Aguna

Yahudi kültüründe, kocasının boşanma belgesi (get) vermemesi veya verememesi nedeniyle evliliğini sonlandıramayan ve yeniden evlenmesi dinen mümkün olmayan kadını tanımlamak için kullanılan İbranice bir terim olan Aguna (çoğulu: agunot), "zincirlenmiş" veya "bağlanmış" anlamına gelir. Bu durum, Yahudi aile hukukunun (halakha) en karmaşık ve tartışmalı konularından biridir. Sorunun temeli, geleneksel Yahudi hukukuna göre boşanmanın yalnızca erkeğin hür iradesiyle kadına bir get belgesi vermesiyle gerçekleşebilmesine ve dinî mahkemelerin (betdin) bu konudaki yaptırımlarının "erkeğin hür iradesi" ilkesi nedeniyle sınırlı olmasına dayanmaktadır.

Yahudilikte Evlilik ve Boşanma Bağlamı

Yahudilikte evlilik ve aile kurumu, dinî bir emir ve kutsal bir eylem olarak kabul edilir. Yahudi kutsal metinleri, evliliği ve neslin devamını teşvik eder. Bu bağlamda boşanma, Tanrı'nın şahit olduğu bir ahdin sonlandırılması anlamına geldiği için olumsuz bir eylem olarak görülür ve kınanır. Ancak boşanma, toplumsal bir gerçeklik olarak tanınmakta ve gerekli hâllerde çiftlere müsaade edilmektedir.

Yahudi hukukuna göre boşanma sürecini başlatma yetkisi erkeğe verilmiştir. Tevrat'ın Tesniye kitabında, erkeğin eşinde "yakışıksız bir şey" gördüğünde ona yazılı bir boşama belgesi (get veya seferkeritot) vererek evliliği sonlandırabileceğinden bahsedilir. Bu süreç, erkeğin belgeyi yazması, eşine teslim etmesi ve onu evden çıkarmasıyla gerçekleşir. Boşanmanın geçerliliği, tamamen erkeğin hür iradesiyle ve hiçbir baskı olmaksızın verdiği get belgesine bağlıdır. Kadının bu belge olmadan dinen boşanmış sayılması ve yeniden evlenmesi mümkün değildir.

Aguna Durumunun Nedenleri

Bir kadının aguna durumuna düşmesinin tarihsel ve modern olmak üzere çeşitli nedenleri bulunmaktadır:

Kocanın Ortadan Kaybolması veya Ölümünün Kanıtlanamaması

Özellikle savaşlar, doğal afetler veya kitlesel göçler gibi dönemlerde kocanın kaybolması ve öldüğüne dair kesin bir delil veya şahit bulunamaması, kadını aguna durumunda bırakır. Yahudi hukukunda bir olayın doğrulanması için normalde iki erkek şahit gerekse de aguna vakalarında kadının durumunu kolaylaştırmak adına bir kişinin şahitliği gibi bazı esneklikler tanınmıştır.

Kocanın Get Verme Yetkinliğine Sahip Olmaması

Erkeğin akli dengesini yitirmesi, bitkisel hayata girmesi veya komada olması gibi özgür iradesini kullanamadığı durumlarda, hukuken get vermesi mümkün değildir. Bu hâlde kadın, kocası iyileşene veya vefat edene kadar aguna olarak kalır.

Kocanın Boşanmayı Reddetmesi

Günümüzde en sık karşılaşılan aguna nedenidir. Erkek; intikam almak, para koparmak, çocukların velayeti konusunda avantaj sağlamak veya eşi üzerinde hâkimiyet kurmak gibi nedenlerle get vermeyi reddedebilir.

Levirat Evlilik (Yibbum) ve Halitsa Sorunu

Kocası çocuksuz ölen bir kadının, kayınbiraderiyle evlenmesi (yibbum) veya ondan halitsa adı verilen bir serbestlik belgesi alması gerekir. Kayınbiraderin halitsa vermeyi reddetmesi durumunda, kadın aguna olur.

Geçersiz Get Belgesi

Boşanma belgesinin, Yahudi hukukunun gerektirdiği ayrıntılı ve titiz kurallara uygun olarak yazılmaması, boşanmayı geçersiz kılar ve kadının aguna durumuna düşmesine neden olabilir.

Hukuki ve Toplumsal Sonuçlar

Aguna durumu, kadınlar için ciddi dinî, hukuki ve sosyal sonuçlar doğurur:

• Yeniden Evlenememe: Aguna, dinen evli sayıldığı için başka bir erkekle evlenemez.

