Alacahöyük Ören Yeri

Alacahöyük, Çorum ilinin Alaca ilçesine bağlı Alacahöyük Beldesi'nde yer alan höyük ve ören yeridir. Eski Tunç Çağı ve Hitit çağında önemli bir kült ve sanat merkezi olmuştur. Yerleşme, başka hiçbir Hitit kentinde görülmeyen, yarı heykel–yarı kabartma tarzındaki anıtsal iki sfenks ve kabartmalı kapı düzenlemesiyle tanınır. Eski Tunç Çağı'na tarihlenen Hatti hanedan mezarları ile Hitit dönemine ait anıtsal yapıları, Anadolu arkeolojisi açısından höyüğün başlıca öne çıkan unsurlarıdır. Alaca Höyük kazısı, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk millî kazısı olarak arkeoloji literatüründe yer almıştır.^【1】

^{Alacahöyük (} T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı⁾

Alacahöyük, Çorum'un Alaca ilçesi yakınlarında, Alaca'nın yaklaşık 15 km kuzeybatısında ve Boğazkale'nin yaklaşık 34 km kuzeyinde bulunur. Hititlerin başkenti Hattuşaş'a günümüz karayolu ile yaklaşık 35 km uzaklıkta, Kızılırmak'ın suladığı kavis içinde yer alır.

Höyüğün yanından geçen Horamözü, Karakavaözü'ne karışarak Sungurlu yakınlarında Budaközü ile birleşir ve daha sonra Kızılırmak'a katılır. Kızılırmak'ın Çorum il sınırları içindeki uzunluğu 182 km'dir. Bölgenin başlıca su ağını Budaközü, Delice ırmağı ve Yeşilırmak'ın kolu olan Çekerek ırmağı oluşturur; Alaca Suyu, Çat suyu adını aldıktan sonra Çekerek ırmağına dökülür. Höyüğün yakın çevresinde su kaynakları boldur; Alaca Höyük'te üç yerde pınar bulunur; bunların ikisi yerleşme alanında, üçüncüsü ise Sfenksli Kapı'nın güneyinde, kapıya yaklaşık 1.200 m uzaklıktaki Gölpınar mevkiindedir. Hitit devrinde Anadolu'nun bugüne göre daha ormanlık olduğu ve daha çok yağmur aldığı bilinmektedir.^【2】

Höyük ilk kez 1835 yılında W. Hamilton tarafından, o zamanki adıyla İmat/Höyüğü olarak bilim dünyasına tanıtılmıştır.^【3】 Hamilton, gezisi sırasında höyükten geçerken Sfenksli Kapı'yı ayakta görmüş ve 1842 yılında, Hititlere ait olduğunu bilmeden batı dünyasına duyurmuştur.

^{Sfenksli Kapı Kazı Çalışmaları (}Salt Araştırma⁾

Hamilton'dan sonra höyüğü H. Barth 1858'de, A. D. Mordmann 1861'de, W. Ramsey ve Wilson ise 1881'de ziyaret etmiştir. H. G. Van Lennep, Sfenksli Kapı ile kabartmalarının bir plan taslağını Travel in Little Known Parts of Asia Minor adlı çalışmasında yayımlamıştır.^【4】 G. Perrot, 1861 yılındaki Anadolu gezisinde höyüğü programına almış, Sfenksli Kapı'nın sağ ve solundaki iki kulenin planlarını çizmiş, orthostatlardaki kabartmalardan birini açığa çıkarmıştır.

E. Chantre, 1893 yılındaki gezisinde sfenksler arasındaki koridorda çalışmış, iki sfenks arasındaki dört köşe dehlizi ve gerisindeki ikinci kapıyı açarak anıtların kopyalarını çıkarmış ve fotoğraflarını çekmiştir. Chantre da Perrot gibi buranın bir tapınak kapısı olduğunu düşünmüş, Sfenksli Kapı'nın güneyindeki tarlada bulunan aslan ve boğaları görmüştür. 1894'te tekrar höyüğe uğrayan Chantre'ın bazı kabartmaları götürmek istemesi yerli halk tarafından hoş karşılanmamış ve araştırmacı höyükte uzun kalamamıştır. Bu gezginlerin çalışmaları höyüğün adının arkeoloji dünyasında yer etmesini sağlamış; 1910'da R. C. Thompson höyükte bulduğu taş baltayı yayımlamış, Chicago heyetinden H. H. von der Osten ise höyüğün kapsamlı bilimsel tanıtımını yapmıştır.

