Ahmet Gazi Camii

Ahmet Gazi Camii (Ulu Cami olarak da bilir), Aydın ili, Çine ilçesine bağlı Eski Çine Köyü’nde yer alan, Menteşe Beyliği dönemine ait tarihi bir ibadethanedir. Çine - Muğla yolu üzerinde, ilçe merkezine yaklaşık 10 km uzaklıkta bulunan yapı, Aydın ilinin bilinen en eski camisi ve Batı Anadolu’daki ilk Türk Ulu Eserleri'nden biri olarak kabul edilmektedir.

Caminin inşa tarihi ve bânîsi hakkında kesin bilgiler içeren bir inşa kitabesi bulunmamaktadır. 1308 tarihli vakıf kayıtları, yapının 14. yüzyılın ilk yarısında inşa edildiğini göstermektedir. ^【1】Her ne kadar literatürde Menteşeoğlu Ahmet Gazi Bey'in adıyla anılsa da, vakfiye tarihinin Ahmet Gazi Bey’in iktidar döneminden (1375 öncesi) çok daha eski olması sebebiyle, yapının asıl bânîsinin Menteşeoğlu Orhan Bey’in oğlu Hızır Bey olduğu değerlendirilmektedir.

Ahmet Gazi Bey’in ise 14. yüzyılın ikinci yarısında (1375 sonrası) yapıyı kapsamlı bir şekilde onararak ihya ettiği, yeni vakıflar tahsis ettiği ve bu sebeple yapının onun ismiyle meşhur olduğu düşünülmektedir.

Cami, kare planlı ve tek hacimli bir mimariye sahiptir. Dıştan dışa 19.70 x 19.65 metre ölçülerinde olan yapının duvarları 1,70 metre kalınlığındadır ve toplam sahası yaklaşık 400 m²’dir.^【2】 İnşa malzemesi olarak kesme taşlar üzerine moloz taşlar kullanılmıştır. Yapı, dış cephede son cemaat yeri veya revak gibi ek birimler barındırmamasıyla dikkat çeker.

Ahmet Gazi Camii, yaklaşık 17 metre çapındaki kubbesi ile inşa edildiği dönemin Anadolu’daki en geniş kubbeli yapılarından biridir.^【3】

• Kubbe Yapısı ve Geçiş Elemanları: Yapı, yaklaşık 17 metre çapındaki devasa yarım küre kubbesiyle dikkat çeker. Kubbe, dıştan çift katlı on iki kenarlı bir kasnak üzerine oturmaktadır ve üzeri kiremit kaplıdır. İç mekânda kubbeye geçiş, duvarların orta seviyesinden başlayan ve köşelerde büyük nişler meydana getiren tromplar (içleri üçgenli sivri kemerler) aracılığıyla sağlanmıştır. Bu tromp kemerleri alt kısımlarda mukarnaslı bingiler üzerine oturmaktadır.
• İç Mekân ve Süsleme: Caminin iç duvarları gösterişten uzak, sade bir sıva ile kaplanmıştır. Yapıdaki en görkemli sanatsal unsur, kündekari tekniğiyle yapılmış olan ahşap oyma minberdir. Minber; geometrik şekiller, stilize bitki motifleri ve ajurlu oymalarla bezenmiş; aynalık ve korkuluk kısımlarına ise sülüs hatla Cuma namazı ve ibadet adabına dair hadisler ile ayetler işlenmiştir. Kuzey girişinin üzerinde ahşap direkler tarafından taşınan bir mahfil yer alır.
• Aydınlatma ve Girişler: Yapı, üstte dört ve altta dokuz olmak üzere toplam on üç pencere ile aydınlatılmaktadır. Biri kuzeyde (ana giriş), diğeri doğuda olmak üzere mermer söveli iki giriş kapısı mevcuttur.
• Merdiven-Minare: Caminin doğu cephesine bitişik nizamda inşa edilmiş olan yirmi basamaklı merdiven-minare, Menteşe Beyliği mimarisinin özgün bir uygulamasıdır. Ancak bu yapı zamanla tahrip olmuş ve yakın bir tarihte tamamen ortadan kaldırılmıştır

Tarihi boyunca pek çok kez restore edilen cami, 1322/1904, 1978 ve 1990 yıllarında kapsamlı onarımlardan geçmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen bu onarımlarda dış cephe, kubbe kasnağı ve iç sıvalar elden geçirilmiştir. 2017 yılında Aydın Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından yapıya yönelik yeni restitüsyon ve restorasyon projeleri değerlendirmeye alınmıştır. Günümüzde yapı, hem ibadete hem de ziyarete açık bir kültür varlığı statüsündedir.