Açık Semalar Antlaşması (ASA)

Açık Semalar Antlaşması (ASA), taraf devletlerin toprakları üzerinde silahsız ve özel algılayıcı sistemlerle donatılmış gözlem uçaklarıyla karşılıklı gözlem uçuşları gerçekleştirilmesine imkân tanıyan çok taraflı silahların kontrolü antlaşmasıdır. Antlaşma, askerî faaliyetlerde açıklık ve şeffaflığın artırılması, taraf devletler arasında güvenin güçlendirilmesi ve silahların kontrolü ile silahsızlanma alanındaki diğer uluslararası düzenlemelerin doğrulanmasına katkı sağlanması amacıyla oluşturulmuştur. ^【1】 24 Mart 1992 tarihinde Helsinki'de imzalanan Antlaşma, gerekli onay sürecinin tamamlanmasının ardından 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Depoziter devletleri Kanada ve Macaristan'dır. ^【2】

Açık Semalar rejimi fikri ilk kez 1955 yılında Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Dwight D. Eisenhower tarafından ortaya atılmış, ancak Sovyetler Birliği tarafından kabul edilmemiştir. 1989 yılında Amerika Birleşik Devletleri Başkanı George H. W. Bush tarafından yeniden gündeme getirilen öneri doğrultusunda NATO ve Varşova Paktı devletleri arasında müzakereler başlatılmıştır. ^【3】Kanada ve Macaristan'ın 1990 yılında Ottawa'da sundukları girişimin ardından Viyana'da yürütülen müzakereler sonucunda Antlaşma metni hazırlanmış ve 24 Mart 1992 tarihinde Helsinki'de imzalanmıştır. Türkiye, Açık Semalar Antlaşması'nı imzalayan devletler arasında yer almış, Antlaşmanın onaylanması uygun bulunarak iç hukuk süreci tamamlanmıştır. ^【4】

Açık Semalar Antlaşması, taraf devletler arasında askerî faaliyetlere ilişkin açıklık ve öngörülebilirliği artırmayı, güven oluşturmayı ve silahların kontrolüne ilişkin diğer uluslararası düzenlemelerin doğrulanmasına katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Bu kapsamda taraf devletler, diğer taraf devletlerin ülkeleri üzerinde silahsız gözlem uçuşları gerçekleştirme hakkına sahip olmakta, aynı zamanda kendi toprakları üzerinde bu uçuşların yapılmasını kabul etmektedir.^【5】 Antlaşma, taraf devletlerin ülkelerinin tamamının gözlem uçuşlarına açık olmasını öngörmekte; herhangi bir bölgenin gözlem uçuşlarına kapatılmasına izin vermemektedir. ^【6】

^{Açık Semalar Antlaşması (ASA) Temsili (Yapay zeka tarafından oluşturulmuştur.)}

Antlaşma, taraf devletler için aktif ve pasif gözlem kotaları belirlemektedir. Pasif kota, bir devletin kendi ülkesi üzerinde kabul etmekle yükümlü olduğu yıllık gözlem uçuşu sayısını; aktif kota ise diğer taraf devletlerin ülkeleri üzerinde gerçekleştirebileceği yıllık gözlem uçuşu sayısını ifade etmektedir. Gözlem uçuşlarının gerçekleştirilmesi için gözlemci devletin en az yetmiş iki saat önceden bildirimde bulunması gerekmektedir. Ev sahibi devlet bildirimi yirmi dört saat içinde onaylamakta, uçuş planı ise görev başlamadan en az yirmi dört saat önce iletilmektedir. Gözlem görevinin kural olarak gözlem ekibinin ülkeye girişinden itibaren doksan altı saat içerisinde tamamlanması öngörülmektedir. ^【7】

Antlaşma kapsamında gerçekleştirilen gözlem uçuşlarında yalnızca Antlaşmada belirtilen teknik özelliklere sahip gözlem uçakları kullanılabilmektedir. Bu uçaklarda optik panoramik kameralar, çerçeve kameraları, gerçek zamanlı görüntü aktarabilen video kameraları, kızılötesi tarayıcılar ve yana bakan sentetik açıklıklı radar sistemleri kullanılabilmektedir. Gözlem uçuşları sırasında elde edilen verilerin bir kopyası gözlem yapılan devlete verilmekte; diğer taraf devletler ise görev raporlarını edinme ve gözlem verilerini temin etme hakkına sahip olmaktadır. ^【8】

Antlaşmanın uygulanmasını denetlemek amacıyla Açık Semalar Danışma Komisyonu (Open Skies Consultative Commission–OSCC) kurulmuştur. AGİT bünyesinde faaliyet gösteren Komisyon, Antlaşmanın uygulanmasına ilişkin teknik ve idari konuları değerlendirmekte, taraf devletler arasında ortaya çıkabilecek yorum farklılıklarını ele almakta ve uygulamaya ilişkin kararlar almaktadır. Antlaşma ayrıca yürürlüğe girişinden üç yıl sonra ilk gözden geçirme konferansının düzenlenmesini, daha sonraki konferansların ise beş yıllık aralıklarla gerçekleştirilmesini öngörmektedir. ^【9】

^{Açık Semalar Antlaşması (ASA) Temsili (Yapay zeka tarafından oluşturulmuştur.)}

Antlaşmanın yürürlüğe girmesinin ardından ilk gözlem uçuşları 2002 yılında gerçekleştirilmiştir. 2008 yılına kadar beş yüz gözlem uçuşu tamamlanmış, 2002–2019 döneminde ise bin beş yüzden fazla gözlem görevi icra edilmiştir. Gözlem uçuşları yoluyla elde edilen veriler taraf devletler arasında paylaşılmış ve Antlaşma, özellikle uydu gözlem kapasitesi sınırlı olan devletler bakımından askerî şeffaflığın artırılmasına katkı sağlamıştır. ^【10】

Amerika Birleşik Devletleri 2020 yılında Antlaşmadan çekilmiştir. Rusya Federasyonu ise çekilme sürecini tamamlayarak Aralık 2021 itibarıyla Antlaşmadan ayrılmıştır. ^【11】ABD ve Rusya'nın çekilmelerinin ardından Açık Semalar Antlaşması'na Türkiye'nin de aralarında bulunduğu otuz iki devlet taraf olmaya devam etmektedir. ^【12】