• Zina ve Mamzerut Statüsü: Eğer bir aguna, yaşadığı ülkenin sivil yasalarına göre boşanıp yeniden evlenirse, Yahudi hukukuna göre zina işlemiş sayılır. Bu birliktelikten doğan çocuklar ise mamzer (gayrimeşru) olarak kabul edilir. Mamzer statüsü, çocuğun nesiller boyunca meşru Yahudilerle evlenmesini yasaklayan ağır bir kısıtlamadır.

• Sosyal ve Psikolojik Baskı: Aguna durumundaki kadınlar, yaşadıkları toplumda "evin huzurunu" (shalombayit) koruyamadıkları gerekçesiyle kınanabilir ve kocalarıyla uzlaşmaları yönünde sosyal baskıya maruz kalabilirler. Eşlerinin get vermemek için başvurduğu şantaj ve tehditlere boyun eğmek zorunda kalabilirler.

• İsrail ve Diaspora Farkı: Diasporada yaşayan ve dindar olmayan bir Yahudi kadın, sivil mahkemede boşandıktan sonra kendini aguna olarak görmeyebilir. Ancak İsrail'de evlilik ve boşanma işlemlerinin dinî hukuka göre yapılması nedeniyle, aguna sorunu dindar olup olmadığına bakılmaksızın tüm Yahudi kadınlar için bağlayıcı hukuki ve sosyal zorluklar yaratmaktadır.

Çözüm Arayışları ve Farklı Yaklaşımlar

Tarih boyunca Yahudi din bilginleri, aguna sorununa çözüm bulmak için çeşitli yöntemler geliştirmiştir. Bu yöntemler ve modern yaklaşımlar, Yahudi mezhepleri arasında farklı düzeylerde kabul görmektedir.

Şartlı Get (GetalTenai)

Erkeğin, özellikle savaşa veya tehlikeli bir yolculuğa çıkmadan önce, belirli bir tarihe kadar dönmemesi hâlinde geçerli olacak şekilde şartlı bir boşanma belgesi vermesidir. Bu yöntemin Kral Davud dönemine dayandığı aktarılır.

Evliliğin Feshi (Hafka′at Kiddushin)

Rabbinik mahkemenin, evliliği geriye dönük olarak geçersiz kılmasıdır. Bu yöntem, Talmud'daki "bir erkek bir kadınla evlendiğinde, bunu rabbilerin belirlediği koşullar altında yapar ve rabbiler onun evliliğini iptal edebilirler" ilkesine dayanır. Ancak bu uygulamanın bağlayıcılığı yerel düzeyde kaldığı ve diğer otoritelerce tanınmama riski taşıdığı için nadiren başvurulan bir yöntemdir.

Kocayı Boşanmaya Zorlama (Kefiyah)

Betdin'in, get vermeyi reddeden koca üzerinde sosyal ve ekonomik yaptırımlar uygulayarak onu boşanmaya ikna etmesidir. İsrail'de devlet, dinî mahkemelere yurt dışına çıkış yasağı, banka hesaplarını dondurma ve hapis cezası gibi yaptırımlar uygulama yetkisi vermiştir. Ancak "özgür irade" şartı, bu yaptırımların kullanımını sınırlar.

Evlilik Öncesi Anlaşmalar

Günümüzde, özellikle Ortodoks çevrelerde, aguna sorununu önlemeye yönelik en yaygın kabul gören yöntemdir. Bu anlaşmalarla erkek, get vermeyi reddetmesi durumunda karısına belirli bir miktar nafaka ödemeyi taahhüt eder, bu da onu boşanmaya teşvik eden mali bir baskı oluşturur. Amerika Rabbinik Konseyi (RCA) gibi kurumlar bu tür anlaşmaları desteklemektedir.

Mezhepsel Yaklaşımlar

• Reform Yahudiliği, get zorunluluğunu kaldırarak ve sivil mahkemelerin boşanma kararlarını yeterli görerek soruna köklü bir çözüm getirmiştir.

• Muhafazakâr Yahudilik, getin gerekliliğini sürdürmekle birlikte, evlilik sözleşmesine (ketuba) boşanmayı kolaylaştıracak maddeler eklenmesini uygun bulmuştur.

• Yeniden Yapılanmacı Yahudilik, sivil boşanmayı geçerli saymakla birlikte, tarafların karşılıklı olarak birbirlerine get vermesi gibi geleneksel yapıyı esneten dinî boşanma törenlerini teşvik etmektedir.