ABD-Ukrayna Nadir Toprak Elementleri ve Kritik Mineraller Anlaşması

Nadir Toprak Elementleri ve Kritik Mineraller Anlaşması, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ile Ukrayna arasında müzakere edilen ve Ukrayna'nın sahip olduğu stratejik minerallerin kullanımını düzenlemeyi amaçlayan bir anlaşmadır.

Bu anlaşma, ABD’nin Ukrayna’ya sağladığı askeri ve ekonomik yardımlar karşılığında nadir toprak elementleri; lityum, titanyum, grafit ve diğer kritik minerallerden faydalanmasını öngörmektedir. Anlaşmanın kapsamı, gelir paylaşımı ve güvenlik garantileri gibi konularda iki ülke arasında görüş ayrılıkları bulunmaktadır. Bu sebeple anlaşma henüz imzalanmamıştır.

Arka Plan ve Jeopolitik Bağlam

Ukrayna, dünya çapında stratejik öneme haiz mineral kaynaklarına sahiptir. Avrupa Birliği’nin (AB) kritik hammaddeler listesinde yer alan 34 mineralden 22’si Ukrayna’da bulunmaktadır. Özellikle nadir toprak elementleri, titanyum, lityum ve grafit açısından zengin rezervlere sahiptir. 

ABD, son yıllarda Çin’e olan bağımlılığını azaltmak amacıyla küresel madencilik politikalarını yeniden şekillendirmeye başlamıştır. Çin, küresel nadir toprak elementleri üretiminin yaklaşık %60’ını ve işleme kapasitesinin %90’ını kontrol etmektedir. Bu mineraller, elektrikli araçlar, yenilenebilir enerji sistemleri ve askeri teknolojiler için büyük öneme sahiptir.

ABD, bu kritik mineralleri Çin yerine müttefik ülkelerden tedarik etmeyi amaçlamaktadır. Ukrayna, sahip olduğu büyük rezervlerle ABD için alternatif bir kaynak oluşturmaktadır. Öte yandan, bu kaynakların önemli bir bölümü Donetsk, Luhansk ve Zaporijya gibi doğu bölgelerinde bulunmaktadır. Rusya'nın işgali altındaki bölgelerde Ukrayna’nın mineral kaynaklarının yaklaşık %40’ı yer almaktadır.

Müzakereler ve Tartışmalı Konular

ABD Başkanı Donald Trump, 2025 yılı başlarında yaptığı açıklamalarda, Rusya-Ukrayna savaşında Ukrayna'ya sağlanan mali ve askeri desteğin bir karşılığı olması gerektiğini vurgulamıştır. Trump yönetimi, Ukrayna'nın sahip olduğu doğal kaynakların ABD tarafından işletilmesini ve elde edilen gelirlerin bir kısmının ABD'ye aktarılmasını talep etmiştir.

Başlangıçta ABD, Ukrayna'dan 500 milyar dolarlık maden geliri talep etmiştir ancak Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, bu öneriyi reddetmiştir. Zelenskiy, Ukrayna’nın ekonomik bağımsızlığını korumak istediğini belirterek, anlaşma şartlarının değişmesi durumunda müzakere edilebileceğini açıklamıştır.

Anlaşma Şartlarının Revizyonu

ABD'nin başlangıçtaki talebi Ukrayna tarafından ağır bulunmuş ve müzakereler sonucunda bazı maddeler değiştirilmiştir:

• ABD'nin 500 milyar dolarlık gelir talebinden vazgeçtiği ve bunun yerine ortak bir fon kurulması konusunda uzlaşıldığı belirtilmiştir.
• Ukrayna’nın devlet mülkiyetindeki doğal kaynaklardan elde edilen gelirlerin %50’sini bu fona yatıracağı ifade edilmiştir.
• ABD, Ukrayna’nın altyapı projelerine yatırım yapacak ve fonun yönetiminde söz sahibi olacaktır.
• Ukrayna’nın mevcut maden sahalarının doğrudan ABD’ye devredilmeyeceği ancak yeni ruhsat ve işletme haklarının ABD yatırımlarına açılabileceği bildirilmiştir.

Güvenlik Garantileri Üzerindeki Anlaşmazlık

Zelenskiy hükümeti, anlaşmaya ABD’nin güvenlik garantilerini dahil etmek istemiştir ancak Trump yönetimi, anlaşmada doğrudan bir güvenlik garantisi taahhüdüne yer vermemiştir. Bunun yerine, ABD yalnızca Ukrayna’nın güvenlik arayışlarını desteklediğini belirtmiştir.

