1795 Dostluk ve Barış Anlaşması

1795 Dostluk ve Barış Anlaşması, 5 Eylül 1795 tarihinde Osmanlı Devleti'nin Cezayir Eyaleti (Garp Ocakları) ile Amerika Birleşik Devletleri arasında imzalanmış 22 maddelik bir denizcilik, dostluk ve ticaret anlaşmasıdır. Bu anlaşma, bağımsızlığını yeni kazanan ABD'nin Akdeniz'de seyreden ticaret gemilerinin, Cezayirli korsanların saldırılarından korunmasını ve esir alınan Amerikan vatandaşlarının kefaret karşılığında serbest bırakılmasını sağlamıştır. ABD'nin Osmanlı Devleti'nin bir eyaletine yıllık harç ve vergi ödemeyi kabul ettiği bu metin, Amerikan tarihinde İngilizce dışında bir dilde (Osmanlı Türkçesi) imzalanmış ikinci anlaşma olma özelliğini taşır.^【1】

1776 yılında İngiltere'ye karşı bağımsızlığını ilan eden ve 1783 Paris Antlaşması ile tanınan Amerika Birleşik Devletleri, iktisadi açıdan güçlenmek amacıyla ticaret gemilerini Cebelitarık Boğazı'ndan geçirerek Akdeniz havzasına yöneltmiştir. Ancak bağımsızlık öncesinde Akdeniz'de İngiliz bayrağının sağladığı himayeden yararlanan Amerikan gemileri, bağımsızlığın kazanılmasıyla birlikte bu korumadan mahrum kalmıştır. O dönemde Akdeniz'in güvenlik ve ticaret dengesini elinde tutan Osmanlı Devleti'ne bağlı Garp Ocakları (Cezayir, Trablusgarp ve Tunus eyaletleri), kendi hükümranlık alanlarında izinsiz seyreden Amerikan gemilerini ele geçirmeye, batırmaya ve denizcileri tutsak etmeye başlamıştır.

Yeni kurulan ABD ise hem iç siyasi yapısını sağlamlaştırmakla uğraştığından dışarıda sert politikalar izleyecek durumda değildi hem de henüz bir donanmaya sahip olmadığı için Garp Ocakları karşısında askerî açıdan oldukça zayıftı.^【2】Amerikan kamuoyunda rehine alınan denizciler nedeniyle oluşan olumsuz havayı ve baskıyı gidermek isteyen Amerikan yönetimi, uzlaşmacı bir diplomasi izlemeyi tek yol olarak gördü. Bu doğrultuda harekete geçen Amerikan makamları, bölgedeki Osmanlı otonom idareleriyle temas kurarak Akdeniz'de serbest ticaret yapabilmek ve esirleri kurtarabilmek için anlaşma zeminleri aramıştır.

1795 Dostluk ve Barış Anlaşması, 5 Eylül 1795 (20 Safer 1210) tarihinde bağımsızlığını temsil eden Amerika Birleşik Devletleri Kongresi heyeti adına Joseph Donaldson ile Osmanlı Devleti'nin Cezayir Eyaleti (Dayılığı) adına Cezayir Dayısı Hasan Paşa arasında imzalanmıştır. Ancak söz konusu metin yalnızca bölgesel bir yöneticinin müstakil iradesiyle değil, dönemin Osmanlı Hükümdarı III. Selim’in müsaadesi, talimatı ve "dikkatli nazarları" altında hazırlanarak yürürlüğe sokulmuştur.^【3】

