ABD-Suudi Arabistan Nükleer İş Birliği Anlaşması (123 Anlaşması)

ABD-Suudi Arabistan Nükleer İş Birliği Anlaşması (resmi adıyla 123 Anlaşması), Amerika Birleşik Devletleri ile Suudi Arabistan Krallığı arasında sivil (barışçıl) nükleer enerji alanında iş birliğini düzenleyen ikili bir anlaşmadır. Anlaşma, ABD Enerji Bakanı Chris Wright ile Suudi Enerji Bakanı Prens Abdulaziz bin Selman bin Abdulaziz tarafından 22 Temmuz 2026 tarihinde imzalanmış ve ABD Enerji Bakanlığı tarafından 23 Temmuz 2026'da duyurulmuştur. Anlaşma, adını ABD'nin 1954 tarihli Atom Enerjisi Yasası'nın 123. maddesinden almakta olup, bu nedenle uluslararası basında ve resmi açıklamalarda kısaca "123 Anlaşması" (123 Agreement) olarak anılmaktadır. İmzalanan metne, İkili Güvenlik Denetimi Anlaşması (Bilateral Safeguards Agreement) adlı ayrı bir belge de eşlik etmektedir.^【1】

30 yıl sürmesi öngörülen ve on milyarlarca dolar değerinde olduğu belirtilen anlaşma, ABD şirketlerine Suudi Arabistan'ın sivil nükleer enerji programında öncelikli iş birliği ortağı statüsü tanımaktadır. Anlaşmanın en fazla tartışma yaratan yönü, Suudi Arabistan'a ortak bir ABD-Suudi çalışmasının ardından kendi toprağında uranyum zenginleştirme kapasitesi kazandırma ihtimalidir. Anlaşma metni kamuoyuyla tam olarak paylaşılmamış olup, ABD Anayasası ve ilgili mevzuat gereği ABD Kongresi'nin incelemesine sunulacaktır.^【2】

Anlaşma, 22 Temmuz 2026 (Çarşamba) günü Washington'da ABD Enerji Bakanı Chris Wright ile Suudi Arabistan Enerji Bakanı ve Sanayi ve Maden Kaynakları Bakanı Prens Abdulaziz bin Selman bin Abdulaziz tarafından imzalanmıştır. ABD Enerji Bakanlığı, imzanın ardından yaptığı açıklamada anlaşmayı "tarihi" olarak nitelendirmiştir.

Suudi Arabistan hükümeti adına yapılan resmi açıklamada, imzalanan anlaşmanın Veliaht Prens ve Bakanlar Kurulu Başkanı Prens Muhammed bin Selman bin Abdulaziz Al Suud'un Kasım 2025'te gerçekleştirdiği Amerika Birleşik Devletleri ziyareti sırasında açıklanan mutabakatın tamamlanması niteliğinde olduğu belirtilmiştir. Aynı açıklamada, anlaşmanın iki ülke arasındaki stratejik ortaklık çerçevesinde imzalandığı ve enerji ile ileri teknolojiler alanındaki iş birliğini güçlendirmeyi amaçladığı ifade edilmiştir.^【3】

ABD'li nükleer reaktör üreticisi Westinghouse Electric Company'nin de anlaşma kapsamında Suudi Arabistan'ın nükleer sektörünün geliştirilmesine katkı sağlaması beklenen şirketler arasında yer aldığı bildirilmiştir. Şirketin İcra Kurulu Başkanı Dan Sumner, anlaşmayı enerji güvenliğini güçlendiren, ABD sanayisi ve iş gücü için fırsatlar yaratan ve her iki ülke için uzun vadeli ekonomik büyüme sağlayan "dönüm noktası niteliğinde bir adım" olarak tanımlamıştır.