Bu durum, Ukrayna içinde ve uluslararası alanda tartışmalara neden olmuştur. Zelenskiy, anlaşmanın güvenlik garantileri içermediği için yetersiz kaldığını belirtmiştir. İngiltere Başbakanı Keir Starmer 2 Mart 2025 tarihinde yaptığı açıklamada, ABD-Ukrayna maden anlaşmasının tek başına bir güvenlik garantisi anlamına gelmediğini vurgulamıştır.

Almanya Başbakanı Olaf Scholz, Trump’ın taleplerini "bencilce" olarak değerlendirmiş ve Ukrayna’nın bu kaynakları kendi ekonomik kalkınması için kullanması gerektiğini söylemiştir. Avrupa ülkeleri, Ukrayna’nın güvenliğinin yalnızca ekonomik iş birlikleriyle sağlanamayacağını belirtmiştir.

Beyaz Saray Görüşmesi

28 Şubat 2025'te, ABD Başkanı Donald Trump ve Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy arasında Beyaz Saray’da yapılan görüşme olumsuz şekilde sonuçlanmıştır. İki lider arasında anlaşmanın maddeleri ve güvenlik garantileri konusunda kameralar önünde sert bir tartışma yaşanmıştır. Trump, Zelenskiy’ye hitaben:

"Ya bu anlaşmayı imzalarsınız ya da biz yokuz" diyerek Ukrayna’nın ABD desteğine olan bağımlılığını vurgulamış, Ukrayna’nın "ABD olmadan savaşta başarılı olamayacağını" ifade etmiştir.

Tartışmanın ardından planlanan ortak basın toplantısı iptal edilmiştir. Zelenskiy, Beyaz Saray’dan erken ayrılmış ve müzakereler geçici olarak askıya alınmıştır.

Anlaşmanın Taslak İçeriği

ABD ve Ukrayna arasında üzerinde müzakere edilen anlaşma, Ukrayna’nın kritik minerallerinden elde edilen gelirlerin paylaşımını ve yatırım süreçlerini düzenlemektedir. Taslaktaki konu başlıkları şu şekildedir:

Yeniden Yapılanma Yatırım Fonu: ABD ve Ukrayna, ortak yönetilecek bir fon kurarak Ukrayna’nın ekonomik toparlanmasını destekleyecektir.

Gelir Paylaşımı: Ukrayna, mineral, petrol ve doğal gaz gelirlerinin %50’sini bu fona aktaracaktır.

ABD’nin Yatırımları: ABD, Ukrayna’daki madencilik, enerji ve altyapı projelerine yatırım yapacaktır.

Maden Ruhsatları: Mevcut maden sahaları ABD’ye devredilmeyecek, ancak yeni ruhsatlar ABD yatırımlarına açılabilecektir.

Güvenlik Garantileri: ABD, Ukrayna’nın güvenlik güvenceleri arayışını desteklese de doğrudan güvenlik taahhüdü vermemektedir.

Fonun Yönetimi: Fon, Ukrayna’nın ekonomik kalkınmasına yönlendirilecek ve şeffaf bir şekilde yönetilecektir.

Uygulama ve Gelecek Adımlar: Anlaşma, Ukrayna Parlamentosu’nun onayıyla yürürlüğe girecek ve detayları içeren bir "Fon Anlaşması" hazırlanacaktır.

ABD'nin Ukrayna'ya Yönelik Politikasındaki Değişiklikler

28 Şubat 2025 tarihinde Beyaz Saray’da yapılan görüşmelerin olumsuz sonuçlanmasının ardından Trump 4 Mart 2025 tarihinde, Ukrayna’ya yönelik askeri yardımları askıya aldığını duyurmuştur. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Zelenskiy’nin Oval Ofis’te Trump ile yaşadığı tartışmadan dolayı özür dilemesi gerektiğini ifade etmiştir.

Ukrayna Devlet Başkanı Zelenskiy, ABD ile ilişkilerin devam edeceğini ancak ülkesinin en iyi güvenlik garantisinin güçlü bir orduya sahip olmak olduğunu söylemiştir. Zelenskiy, NATO üyeliği karşılığında istifa etmeye hazır olduğunu da belirtmiştir.

Mevcut Durum 

Müzakereler halen devam etmekte olup kesin bir neticeye varılamamıştır.