1821-1830 Yunan İsyanı

19. yüzyılın başında Osmanlı İmparatorluğu'nun Balkan topraklarında başlayan, ulusal bağımsızlık amacı güden ve Avrupa diplomasisinin müdahalesiyle 1830 yılında bağımsız bir Yunanistan devletinin kurulmasıyla sonuçlanan siyasi ve askerî süreçtir. Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik fikirlerinden beslenen ve Filiki Eterya (Dostluk Cemiyeti) adlı gizli örgütün faaliyetleriyle organize edilen bu hareket, Osmanlı Devleti'nin merkezî otoritesini sarsan en köklü ayaklanmalardan biri olarak kabul edilir. İsyan, Eflak ve Boğdan’daki başarısız girişimlerin ardından Mora Yarımadası (Peloponez) merkezli olarak güç kazanmış; yerel çatışmaların ötesine geçerek büyük güçlerin (İngiltere, Rusya, Fransa) müdahil olduğu bir "Doğu Sorunu" başlığına dönüşmüştür.

Yunan bağımsızlık hareketinin organizasyonel temeli, 1814 yılında Odessa’da kurulan Filiki Eterya cemiyeti tarafından atılmıştır. Cemiyet, Ortodoks Hristiyan Rum halkını Osmanlı yönetimine karşı silahlı bir kalkışmaya hazırlamayı hedeflemiştir. Hareketin liderliğini üstlenen Alexander İpsilanti, isyanı ilk olarak 1821 yılı Mart ayında Eflak ve Boğdan üzerinden başlatmıştır. Ancak bu girişim, Rus Çarı I. Aleksandr’ın beklenen desteği vermemesi ve bölge halkının (Rumenler) Rum liderliğine soğuk bakması nedeniyle başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Buna rağmen bu ilk kıvılcım, dikkati Balkanlar'a çekerek Osmanlı ordusunun bu bölgeye yoğunlaşmasına neden olmuştur.

^{Yunan İsyanı (Yapay zeka ile oluşturulmuştur.)}

İsyanın asıl başarıya ulaştığı ve geniş bir tabana yayıldığı bölge Mora Yarımadası olmuştur. Osmanlı Devleti’nin Yanya Valisi Tepedelenli Ali Paşa ile olan çatışması, Mora’daki askerî varlığın zayıflamasına yol açmış, bu durum asiler için uygun bir zemin oluşturmuştur. 1821 baharında Mora’nın genelinde patlak veren ayaklanma, kısa sürede şiddetli çatışmalara ve sivil ölümlerine sahne olmuştur. Avrupalı tanıkların raporlarına ve dönem kayıtlarına göre, Tripoliçe gibi merkezlerde Türk nüfusuna yönelik katliamlar gerçekleştirilmiştir. Osmanlı Devleti ise bu duruma karşı isyanın elebaşılarını cezalandırma yoluna gitmiş; İstanbul’da Patrik V. Gregorios’un isyanla bağlantılı görülerek idam edilmesi gibi olaylar diplomatik krizlere yol açmıştır.

İsyanın yayılmasına karşı Babıali, imparatorluğun çeşitli noktalarında stratejik önlemler almıştır.

Selanik Sancağı, Rum nüfusun yoğunluğu ve isyan bölgelerine yakınlığı nedeniyle kritik bir nokta olmuştur. Osmanlı yönetimi, Selanik’te muhtemel bir kalkışmayı önlemek amacıyla askerî tahkimat yapmış ve yerel Rum cemaati üzerinde denetimi artırmıştır. Bölgedeki kalelerin onarılması ve isyana meyilli unsurların silahsızlandırılması gibi idari kararlar uygulanmıştır.

Kıbrıs adası, coğrafi konumu itibarıyla isyanın ikmal hattı üzerinde yer almıştır. 1821 yılında adada yürütülen istihbarat faaliyetleri, Kıbrıs’taki Rum din adamlarının Filiki Eterya ile bağlantılı olduğunu ortaya çıkarmıştır. Bu kapsamda adada geniş çaplı tutuklamalar yapılmış ve isyan hazırlıkları bastırılmıştır. Benzer şekilde Sakız, Semadirek ve Girit gibi adalarda da çatışmalar yaşanmış, Osmanlı donanması bu adalardaki isyan girişimlerini denizden müdahalelerle kontrol altına almaya çalışmıştır.

Mora İsyanı’nın İzmir ve Sığla Sancağı üzerindeki etkileri hem ekonomik hem de demografik olmuştur. İsyanın başlamasıyla birlikte İzmir’deki Rumlar ve Müslümanlar arasında gerilim tırmanmış, şehirde asayiş sorunları baş göstermiştir. Ayrıca isyan süresince Mora’dan kaçan Müslüman Türk muhacirlerin ilk büyük dalgası bu bölgelere sığınmıştır.

Sultan II. Mahmud, kendi ordusunun isyanı bastırmada yetersiz kalması üzerine Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa’dan yardım talep etmiştir. Mehmed Ali Paşa, Mora ve Girit valiliklerinin kendisine verilmesi karşılığında oğlu İbrahim Paşa komutasındaki disiplinli ve modern Mısır ordusunu bölgeye göndermiştir. 1825 yılında Mora’ya çıkan Mısır kuvvetleri, asileri ağır yenilgilere uğratarak stratejik kaleleri (Navarin, Misolongi) ele geçirmiş ve isyanı büyük ölçüde bastırmıştır.

^{Kavalalı Mehmet Ali Paşa (Yapay zeka ile oluşturulmuştur.)}

Yunan davası, Avrupa kamuoyunda "Filhelenizm" (Yunan hayranlığı) akımıyla büyük destek görmüştür. Lord Byron gibi romantik şairler ve gönüllü askerler (Filhelen Taburu) asilerin safında savaşmak üzere bölgeye gelmiştir. Diplomasi alanında ise Rusya, İngiltere ve Fransa, 1827 Londra Protokolü ile Osmanlı Devleti’nden Yunanistan’a özerklik verilmesini istemiştir. Osmanlı Devleti’nin bu talebi "müdahale-i haksızane" (haksız müdahale) olarak nitelendirip reddetmesi üzerine, müttefik donanması 20 Ekim 1827'de Navarin limanında bulunan Osmanlı-Mısır donanmasını yakarak imha etmiştir.

Navarin Baskını’nın ardından tırmanan gerginlik, 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’na dönüşmüştür. Rus ordusunun Rumeli üzerinden Edirne’ye, Anadolu üzerinden Erzurum’a girmesiyle Osmanlı Devleti barış istemek zorunda kalmıştır. 14 Eylül 1829 tarihinde imzalanan Edirne Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Yunanistan’ın özerkliğini kabul etmiştir. Ancak büyük devletlerin baskısı sürünce, 3 Şubat 1830’da imzalanan Londra Protokolü ile tam bağımsız bir Yunanistan Krallığı’nın kurulması kararlaştırılmıştır. Bu süreç, Osmanlı İmparatorluğu’nun Balkanlar’daki toprak kaybının ilk büyük adımı olmuştur.