Aba

Aba, hayvansal liflerden elde edilen ipliklerle dokunan geleneksel bir kumaş ve bu kumaştan üretilen giysileri ifade eden bir terimdir. Dokuma tekniğiyle üretilen kalın yapılı bir tekstil ürünü olarak tanımlanmaktadır. Tarihsel süreçte geleneksel üst giyim unsurları arasında yer almıştır. Üretimi, geleneksel dokumacılık faaliyetleri kapsamında gerçekleştirilmektedir. Aba, halk kültürü içinde değerlendirilen geleneksel giyim unsurları arasında bulunmaktadır.

Hammadde ve Yapısal Özellikler

Aba dokumacılığında temel hammadde olarak koyun yünü kullanılmaktadır. Üretimde koyun yününün yanı sıra keçi kılı ve deve tüyü gibi hayvansal lifler de yer almaktadır. Bu lifler dokuma öncesinde yabancı maddelerden arındırılmaktadır. Hammaddelerin hazırlanma sürecinde temizleme ve tarama işlemleri uygulanmaktadır. Dokumada kullanılacak iplikler geleneksel yöntemlerle eğrilerek elde edilmektedir. Kullanılan lif türleri, bölgesel hayvancılık faaliyetleriyle bağlantılı olarak temin edilmektedir.

Aba, kalın dokulu bir kumaş yapısına sahiptir. Dokuma yüzeyi sık dokunmuş ipliklerden oluşmaktadır. Kumaşın kalın yapısı, kullanılan ipliklerin lif özellikleriyle ilişkilidir. Dokuma sonrası yapılan düzeltme işlemleri, yüzey dokusunun daha düzgün bir yapı kazanmasını sağlamaktadır. Bu kumaştan üretilen ürünler genellikle yakasız ve kolsuz üst giysi formunda hazırlanmıştır. Giysi formuna dönüştürülen ürünlerde kesim işlemleri kullanım amacına göre yapılmaktadır. Kumaş yüzeyinde iplik ve nakış uygulamalarına yer verilmektedir. Aba çeşitleri arasında biçim ve yüzey özellikleri bakımından farklılıklar bulunmaktadır. Biçimsel farklılıklar, yerel üretim gelenekleriyle bağlantılı olarak ortaya çıkmıştır.

Üretim Süreci ve Dokuma Teknikleri

Aba üretimi, ham maddenin dokumaya uygun iplik hâline getirilmesiyle başlayan çok aşamalı bir süreçtir. Bu süreçte lifler yabancı maddelerden arındırılarak temizlenmektedir. Temizlenen lifler taranarak dokumaya elverişli duruma getirilmektedir. Hazırlanan lifler geleneksel yöntemlerle iplik hâline dönüştürülmektedir.

Dokuma aşaması, geleneksel el tezgâhlarında gerçekleştirilmektedir. Tezgâhlarda atkı ve çözgü iplikleri belirli bir düzen içinde dokuma yüzeyini oluşturmaktadır. Dokuma sırasında kullanılan teknikler, kumaşın kalınlığı ve dokuma sıklığını belirlemektedir. Dokuma işlemi tamamlandıktan sonra kumaş yüzeyi sıkıştırma işlemlerinden geçirilmektedir. Dokuma sonrası gerçekleştirilen düzeltme işlemleri, kumaş yüzeyinin pürüzsüzleşmesini sağlamaktadır. Elde edilen kumaş, kullanım amacına göre kesilerek giysi formuna dönüştürülmektedir. Üretim sürecinin her aşaması, geleneksel ustalık bilgisine dayalı olarak yürütülmektedir.

Çeşitler^【1】

Aba çeşitleri, üretimde kullanılan iplik türleri, dokuma sıklığı ve süsleme uygulamalarına göre farklı adlarla sınıflandırılmaktadır. Bu sınıflandırmada renk, kullanılan iplik türü ve yerel üretim gelenekleri belirleyici olmaktadır. Çeşitler arasındaki farklılıklar, dokuma yüzeyinin yapısı ve iplik kalınlığıyla ilişkilidir. Geleneksel üretim kapsamında adlandırılan türler, yerel dokumacılık uygulamaları içinde yer almaktadır.