ABD Enerji Bakanlığı'nın açıklamasına göre, imzalanan 123 Anlaşması ile ona eşlik eden İkili Güvenlik Denetimi Anlaşması, on yıllarca sürecek ve on milyarlarca dolar değerinde olacak bir ortaklığın hukuki temelini oluşturmaktadır. Anlaşmanın; nükleer teknoloji ihracatını genişletmek, ABD'de yüksek ücretli istihdam ve uzun vadeli ekonomik büyüme yaratmak, ABD'nin enerji ve ulusal güvenlik konumunu güçlendirmek, küresel nükleer silahsızlanmama (nonproliferation) standartlarını pekiştirmek ve ABD ile Suudi Arabistan Krallığı arasındaki stratejik ortaklığı derinleştirmek amaçlarını taşıdığı belirtilmiştir.^【4】

Enerji Bakanı Wright, imza sonrası yaptığı yazılı açıklamada "Bu anlaşmalar, iki ulusumuzun ABD-Suudi ticari ilişkilerini güçlendirme, yurt içinde refah ve müttefiklerimize yurt dışında güvenlik sağlama konusundaki ortak taahhüdünü yansıtmaktadır. Emin olun, bu anlaşmalar, Amerika Birleşik Devletleri'nde tasarlanan dünyanın en iyi nükleer teknolojisine ve bilim insanlarına dayanırken, en yüksek nükleer güvenlik ve silahsızlanmama standartlarını da korumaktadır" demiştir.^【5】

Anlaşmanın hukuki dayanağı, ABD'nin 1954 tarihli Atom Enerjisi Yasası'nın (Atomic Energy Act) 123. maddesidir (42 U.S.C. §2153 vd.). Söz konusu madde, ABD'nin diğer ülkelerle önemli ölçekli sivil nükleer iş birliği anlaşmaları yapabilmesine izin vermekte; bu tür anlaşmaların belirli silahsızlanmama kriterlerini karşılamasını ve ABD Kongresi'nin incelemesine sunulmasını zorunlu kılmaktadır. Bu çerçevede yapılan anlaşmalar kısaca "123 Anlaşmaları" olarak adlandırılmaktadır.

ABD Enerji Bakanlığı'nın açıklamasında uranyum zenginleştirmeye ilişkin doğrudan bir ayrıntıya yer verilmemiştir.

Uluslararası haber ajanların iddialarına göre anlaşma, Suudi Arabistan'ın kendi topraklarında sivil reaktörler için yakıt zenginleştirmesine imkan tanıyabilecek ancak bunu Birleşik Arap Emirlikleri'nin (BAE) 2009 yılında kabul ettiği "altın standart" (gold standard) düzeyindeki uluslararası denetim olmaksızın yapabilecektir.^【6】

CNN'nin iddiasına göre anlaşma, Suudi Arabistan'ın on yıl boyunca kendi zenginleştirme teknolojisini geliştirmesini veya başka ülkelerden satın almasını engellemekte ancak zenginleştirmenin gerekliliğini ve ticari uygulanabilirliğini incelemek üzere ortak bir ABD-Suudi ekibinin çalışma yürütmesi öngörülmektedir. Bu çalışmanın ardından, tesisin Amerikalı şirketler tarafından ve hassas teknoloji Suudi Arabistan'a devredilmeden inşa edilmesi planlanmaktadır.^【7】.

Anlaşmanın, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (IAEA) daha geniş denetim, teftiş ve doğrulama yetkileri tanıyan Ek Protokolünü (Additional Protocol) içermediği bildirilmiştir. Bunun yerine, model protokole benzeyen bir İkili Güvenlik Denetimi Anlaşması'nın imzalandığı ve bu anlaşmanın şartlarının IAEA Yönetim Kurulu tarafından onaylanması gerektiği belirtilmiştir.^【8】

Atom Enerjisi Yasası'nın 123. maddesi uyarınca, anlaşmanın Kongre'ye sunulmasının ardından toplam 90 oturum gününden oluşan iki ayrı inceleme süreci öngörülmektedir. Başkanın, anlaşmayı 123(a) maddesindeki gerekliliklerden muaf tutmaması halinde, Kongre bu süre içinde anlaşmayı reddeden ortak bir kararı kabul edip yasalaştırmadığı takdirde anlaşma yürürlüğe girecektir. Kongre'nin anlaşmayı engelleyebilmesi için ise her iki mecliste de olası bir başkanlık vetosunu aşabilecek üçte iki çoğunluğun sağlanması gerekmektedir.^【9】