Höyükteki ilk kazı, 1907 yılında Theodor Makridi (Macridy) tarafından İstanbul Müzeleri adına yürütülmüştür.^【5】 1907'den 1935'e kadar höyükte başka bir çalışma yapılmamıştır.

^{Türk Tarih Kurumunun Hazırladığı Gravür (}Salt Araştırma⁾

Sistemli kazılar, Atatürk'ün isteği üzerine Türk Tarih Kurumu adına 1935 yılında başlatılmıştır. Kurt Bittel'in, Boğazköy ve yakınındaki Alaca Höyük'te kazı yapılıp karşılaştırılması yönündeki önerisi kabul edilmiş; yurt dışında arkeoloji eğitimi almış olan Remzi Oğuz Arık kazının başkanlığına getirilmiştir. Kazı 22 Ağustos 1935 günü başladığında Höyük Köyü ören yerinin üzerinde bulunuyordu; bu nedenle Arık, çalışmalarına köy meydanında ve ören yerinin çevresinde başlamıştır.^【6】 Kazının başlangıcından kısa süre sonra Erken Tunç Çağı kral mezarlarından bazıları bulunmuş, Atatürk'ün emriyle ören yeri üzerindeki köy ovaya taşınmıştır.

1936 yılından itibaren kazı başkanlığı Hamit Zübeyr Koşay'a verilmiş, aynı yıldan başlayarak höyüğün tabakalaşması belirlenmiş ve yayınlar buna göre düzenlenmiştir. Erken Tunç Çağı'na tarihlenen mezarlardan üçü 1935'te, üçü 1936'da, yedisi ise 1937–1939 yılları arasında açığa çıkarılmıştır. Kazılar Hamit Zübeyr Koşay ve Mahmut Akok tarafından 1983 yılına kadar sürdürülmüştür. 1983'te ara verilen çalışmalar, 1996 yılında Aykut Çınaroğlu tarafından yeniden başlatılmıştır. Yeni dönem kazılarında höyüğün kuzeydoğusunda Erken Tunç Çağı III tabakasındaki yangın izleri saptanmış; ayrıca Hitit Çağı ihata duvarı ile tabanları taş döşeli tahıl depoları ortaya çıkarılmıştır.

Höyükte Kalkolitik Çağ'dan Demir Çağı'na kadar kesintisiz devam eden 14 ayrı yapı katı saptanmıştır; bu yapı katları, yukarıdan aşağıya doğru dört ana kültür katında toplanmaktadır.^【7】

Birinci kültür katı; Geç Demir Çağı (Frig), Hellenistik, Roma, Bizans ile Selçuklu-Osmanlı dönemlerini kapsar. Geç Frig çağında höyüğün her yanı iskân edilmiş, küçük evlerden oluşan yerleşimler kurulmuştur; bu katın M.Ö. 650'den daha eski olmadığı bilinir.^【8】 İkinci kültür katı, Hitit İmparatorluk Çağı'nı (M.Ö. 1450–1200) temsil eder ve mabet, büyük yapılar, özel-blok evler, sokaklar, büyük küçük su kanalları, şehir suru ile biri sfenksli, diğeri poternli anıtsal kapılarıyla höyüğün en gelişkin mimari dokusunu oluşturur. Üçüncü kültür katı, yerli Hatti Uygarlığı'nın temsil edildiği Eski Tunç Çağı'na (M.Ö. 2500–2000) aittir. Dördüncü kültür katı ise ana toprak üzerine kurulmuş ilk yerleşim olan Geç Kalkolitik Çağ'ı (M.Ö. 5500–3000) yansıtır.

Üçüncü kültür katının en önemli buluntu grubunu, höyüğün güneydoğu eteğindeki doğu-batı yönlü bir yarığın doğu kesiminde açığa çıkarılan 13 kral mezarı oluşturur. Yeniden eskiye doğru 5., 6. ve 7. yapı katlarına ait olan bu mezarlar dikdörtgen planlı oda mezarlar biçimindedir. Mezarların üstü uzunlamasına konulan hatıllar ve bunların üzerine yerleştirilen kirişlerle örtülmüş, üzeri kumla karışık kalın bir toprak tabakasıyla kapatılmıştır. Örtünün üzerine düzenli biçimde dizilen öküz başı ve bacak kemikleri, Anadolu'ya özgü ölü yemeği kültü ile ilişkilendirilir. Ölüler sağ yanlarına ve hoker durumunda, başları batıya, bacakları doğuya bakacak biçimde, mezarın ortasına ya da kuzeybatı kenarına gömülmüştür; süs eşyaları ve buluntular ölülerin giyimli olarak gömüldüğüne işaret eder.

