Akıllı Ulaşım Sistemleri

Akıllı Ulaşım Sistemleri (AUS), ulaştırma ağlarında güvenliği artırmak, trafik verimliliğini yükseltmek ve çevresel sürdürülebilirliği sağlamak için bilgi-işlem teknolojilerinin hem taşıtlara hem de altyapıya entegre edildiği sistemlerdir. AUS, tek araç davranışını yönlendirmekle kalmaz; sistem düzeyinde trafik akışını izler, analiz eder ve gerçek zamanlı kararlar üretir. Bu sayede ulaşım, daha hızlı, güvenli ve çevre dostu hale gelir.

Tarihçe

• 1960–1980: İlk Adımlar: AUS’un kökeni, 1960’larda sinyalizasyon ve rota öneri sistemleri gibi temel teknoloji uygulamalarına dayanır. 1970’lerde ABD’de Federal Otoyol İdaresi destekli ERGS (Electronic Route Guidance System) gibi projeler gerçekleştirildi.
• 1980–2000: Dijitalleşme Dönemi: Japonya’da VICS; ABD’de IVHS gibi sistemler geliştirilerek navigasyon ve otomatik gişe (toll) sistemleri denenmeye başlandı.
• 2000–2020: İnternet Çağı ve Standartlaşma: AB, C‑ITS (Kooperatif Akıllı Ulaşım Sistemleri) standardı ile araçlar arası (V2V) ve araç‑altyapı (V2I) iletişimini birlikte çalışabilir hale getirmeye başladı. Bu dönemde ABD ve Japonya’da da benzer projeler yürütüldü.
• 2020 ve sonrası: Sensörler, algoritmalar ve veri analitiği hızla entegre edilmeye başlandı. Örneğin Graph Neural Networks (GNN) ve IoT sistemler, trafik tahmininde kullanılmaya başlandı.

Temel Bileşenler

Trafik Yönetim Sistemleri

• Sensör & Kamera Ağı: Yol üzerindeki yoğunluk, hız, araç sayısı gibi veriler toplanır.
• Adaptif Sinyal Kontrolü: SCATS (Sydney) ve SURTRAC (Pittsburgh) gibi sistemler, ışık sürelerini gerçek zamanlı optimize eder.
• Aktif Trafik Yönetimi: Değişken hız sınırları, mesaj panoları gibi tekniklerle uygulama yapılır.

Toplu Taşıma ve Yolcu Bilgilendirme

• Gerçek Zamanlı Hat Bildirimi: Otobüs ve metro duraklarında anlık varış süresi.
• Planlama ve rezervasyon: Mobil uygulamalarla entegre sefer planlaması yapılır.

Araç İçi Sistemler (ADAS & V2X)

• Çarpışma uyarı, şerit takip gibi sürücü destek sistemleri.
• V2X teknolojisi: Araçlar, altyapı ve diğer araçlarla iletişime girer. ABD, 1999'da 5.9 GHz bandını tahsis ederek bu gelişime öncülük etti.

Otopark ve Ücretlendirme

• Plaka tanıma ve mobil ödeme sistemleri yaygınlaşmıştır.
• Akıllı otopark yönlendirme sistemleri vakit ve yakıt tasarrufu sağlar .

Lojistik & Ticari Uygulamalar

• Filo yönetimi, rota optimizasyonu: Lojistik şirketleri önemli kazançlar elde ediyor .

Güvenlik ve Acil Müdahale

• eCall sistemleri, kaza anında otomatik arama yapılmasını sağlar.
• Acil araçlara öncelik sinyalleri ile trafik ışıklarında müdahale süresi azalır.

Teknik Altyapı

• IoT Entegrasyonu: 2022–2032 arasında IoT tabanlı AUS’un büyümesi %10’dan fazla öngörülmektedir. Türkiye’de otomatik gişe sistemleri 1992’de başlamış ve günümüzde kapsamı genişlemiştir.
• Yapay Zekâ ve GNN: GNN modelleri, trafik tahmininde geleneksel yöntemlere göre daha doğru sonuç vermektedir.
• Haberleşme Protokolleri: C‑ITS sistemlerinde DSRC ve C‑V2X gibi standartlar kullanılır. 6G araştırmaları da yeni ufuklar açmaktadır.

Uygulama Örnekleri

• Avrupa Birliği: 2025 için yayınlanan Rolling Plan for ICT Standardisation belgesinde, aynı anda V2X, 5G, birlikte çalışabilirlik konuları öne çıkmaktadır.
• Türkiye: 2028 hedefli planlarla 900 km akıllı yol ve 1 400 km iletim altyapısı kurulması amaçlanıyor. İlk uygulamalar Ankarada yangın, İzmir'de akıllı kavşaklar üzerinden yürütülüyor.
• Dünyadan Örnekler:
• • Ann Arbor, Michigan: Siemens-IMTECH ile adaptif sinyal kontrolü sayesinde seyahat süresi %12-21 düştü.
  • Pittsburgh (SURTRAC): Bekleme sürelerinde %40 azalma sağlandı.
  • Sydney (SCATS): 55.000 kavşakta adaptif trafik yönetimi uygulanıyor.

Avantajlar & Değerlendirme

Zorluklar ve Riskler

• Standartlaşma Eksikliği: Farklı üreticiler arasında uyumsuzluk yaygındır.
• Veri güvenliği: Siber saldırı riski yüksek. 1997'deki ABD ITS güvenlik analizleri bu riski vurgulamıştır.
• Yüksek Maliyetler: Altyapı yatırımları kamu bütçelerini zorlayabilir.

Gelecek Perspektifi

• Otonom araçlar & UAM: Sürücüsüz araçlar ve hava taşımacılığı AUS’a entegre olacak.
• 6G & yapay zekâ: Düşük gecikme, yüksek bant genişliği beklentisi ile V2X gelişecek .
• Büyük veri analitiği: Trafik modelleme, bakım-onarım tahminleri ve şehir planlaması alanlarında kullanılacak.

Türkiye Akıllı Ulaşım Sistemleri Derneği

Türkiye'de akıllı ulaşım sistemlerinde kayda değer gelişmeler söz konusudur. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca düzenlenen Ulusal Akıllı Ulaşım Sistemleri Strateji Belgesi 2014-2023 ve Eki Eylem Planında (2014-2016) bulunan bir eylem gereğince 15 Mart 2016 tarihinde Türkiye Akıllı Ulaşım Sistemleri Derneği (AUS) kurulmuş ve 8 Kasım 2018 tarihinde İçişleri Bakanının icazeti ile Türkiye kelimesini kullanmasına müsaade edilmiştir. AUS Türkiye, "Ulaşımda Mükemmellik Ödülü’ne Layık Görülmüştür.