ABD temsilcisi Joseph Donaldson tarafından yürütülen müzakerelerin ardından kabul edilen anlaşma metni, Amerikan Senatosu/Kongresi tarafından 7 Mart 1796 tarihinde onaylanarak resmiyet kazanmış ve yürürlüğe girmiştir. Anlaşma ile ABD temsilcileri, Cezayir’in elinde tutsak bulunan Amerikalı esirlerin serbest bırakılması karşılığında nakit kefaret (fidye) ödemeyi ve gemilerinin Akdeniz’deki serbest ticareti için Cezayir Dayılığına düzenli harç/vergi ödemeyi üstlenmişlerdir. ABD literatüründe "Berberi Antlaşmaları" (Barbary Treaties) kapsamında değerlendirilen bu metin, Amerika Birleşik Devletleri’nin Osmanlı Devleti sınırları içindeki eyaletlerle akdettiği ilk resmî diplomatik metinlerden birini teşkil etmiştir.^【4】

1795 Dostluk ve Barış Anlaşması’nın asıl ve hukuken geçerli metni Osmanlı Türkçesi ile kaleme alınmıştır. Metnin İngilizce tercümeleri ise taraflarca karşılıklı bir müzakere neticesinde ortaklaşa imza altına alınmamış; yalnızca ABD temsilcisi Joseph Donaldson tarafından bireysel olarak şerh edilip onaylanmıştır. ABD tarihinde İngilizce dışında bir dilde akdedilen ikinci uluslararası metin olma özelliğini taşıyan anlaşma, diplomatik usul bakımından klasik Osmanlı "Ahidnâme" geleneğini yansıtmaktadır.

Diplomatik ve hukuki açıdan incelendiğinde metin, eşit şartlarda karşılıklı tartışarak hazırlanan bir uzlaşı sözleşmesi niteliğinde değildir. Osmanlı Devleti'nin yabancı devletlere sağladığı "Aman verme" hukuki müessesesinin bir yansıması olarak, Padişahın talimatı doğrultusunda tek taraflı şartlar içeren bir beyanname şeklinde hazırlanmış ve ABD tarafına kabul edip etmeme tercihiyle sunulmuştur.^【5】

Tarafların güç ve konum hiyerarşisi metnin giriş kısmında belirgin şekilde görülmektedir. Anlaşmanın İngilizce çevirisinde metin doğrudan ABD Başkanı ile Cezayir Dayısı ve Divanı arasında yapılmış gibi sunulurken, Osmanlı Türkçesi orijinal metinde anlaşmanın "dünyanın hâkimi, denizlerin ve karaların hükümdarı, sultanların sultanı, Sultan Mustafa Han oğlu Sultan Selim Han'ın dikkatli nazarları altında" imzalandığı açıkça vurgulanmıştır. İngilizce metinde yer verilmeyen bu girizgâh, Osmanlı sarayının dönemin ABD yönetimini diplomatik olarak kendisiyle eşit bir muhatap seviyesinde görmediğini ve yetkiyi yerel idarecisi (Dayı) üzerinden verdiğini gösterir.^【6】

Toplam 22 maddeden oluşan anlaşma, temel gayesi itibarıyla Akdeniz’de samimi ve kalıcı bir barış ortamının tesis edilmesini, tarafların tebaalarının birbirine nezaketle muamele etmesini ve ikili ticari ilişkilerin hukuki bir zemine oturtulmasını amaçlamaktadır. Ancak metnin detayları incelendiğinde asıl işlevinin; Cezayir Dayılığı elinde bulunan Amerikalı esirlerin kurtarılması, Amerikan gemilerine Akdeniz'de serbest dolaşım hakkı tanınması ve Osmanlı eyaletinin bu imtiyazlar karşılığında ciddi bir mali gelir elde etmesi olduğu görülmektedir. Metinde yer alan hükümler kamu hukuku, deniz ticaret hukuku ve ahkâm-ı şahsiye (özel hukuk/şahıs hukuku) başlıkları altında özetlenebilir:

Mali Mükellefiyetler ve Esirlerin İadesi: Anlaşma uyarınca ABD hükûmeti, Cezayir'deki Amerikalı esirlerin serbest bırakılması için 642.500 dolar tutarında nakit fidye/kefaret ödemeyi ve Akdeniz'de serbestçe ticaret yapabilmek adına Cezayir Dayılığına her yıl 21.600 dolar vergi (harç) ödemeyi taahhüt etmiştir.^【7】Bu düzenlemelerle ABD, Osmanlı Devleti'nin resmî vergi mükellefi hâline gelmiştir.^【8】Ayrıca 12. maddede pasaportu olan Amerikan esirlerinin derhal serbest bırakılması öngörülürken; kölelerle ilgili dikkat çekici bir hüküm getirilerek, kölenin kendi rızası ve iradesi olmadan (kardeşi dahi olsa ve parasını ödese bile) satın alınamayacağı kurala bağlanmıştır.^【9】

Kamu Hukuku ve Savaş Gemilerine İlişkin Düzenlemeler: 3. madde uyarınca her iki tarafın savaş ve ticaret gemileri, bir engelleme veya tacizle karşılaşmaksızın denizlerden geçiş yapabilecek; yük, yolcu ve paralarının dokunulmazlığı korunacaktır. 4. ve 5. maddeler; denizdeki ziyaret (boarding/arama) usullerini düzenleyerek Osmanlı gemilerinin Amerikan ticaret gemilerini denetlerken en fazla iki personelle arama yapabileceğini, kötü muamele ve sorgulama maksatlı şiddet uygulanmasının yasak olduğunu hükme bağlamıştır.^【10】 Bu esas, modern deniz hukukundaki ziyaret ve denetim kurallarının erken bir uygulamasını teşkil etmektedir. 7. ve 9. maddelerde ise Cezayir’in, ABD ile savaş hâlinde olan devletlere gemi satmayacağı ve başka bir Berberi devleti ABD ile savaşırsa ele geçirilen Amerikan gemilerinin Osmanlı limanlarında satılmasına izin verilmeyip sadece kumanya teminine müsaade edileceği kararlaştırılmıştır.

Deniz Ticaret Hukuku ve İkmal Hükümleri: 2. ve 10. maddeler ile Amerikan ticaret gemilerine Osmanlı limanlarına giriş, çıkış ve serbestçe ticaret yapma imkânı tanınmıştır. Satılamayıp gemiye geri yüklenen mallardan veya barut, demir, kereste, reçine gibi askerî/bahriye malzemelerinin yüklenip indirilmesinden ekstra vergi alınmayacağı belirtilmiştir. 6. madde karaya oturan Amerikan gemilerine yardım edilmesini (kurtarma-yardım) ve kurtarılan yüklerin gümrük vergisi ödenmeksizin başka gemilere aktarılmasını güvenceye almıştır. 11. ve 20. maddeler uyarınca Amerikan savaş gemilerinin liman ikmalleri düzenlenmiş, liman ziyaretlerinde 21 pare top atışıyla selamlama usulü ve protokole dayalı karşılıksız kumanya gönderilmesi esası kabul edilmiştir.

Yargı Yetkisi, Diplomatik Muafiyetler ve Uyuşmazlık Çözümü: 15. maddeye göre Osmanlı tebaası ile ABD vatandaşları arasındaki davalarda tek karar verici makam Cezayir Dayısı iken, ABD vatandaşlarının kendi aralarındaki uyuşmazlıkların çözümü tamamen ABD Konsolosluğunun yetkisine bırakılmıştır. 16. maddede suç işleyen Amerikan vatandaşlarının Türk hukuku standartlarında cezalandırılacağı, hapisten kaçmaları halinde konsolosluğun sorumlu tutulamayacağı belirtilmiştir. 17., 18. ve 21. maddeler konsolosluk binalarının dokunulmazlığını, din ve seyahat özgürlüğünü, vergi muafiyetini ve olası bir savaş durumunda vatandaşların güvenle ülkeyi terk edebilme hakkını teminat altına almıştır. Son olarak 22. maddede taraflar arasında kargaşa veya anlaşma ihlali yaşanması durumunda hemen savaş ilan edilmeyeceği, meselenin tahkik edilerek zarar gören tarafın zararının tazmin edileceği hükme bağlanmıştır.