Mezarlarda altın, gümüş, elektrum, bakır, tunç, demir ve değerli taşlardan yapılmış zengin ölü hediyeleri ele geçmiştir. Bunlar arasında dini inançları yansıttığı kabul edilen standartlar ve güneş kursları, geyik ve boğa heykelleri, kadehler, mücevherler ile süsleme objeleri bulunur; ayrıca dünyanın en eski demir eşyalarından biri de bu mezarlardan birinde ortaya çıkarılmıştır. Standartlar ve güneş kursları arkeoloji literatüründe yaygın olarak "Hitit Güneş Kursları" biçiminde anılsa da, bu eserler Hititlerin Anadolu'ya gelişinden yaklaşık 300–350 yıl önceye, Hatti Çağı'na tarihlenmektedir. Mezarlarda ele geçen ölü hediyeleri arasında ikiz idoller de yer alır; 5. yapı katına tarihlenen H Mezarı'nda altından yapılmış beş adet ikiz idol bulunmuştur.

Alacahöyük mezarlarının tarihlendirilmesi büyük ölçüde karşılaştırma yöntemine dayandırılmıştır. Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi depolarından alınan beş numune üzerinde yapılan C14 analizi sonucunda mezarların M.Ö. 2850–2450 yılları arasına ait olabileceği ileri sürülmüştür.^【9】 Değerlendirmeler sonucunda gömülerin M.Ö. 3. binin sonlarına, Erken Tunç Çağı'nın son evresine ait olduğu görüşü kabul görmektedir.

^{Sfenksli Kapı (}Turkish Museums⁾

Sfenksli Kapı, kalker temel üzerine andezit bloklarla inşa edilmiştir ve genişliği 10 metredir. Bir yolla bağlandığı büyük mabedin anıtsal geçidini oluşturan kapının dış girişinin iki yanındaki büyük söve blokları, insan başlı, aslan vücutlu ve kanatlı sfenks görünümünde yontulmuştur. Kulelerin dış ve iç yüzleri kabartmalı ortostatlarla bezenmiştir; giriş tarafındaki kabartmalar büyük ölçüde tahrip olmuş ve bu bölümde kabartmalı taşların iki sıra üst üste yer aldığı anlaşılmıştır.

Sol kulenin kabartma programında, kaide üzerinde ayakta duran boğa "Göklerin Fırtına Tanrısı"nı sembolize eder. İzleyen bloklarda sunak önünde dua jestiyle ilerleyen kral ve kraliçe; kült objesi taşıyıcıları; kurban hayvanı olarak keçi ve koçların getirilişi; merdivene tutunmadan tırmanan cambaz ile hançer yutan gibi gösteri yapan figürler; saz çalan ve küçük bir hayvanı ya da olasılıkla bir ritonu taşıyan görevliler; en arkada ise iki tekerlek üzerinde sağa yönlendirilmiş, sırtındaki yüksek çıkıntısıyla bir kült objesi olduğu düşünülen iri bir boğa betimlenmiştir. Aynı kulede, üst sırada geyik ve domuz avları iki friz hâlinde düzenlenmiştir. Sağ kulenin köşe bloklarında ise tahtında oturan ve elinde altın bir tas tutan tanrıça ile ona doğru ilerleyen tören erkânı yer alır. Sfenkslerin yan kısımlarında pençelerinde tavşan tutan çift başlı kartal ile tahrip olmuş tanrı ya da tanrıça kabartmaları bulunur. Kabartma serisinin bütününde bir kült/bayram kutlanışının canlandırıldığı kabul edilir.

Sfenksli Kapı ile ulaşılan Mabet-Saray, ortada üstü açık, taş döşeli bir avlu ile bunun iki yanında yer alan odalardan oluşan büyük bir yapıdır. Yapının işlevi tam olarak anlaşılamadığından "Mabet-Saray" olarak adlandırılmıştır; hangi Hitit kralı tarafından yaptırıldığı da bilinmemektedir.

^{Gizli Geçit (}Anadolu Ajansı⁾

Höyüğün batısında yer alan Potern ("Gizli Geçit"), Hitit çağında savaş zamanında dış dünya ile bağlantının nasıl sağlandığını gösteren bir örnektir ve poternli anıtsal kapı bu bölümde bulunur.