CRS raporuna göre, 2020-2025 mali yılları arasında Kongre, Suudi Arabistan'a yönelik nükleer ihracatı desteklemek amacıyla İhracat-İthalat Bankası'nın (Export-Import Bank) fonlarının kullanımını, belirli silahsızlanmama (nonproliferation) kriterleri karşılanana kadar sınırlandıran hükümler kabul etmiştir. Önceki Kongre dönemlerinde bazı üyeler ise, Suudi Arabistan ile yapılacak bir 123 Anlaşması'nın yürürlüğe girebilmesi için Kongre'nin önceden onay vermesini zorunlu kılacak yasa tasarıları sunmuştur.^【10】

Ayrıca, P.L. 116-92 sayılı yasanın 1264. maddesi (42 U.S.C. §2153 not) uyarınca, yürütme organının, Suudi Arabistan gibi belirli uluslararası güvenlik denetimlerini kabul etmemiş ülkelerle yapılacak 123 Anlaşmaları için Kongre incelemesinde gerekli olan Nükleer Yayılma Değerlendirme Beyanı'nı (Nuclear Proliferation Assessment Statement, NPAS) sunması, aksi belirtilmedikçe kısıtlanmaktadır. Kongre'ye sunulan ve bu kısıtlamayı kaldıran idari rapordan yayımlanan alıntılara göre, taslak ABD-Suudi 123 Anlaşması, IAEA'nın katılımıyla ve henüz kamuoyuna açıklanmamış ek güvenlik ve doğrulama tedbirlerini içeren bir İkili Güvenlik Denetimi Anlaşması kapsamında uygulanacaktır.^【11】

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, anlaşmanın Filipinler'de bulunduğu sırada gazetecilerin sorularını yanıtlarken eleştirilere karşılık vermiş ve "Amerika Birleşik Devletleri, dünyadaki hiçbir ülkeyle, yayılma riski taşıyan hiçbir anlaşmaya varmayacaktır." demiştir.

Suudi Arabistan Enerji Bakanlığı, anlaşmanın "enerji kaynaklarını çeşitlendirme, öncü teknolojileri geliştirme ve iki dost ülkenin ortak çıkarlarına hizmet edecek şekilde iş birliği ve yatırım fırsatlarını genişletme çabalarını" güçlendirdiğini belirtmiştir.

Suudi Arabistan'ın Washington Büyükelçiliği sözcüsü de yaptığı açıklamada anlaşmanın "her iki ülkenin enerji ve gelecek teknolojileri alanında iş birliğini genişletme yönündeki ortak vizyonunu yansıttığını" ifade etmiştir.

ABD ile Suudi Arabistan arasındaki nükleer iş birliği görüşmeleri, birden fazla ABD hükümeti dönemine yayılmıştır. 2008 yılında iki ülke, tıp, sanayi ve elektrik üretimi alanlarında nükleer faaliyetlerde iş birliği yapma niyetini ortaya koyan bağlayıcı olmayan bir Mutabakat Muhtırası (MOU) imzalamıştır; bu muhtırada Suudi Arabistan'ın zenginleştirme ve yeniden işleme peşinde koşmak yerine mevcut uluslararası nükleer yakıt piyasalarına güvenme niyetinde olduğu belirtilmiştir.^【12】

Obama yönetimi 2012'de, birinci Trump yönetimi ise 2018'de bir 123 anlaşması müzakeresi de dahil olmak üzere ABD-Suudi sivil nükleer enerji anlaşması arayışına girmiştir. ABD Hükümet Hesap Verebilirlik Ofisi (GAO), 2020 yılında yayımladığı raporda, iki hükümetin -özellikle Ek Protokol ile zenginleştirme ve yeniden işleme kısıtlamalarına ilişkin- süregelen görüş ayrılıkları nedeniyle bir nükleer iş birliği anlaşmasına yönelik önemli bir ilerleme kaydedemediğini belirtmiştir. Bu görüş ayrılıklarının Biden yönetimi döneminde de sürdüğü aktarılmıştır.^【13】