• Yün Aba (Boz Aba): Koyun yününden dokunan ve yünün doğal renginin kullanıldığı bir aba türüdür. Günümüzde daha çok çobanlar tarafından tercih edilmektedir ve “çoban abası” olarak da adlandırılmaktadır.
• Lacivert ve kırmızı aba: Gaziantep ve çevresinde dokunan ve renk özelliğine göre adlandırılan aba türleri arasında yer almaktadır.
• Siyah aba: Gaziantep ve çevresinde dokunan ve yün ile kıl karışımından üretilen aba türleri arasında yer almaktadır.
• Maraş Abası: Boyları uzun, kolsuz ve önü açık olarak giyilen aba türüdür. Kahramanmaraş abası daha az motiflidir. Kahramanmaraş’ta kırmızı aba, boz aba, ibrişimli kırmızı aba ve güreş abası yaygın olarak kullanılan çeşitler arasında yer almaktadır.
• Güreş Abası: Kahramanmaraş’ta en çok kullanılan aba çeşitleri arasında sayılan türler arasında yer almaktadır. Aba güreşlerinde giyilen giysi türleri arasında yer almaktadır.
• Taşçı Abası: Kısa boylu olup beyaz, çizgili ve motifli olarak dokunmaktadır. Geçmişte tamamıyla yünden dokunan bu abalar, günümüzde yün ve pamuktan dokunmaktadır. Taş ustaları geçmişte abayı sağlamlığından dolayı taş taşırken kullanmışlardır..
• Humus Abası: Siyah renkte olup ön ve arka bedeni bol motifli, belden aşağı kısmı ise düz dokunan ve boyu diz hizasına kadar uzanan bir aba türüdür. Üzerindeki her desene “sandıklı” adı verilmektedir. Bir abada dokuz veya daha fazla sandıklı bulunması durumunda bu aba zengin ağalar tarafından giyilmektedir. Sandıklı sayısı dokuzdan az olan abalar, köylü halk tarafından düğün ve merasim gibi özel günlerde giyilmektedir. Humus abası giyildiğinde bele beyaz ya da siyah yün kuşak bağlanmaktadır.
• Kilim Aba: Eski dönemlerden beri dokunan bir aba türüdür. Sırma ipliğin bulunmadığı dönemlerde kilimden yapılan abalar tarlalarda, günlük kullanımda ve düğünlerde giyilmiştir. Kilim abalar, kilim dokuma tekniğiyle yün ipliklerden dokunmaktadır. Kilim abanın yakası hakim yaka, kolları ise yarım kol şeklinde dikilmekte ve ceket gibi giyilmektedir.

Aba Dokumaların Kullanım Alanları

Aba dokumalar geçmişte günlük kullanım amacıyla giyilen dış giysiler arasında yer almıştır ve kırsal yaşamda gündelik faaliyetler sırasında kullanılan yöresel kıyafet bütününün bir parçası olmuştur. Günümüzde abalar, halk dansları kıyafetlerinde ve aba güreşlerinde kullanılmaktadır. Aba güreşi, Türklerde bilinen en eski güreş türleri arasında yer almaktadır. Ayrıca aba dokumalardan çanta, tütün kesesi ve siparişe bağlı olarak yelek üretimi yapılmaktadır.

Geleneksel Üretim ve Günümüzde Sürdürülmesi

Aba üretimi, geleneksel dokumacılık kapsamında yürütülen bir zanaat faaliyetidir. Dokuma işlemleri el tezgâhlarında gerçekleştirilmektedir. Üretimde görev alan kişiler, dokumacılık bilgisine sahip zanaatkârlardır. Üretime ilişkin bilgi ve beceriler, ustadan çırağa aktarılan uygulamalar yoluyla sürdürülmektedir.

Aba dokumacılığı, günümüzde belirli yerleşim alanlarında geleneksel el sanatları kapsamında devam etmektedir. Uygulamalar, kültürel miras çerçevesinde ele alınmakta ve yerel etkinlikler yoluyla tanıtılmaktadır. Abacılık faaliyetleri, geleneksel dokuma ve giyimle ilişkili uygulamalar kapsamında yer almaktadır.