1795 Dostluk ve Barış Anlaşması, Türk-Amerikan münasebetlerinin tarihsel altyapısını oluşturan ilk resmî hukuki zemin olması bakımından stratejik ve diplomatik öneme sahiptir. Anlaşmanın yapıldığı tarih itibarıyla Akdeniz’deki mutlak deniz hâkimiyeti ve güvenlik dengesi Osmanlı Devleti’nin elinde bulunmakta; Osmanlı hükümdarının ve bölgesel temsilcilerinin izni ve rızası olmaksızın hiçbir yabancı bayraklı ticaret gemisi bölgede serbestçe faaliyet gösterememektedir.

Metin, 18. yüzyılın sonlarında taraflar arasındaki siyasi, askerî ve ekonomik güç dengesini son derece net bir biçimde gözler önüne sermektedir. Birleşik Devletler, bağımsızlığının ilk yıllarında donanma yetersizliği ve finansal kısıtlar nedeniyle Akdeniz’de askerî bir güç gösterisinde bulunamamış; bu sebeple kendi ticaret gemilerini ve vatandaşlarını koruyabilmek adına Osmanlı idaresine vergi ödeyen bir mükellef konumuna gelmeyi kabul etmiştir. ABD, Cezayir Dayılığı ile yapılan bu anlaşmayı takip eden yıllarda Trablusgarp (1796) ve Tunus (1797) dayıları ile de benzer şartlar içeren vergi anlaşmaları akdetmiş ve toplamda 29 yıl boyunca Osmanlı Devleti’ne bağlı bu yerel idarelere vergi ödemeye devam etmiştir. Amerikalılar ancak ilerleyen yıllarda askerî güçlerini artırarak güce başvurmak suretiyle bu vergi yükümlülüğünden kurtulabilmişlerdir.

Anlaşma aynı zamanda deniz hukuku, diplomasi tarihi ve metin incelemeleri bakımından da benzersiz özellikler barındırır:

İstisnai Dili ve Formatı: ABD tarihinde İngilizce dışında bir dilde (Osmanlı Türkçesi) onaylanmış iki uluslararası anlaşmadan biri olma özelliğini taşır.

Deniz Hukukuna Katkısı: Anlaşma metninde yer alan denizdeki gemileri ziyaret, denetim usulleri (boarding) ve personele yönelik kötü muamelenin engellenmesi şartları, 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’nin (BMDHS) 110. maddesinde yer alan azami dikkat ve nezaket kurallarının yüzyıllar önceki ilk hukuki tatbikatlarından birini teşkil etmiştir.^【11】

İnsan Hakları ve Kölelik Düzenlemesi: 12. maddede yer alan "bir kölenin kendi rızası dışında parasal ödeme yapılsa dahi zorla satın alınamayacağı" hükmü; henüz ABD’de dahi köleliğin kaldırılmadığı ve tartışılmadığı bir dönemde, Osmanlı hukuk anlayışının şahıs hürriyetine ve iradesine verdiği değeri belgelemektedir.^【12】

İki ülke arasındaki resmî ve diplomatik ilişkilerin başlangıcı her ne kadar 1824 İzmir Konsolosluğu'nun açılması ve 7 Mayıs 1830 Ticaret ve Seyrisefain Antlaşması'nın imzalanması olarak kabul edilse de 1795 Anlaşması Türk-Amerikan ilişkilerinin fiili ve hukuki başlangıç noktasını oluşturmuştur. Anlaşma, sonraki yüzyıllarda gelişecek olan deniz alaka ve menfaatlerinin korunması ile bölgesel stratejilerin belirlenmesinde de her iki devlet için emsal bir model teşkil etmiştir.^【13】