Biden yönetimi döneminde nükleer iş birliği görüşmeleri, Suudi Arabistan ile İsrail arasında diplomatik normalleşmeyi teşvik etme çabalarıyla ilişkilendirilmiştir. Bu çerçevede geliştirilen orijinal mutabakatın, ABD kontrolündeki bir tesiste yalnızca ABD kaynaklı zenginleştirmeyi şart koştuğu, doğrudan bilgisi olan eski bir ABD yetkilisi tarafından ifade edilmiştir. 7 Ekim 2023 tarihinden itibaren başlayan Gazze soykırımının ardından bu süreç askıya alınmıştır.^【14】

Trump yönetimi görüşmeleri yeniden canlandırmış ve İsrail ile normalleşme şartını kaldırmıştır. Veliaht Prens Muhammed bin Selman'ın Kasım 2025'teki ABD ziyareti sırasında iki ülke, sivil nükleer enerji iş birliği alanında bir "Müzakerelerin Tamamlanmasına İlişkin Ortak Deklarasyon" (Joint Declaration on the Completion of Negotiations on Civil Nuclear Energy Cooperation) imzalamıştır. Beyaz Saray'a göre bu deklarasyon, "Krallık ile on yıllarca sürecek ve milyarlarca dolar değerinde bir nükleer enerji ortaklığının hukuki temelini oluşturmakta; ABD ve Amerikan şirketlerinin Krallığın tercih ettiği sivil nükleer iş birliği ortakları olacağını teyit etmekte; ve tüm iş birliğinin güçlü silahsızlanmama standartlarıyla uyumlu bir biçimde yürütülmesini güvence altına almaktadır".^【15】

Suudi Arabistan, Temmuz 2017'de, elektrik üretimi ve su arıtma amacıyla büyük ve küçük ölçekli nükleer reaktörler inşa etme planlarını da içeren bir Ulusal Atom Enerjisi Projesini onaylamıştır.

Bu proje, Krallığın ekonomisini çeşitlendirme ve fosil yakıt dışı enerji kullanımını genişletme çabalarının bir parçası olarak nitelendirilmektedir. Suudi Arabistan, dünyanın kanıtlanmış ham petrol rezervlerinin yüzde 16'sına ve dünyanın dördüncü büyük doğal gaz rezervlerine sahiptir; Orta Doğu'nun ikinci büyük enerji tüketicisidir. 2023 yılında Krallığın elektriğinin yaklaşık yüzde 41'i petrolden, yüzde 58'i ise doğal gazdan üretilmiştir.

Suudi Arabistan, Mart 2018'de bir Nükleer ve Radyolojik Düzenleme Kurumu, Mart 2022'de ise planlanan nükleer tesisleri geliştirmek ve işletmek üzere Suudi Nükleer Enerji Holding Şirketi'ni (SNEHC) kurmuştur. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), Krallıkta 2018'de bir nükleer altyapı incelemesi tamamlamış ve Ocak 2019'da nihai raporunu yayımlamıştır.

Suudi Arabistan, 1988'de Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması'na (NPT) taraf olmuş ve 2009'dan bu yana tüm nükleer tesisleri kapsayan IAEA ile bir Kapsamlı Güvenlik Denetimi Anlaşması'na (CSA) sahiptir. Krallık, IAEA'nın kaçak nükleer tesis ve faaliyetleri araştırma yetkisini artıran Ek Protokol'ü henüz imzalamamıştır. 2024'te Suudi Arabistan, sınırlı nükleer faaliyeti olan devletler için CSA prosedürlerinin çoğunu askıya alan Küçük Miktarlar Protokolü'nü (SQP) yürürlükten kaldırmıştır.

