rüzgâr artık onları taşıyamaz hale geldiğinde muhteşem yağış başlar! İşte bu aşamada bulut, "kümülonimbus" adı verilen devasa bir fırtına kulesine dönüşür. Bulutun içinde hem yukarı hem de aşağı doğru çok güçlü hava akımları çarpışır; bilim insanları bu döngüye "fırtına hücresi" der. Bu hareketlilik sırasında bulutta elektrik yükleri birikir ve şimşekler çakmaya başlar.

Bulutun içindeki soğuk hava akımları, yukarı çıkan sıcak havayı bastırdığında fırtına artık gücünü kaybetmeye başlar. Fırtınayı besleyen sıcak hava kesilince yeni bulutlar oluşamaz ve fırtına yerini hafif bir yağmura bırakarak hoşça kal der. Sıradan bir fırtına hücresi için bu macera yaklaşık bir saat sürer.

Fırtına bulutlarının içinde hızla uçuşan su ve buz parçacıkları birbirine çarparak statik elektrik üretir. Bu elektrik iyice çoğaldığında, gökyüzünde dev bir kıvılcım çakar: İşte bu şimşektir! Şimşek, geçtiği yoldaki havayı o kadar hızlı ve güçlü bir şekilde ısıtır ki hava aniden genleşir ve büyük bir patlama sesi çıkarır; buna da gök gürültüsü deriz. Işık sesten çok daha hızlı koştuğu için, gökyüzünde önce şimşeğin ışığını görürüz, hemen ardından da gök gürültüsünü duyarız.

Fırtınalar, oluştukları yere ve içlerindeki rüzgârların yönüne göre üç ana gruba ayrılır:

• Tekil Fırtınalar: Genellikle yaz günlerinde havanın ısınmasıyla oluşan, kısa ömürlü ve tek bir buluttan çıkan fırtınalardır.
• Çok Hücreli Fırtınalar: Birbirine yakın duran ve birlikte hareket eden fırtına gruplarıdır. Biri sönerken diğeri başlar.
• Süper Hücreli Fırtınalar: Doğadaki en güçlü ve en tehlikeli fırtına türüdür. Kendi ekseni etrafında dev bir topaç gibi dönen rüzgârlara sahiptir; dev dolu taneleri ve hortumlar üretebilir.

Gök gürültülü fırtınalar kutup bölgelerinde neredeyse hiç görülmezken, en çok sıcak tropikal bölgelerde yaşanır. Karalar denizlerden daha hızlı ısındığı için fırtınalar genellikle karaların üzerinde doğmayı daha çok sever.

Bir fırtınanın asıl yakıtı, su buharının buluta dönüşürken açığa çıkardığı "gizli ısı" adındaki enerjidir. Sıradan tek bir fırtına hücresi bile tam 10 milyon kilovat-saat enerji açığa çıkarabilir; bu, küçük bir nükleer patlamanın gücüne eşittir!