Abdüllatif Camii

Abdüllatif (Latifiye) Camii, Mardin kent merkezinde Cumhuriyet Alanı’nın güneyinde yer alan ve 1371 yılında Artuklu Dönemi’nde Abdüllatif bin Abdullah tarafından inşa ettirilmiş bir camidir. Enine gelişen dikdörtgen planı, mihrap önü kubbesi, taş bezemeleri ve uzun vakfiye kitâbesiyle Artuklu mimarisinin geç dönem özelliklerini yansıtır. Yapı, avlu ve medrese birimleri ile farklı dönemlerde yenilenen minaresi sayesinde çok katmanlı tarihsel bir süreci temsil eder.

Banisinin adına atfen Abdüllatif Camii olarak anılmakta olup Latifiye Camii adıyla da bilinmektedir.

Tarihçe

Caminin inşa tarihi, cümle kapısında yer alan kitâbeye göre 772 (1371) yılıdır. Yapı, Artuklu Dönemi’nde, Artuklu sultanları Melik Salih ve Melik Muzaffer zamanında görev yapmış olan Abdüllatif bin Abdullah tarafından yaptırılmıştır. Bu yönüyle Abdüllatif Camii, Mardin’deki son Artuklu eserlerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Caminin minaresi farklı dönemlerde yenilenmiş veya yeniden inşa edilmiştir. İlk minarenin Mısır Valisi Muhammed Ziya Tayyar Paşa tarafından yaptırıldığı belirtilmekte, günümüzde mevcut olan minarenin ise 1845–1846 yıllarında Musul Valisi Gürcü Mehmet Paşa tarafından inşa ettirildiği anlaşılmaktadır.

Mimari Plan ve Mekân Düzeni

Yapı, enine gelişen dikdörtgen planlı bir cami tipolojisine sahiptir. Ana mekânın merkezinde tromplu bir mihrap önü kubbesi yer almakta, bu kubbe iki yana doğru sivri beşik tonozlarla örtülü ikişer nef halinde genişlemektedir.

Avludan ana mekâna geçiş, yan yana düzenlenmiş üç giriş kapısı ile sağlanmaktadır. Bu girişlerden doğu cephesindeki kapı cümle kapısı niteliğinde olup Mardin’deki en iyi korunmuş örneklerden biri olarak öne çıkmaktadır. Batı cephesindeki giriş ise daha sade bir düzenlemeye sahiptir. Caminin portalı iki renkli taş kullanımıyla oluşturulmuş, üç dilimli kemerli bir düzenlemeye sahiptir. Portal üzerinde geometrik motifler, örgülü süslemeler ve yıldızlı bezeme unsurları yer almaktadır. Bu bezemeler, yapının Artuklu dönemine özgü taş işçiliğini yansıtan önemli mimari detaylar arasında bulunmaktadır.

İç mekânda dikkat çeken unsurlardan biri, mihrap duvarındaki pencere üstlerini de dolaşan oldukça uzun vakfiye kitâbesidir. Bu kitâbe, caminin vakıf düzeni ve işleyişine dair bilgiler içeren önemli bir epigrafik öğe niteliği taşımaktadır.

Ahşap Mimari Unsurlar

Caminin giriş kapıları ile birlikte minber ve mahfil, geç dönem Selçuklu ahşap işçiliğinin özgün örnekleri arasında yer almaktadır. Özellikle geç döneme ait minber, ağaç işçiliği ve dilimli köşk kubbesiyle dikkat çekmektedir.

Avlu ve Medrese Bölümü

Avlunun kuzeyinde selsebilli bir eyvan yer almakta olup bu unsur, erken dönem İslam mimarisinde görülen geleneksel bir düzenlemenin devamı olarak değerlendirilmektedir. Avlunun kuzey kanadı, kesme taş pâyelere oturan sivri kemerlerle açılmakta ve çapraz tonozlarla örtülmektedir. Doğu ve batı kanatlarında ise iki kat halinde düzenlenmiş medrese bölümleri bulunmaktadır. Ancak 1968 yılında avluda yapılan müdahaleler sonucunda önemli değişiklikler yapılmış; özellikle kuzey kanat duvarla örülerek odalar haline getirilmiştir.