Suudi Enerji Bakanı, 2019'da yaptığı bir açıklamada "uranyum üretiminden zenginleştirmeye, zenginleştirilmiş uranyumun kullanımına kadar tüm döngüye girmek istiyoruz" ifadesini kullanmış; Ocak 2023'te ise Suudi Arabistan'ın düşük zenginleştirilmiş uranyum yakıtı üretmek için kendi yerli uranyum kaynaklarını kullanmayı amaçladığını belirtmiştir.^【16】

ABD Kongresi'nde anlaşmaya yönelik eleştiriler yapılmıştır. Demokrat Senatör Ed Markey (Massachusetts), yaptığı açıklamada 123 anlaşmasını "Suudi Arabistan'da nükleer silahların yayılmasını mümkün kılma ve bölgede bir silahlanma yarışı başlatma potansiyeli taşıması" nedeniyle eleştirmiştir. Markey ayrıca, Rubio ve Trump için "ikiyüzlülüklerinin ancak pervasızlıklarıyla eşleştiğini" ve "İran'ın nükleer bombasını önleme kisvesi altında bir savaş başlatırlarken, Suudi Arabistan'a -saldırgan ve otoriter bir ulusa- nükleer silah teknolojileri geliştirme izni verdiklerini" belirtmiştir.^【17】

Demokrat Senatör Chris Murphy, konuya ilişkin sosyal medya platformunda yaptığı paylaşımda "bu anlaşmanın bölgede bir nükleer yarış başlatacağını ve İran'ı kendi programını sınırlamaktan daha da caydıracağını" ifade etmiştir.^【18】

Demokrat Temsilci Brad Sherman (Kaliforniya), Temsilciler Meclisi Dışişleri Komitesi'nde yaptığı konuşmada, ABD askeri güçlerinin "İran'ı zenginleştirme ve yeniden işleme konusundaki ısrarı nedeniyle bombaladığını" hatırlatmış ve şu değerlendirmeyi yapmıştır: "Şimdi görünen o ki ABD yetkilileri Suudi Arabistan ile bir anlaşmaya girerek onlara yeniden işleme ve zenginleştirme konusunda yeşil ışık yakıyor; burada gördüğüm tek fark, Westinghouse'un bu anlaşmadan çok büyük bir kar elde edecek olması, İranlıların ise Amerikan şirketlerini zenginleştirmiyor olması."^【19】

Savunma Önceliklerini Savunma (Defense Priorities) düşünce kuruluşundan Orta Doğu Direktörü Rosemary Kelanic, ABD'nin anlaşma kapsamında Suudi Arabistan'a kendi topraklarında zenginleştirme imkânı tanımasının "oldukça şaşırtıcı" olacağını belirtmiş ve şunları söylemiştir: "ABD bunu daha önce hiç yapmadı, başka bir ülkenin kendi topraklarında zenginleştirmesine hiç yardım etmedik." Kelanic, bunun nedeninin "kendi nükleer yakıtınızı üretebiliyorsanız, çok daha büyük bir risk haline gelmeniz" olduğunu eklemiştir.^【20】

Nükleer Silahsızlanmama Politikası Eğitim Merkezi (Nonproliferation Policy Education Center) direktörü Henry Sokolski, CNN'e yaptığı açıklamada anlaşmanın bölgedeki diğer ülkeler için benzer düzenlemelere kapı aralayabileceğinden endişe ettiğini belirtmiş ve "Suudi anlaşması, BAE, Türkiye ve Mısır için hangi yeni standardı belirleyecek?" sorusunu yöneltmiştir.^【21】

Demokrasilerin Savunması Vakfı (Foundation for Defense of Democracies) Silahsızlanmama Programı Direktör Yardımcısı Andrea Stricker, Kongre'yi anlaşmayı "engellemeye" çağırmış ve şu değerlendirmede bulunmuştur: "Eğer bunu yapmazsa, umulur ki denetimleri zayıflatma, diğer devletler için olumsuz emsaller yaratma ve zenginleştirmenin yayılmasını önleyememe açısından çok fazla zarar verilmeden önce, politika sonraki bir yönetim tarafından tersine çevrilir."^【22】