Yeni dönem kazılarında Mabet-Saray'ın doğusunda, Alacahöyük Beldesi yönünde açığa çıkarılan tahıl depoları, tabanları taş döşeli, duvarları bitki dallarıyla kaplı, yüksek tavanlı depo odalarından oluşur ve arkalarında uzun bir duvar ile Hitit Çağı ihata duvarı bulunur. Bu odalardan büyük olanı, Hitit şehirlerinde açığa çıkarılıp korunan en görkemli oda olarak nitelendirilir.

Höyüğün yakınında iki noktada pınar bulunmaktadır. Bunlardan birincisi höyüğün batısındaki Poternli Kapı yakınında ve yerleşmenin dışında, ikincisi ise Sfenksli Kapı'nın doğu kulesi önünde, Arık ve Koşay'ın 1935 yılı kazıları sırasında kaldırılan eski yunağın hemen yanındadır. İkinci kültür katına ait yapı unsurları arasında büyük küçük su kanalları da yer alır.

^{Aslanlı Kapı Yakınlarındaki Rölyefler (}Flickr⁾

Sfenksli Kapı'nın doğu kulesi önündeki yunak, Perrot ve Chantre'ın planlarında ve Macridy'nin planında görülmekte olup, temellerinin düzgün taşlarla işlendiği kaydedilmiştir; Macridy bu yapıyı "modern" olarak nitelendirmiştir. 1972 yılı kazılarında yunağın temelleri açıldığında, devşirme malzeme olarak kullanılmış kabartmalı iki ortostat bulunmuştur: birincisinde sağa yönelik iki erkek kabartmasının ayakları ve etek uçları, ikincisinde bir domuz kabartmasının sırtı ve arka tarafı korunmuştur. Alaca Höyük pınarlarının bulunduğu yerlerdeki tahribatın fazlalığı nedeniyle, Hitit devrinde bu noktalarda su ile ilgili bir yapının bulunup bulunmadığı konusunda kesin bir yargıya varmak olanaklı değildir.

Höyükte 1994 yılında yapılan çevre düzenlemesi ve temizlik çalışmaları sırasında, su ile ilgili bir amaç için kullanıldığı anlaşılan, kireçtaşından profilli işlenmiş bir blok bulunmuştur. Hitit çeşmesi olarak değerlendirilen bu bloğun Derbent ve Arifegazili'de bulunan boğa kabartmalı bloklar gibi çeşme olarak kullanılmış olabileceği belirtilmiştir; çevresinde bazı taş bloklar da saptanmıştır.

Çivi yazılı belgelerden, M.Ö. 13. yüzyılda Hitit Kralı IV. Tuthalia zamanında ülkede büyük bir kuraklık ve ardından kıtlık yaşandığı, kralın ertesi yıl önlem olarak topraklarında 13 baraj yaptırdığı bilinmektedir.^【10】 Alaca sınırları içinde Hitit çağından kalma iki baraj bulunmaktadır; bunlardan birinin üzerine Örükaya barajı kurulmuş, ikincisi ise Alacahöyük'e yaklaşık 500 m uzaklıkta, Gölpınar adıyla anılan yerde yer almıştır. Bu baraj bugün dahi sulama amaçlı kullanılmakta olup dünyanın en eski barajlarından biri olarak kabul edilir. Barajın hemen güneyindeki alan "Köşk yeri" adını taşır ve buradan derlenen Hitit kabartmaları Alacahöyük'te sergilenmektedir. Gölpınar Barajı kazılarında 2003 yılında bulunan hiyeroglif yazıtlı bir stel parçasının B. Dinçol ve A. Dinçol tarafından okunması sonucunda barajın tanrıça Hepat için yapıldığı anlaşılmıştır.^【11】

^{Alacahöyük Müzesi Eserleri (}Türkiye Kültür Portalı⁾

Alacahöyük'te ilk yerel müze 1940 yılında açılmıştır. 1982 yılında ören yeri içindeki binasına taşınan müze, 2011 yılında yeniden düzenlenmiştir.^【12】 1935 yılında başlayan kazılarda açığa çıkarılan eserler, kazı başkanlarının adları verilen salonlarda sergilenmektedir. Kalkolitik, Eski Tunç Çağı ve Hitit dönemine ait eserler Remzi Oğuz Arık salonunda; Hitit ve Frig dönemine ait eserler ise Mahmut Akok salonunda sergilenmektedir. Höyüğün Eski Tunç Çağı mezarlarında ele geçen zengin altın ve gümüş buluntular ise Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde bulunmaktadır.