Ana YazarNeslihan KURAN13 Temmuz 2026 13:48

ORCID ID

0000-0002-3637-0543

Alliance Israélite Universelle (Evrensel Yahudi Birliği), Batı Avrupa kaynaklı Haskala (Aydınlanma Hareketi) sonrası Avrupalı Yahudilerin eğitimde ve yaşamda -geri kalmış- olarak düşündükleri Doğu Yahudilerini Batılılaştırmak/modernleştirmek adına başlattıkları eğitim seferberliğidir. Öncülüğünü Fransız Yahudi burjuvasının yaptığı eğitim seferberliğinin amacı, Yahudilerin “bulundukları ülkede” toplumla bütünleşebilmelerini, faydalı ve eşit birer yurttaş olabilmelerini sağlamaktır (Kuran, 2009). Böyle bir birlikteliğin itici gücü aslında Batılı veya değil, Yahudilerin kaderinin birbirine bağlı olduğunun fark edilmesiyle ilgilidir. Örneğin Doğu’da Hristiyanlar tarafından Yahudilere yapılan kan iftiralarının Batı Yahudilerinin zor şekilde elde ettiği özgürlüğünü tehlikeye atabildiği fark edilmişti. Dolayısıyla yaşamak için birleşmek (alliance) gerektiği sonucuna varıldı. 1860 yılında Paris’te Yahudi asıllı altı kişilik bir ekiple (Charles Netter, Isidore Cahen, Elie-Aristide Astruc, Eugéne Manuel, Narcisse Leven ve Jules Carvallo) kurulan Alliance Israélite Universelle teşkilatına (AIU, Evrensel Yahudi Birliği) süreç içerisinde başka isimler de katılmıştır (Rodrigue, 1997: 35-36). Özellikle Baron Edmond de Rothschild, Avram Komando, Baron Maurice de Hirsch gibi bankerlerin destek ve bağışları teşkilatın gelişmesine önemli katkılar sağlamıştır. 1863’te teşkilatın başına bir dönem Fransa Adalet Bakanı olarak görev yapmış, Protestanların avukatı olarak bilinen ve aynı zamanda eşi ve çocukları Hristiyanlığa geçmiş olan (Kuran, 2020: 69; Jewish Virtual Library, 2007) Adolphe Crémieux geçmiş ve ölünceye kadar AIU başkanlığı görevini sürdürmüştür.Merkezi Paris’te bulunan AIU Merkez Komitesi’ne göre tüm dünya Yahudileri tek çatı altında toplanıp dayanışmalı, yenileşmeli ve özgürleşmeliydi. Bunun yolu ise genç nesilleri okullar aracılığıyla eğitmek ve belirlenmiş ideolojiye göre yetiştirmekten geçmekteydi. Bu doğrultuda AIU ideolojisinin temel araçları; yardım/bağış, eğitim ve propaganda (basın-yayın) olarak belirlenmişti (Rodrigue, 1997: 31-35, 113-114; Benbassa & Rodrigue, 2001: 195).Bir AIU okulunun kurulmasının ön şartı, okul için düşünülen bölgedeki yerel cemaatin maddi yardımının garanti edilmesiydi. Gerekli maddi destek ve fon sağlandıktan sonra okul açma ve yönetici gönderme işlemine geçilmekteydi. Açılan tüm okullarda Fransızcayı anadil olarak belirleyen teşkilatın eğitim sistemi Paris’ten yönlendiriliyordu ve tüm okullar Paris Merkez Komitesi’ne bağlıydı. Öğrencilere okutulacak kitaplar, verilecek dersler, öğretmen listeleri ve dahi gerekli eğitim/öğretim araçları Paris’ten karşılanmaktaydı (Kuran, 2020: 78-80, 118, 120, 157). Okullarda eğitim sisteminin yapısı incelendiğinde; Fransızca, tarih, geometri, coğrafya, müzik, matematik, din ve İbranice gibi derslerden oluştuğu görülmektedir. Meslek okullarında çıraklık ve meslekî eğitim dersleri de verilmekteydi.AIU’ın getirdiği eğitim sistemi dinî ağırlıklı olan geleneksel Yahudi eğitim sistemini (Talmud, Tora veya Yeşivalar) değiştirmiş ve Yahudi cemaati içerisinde yeni bir toplumsal sınıf meydana getirmiştir. Elbette bu köklü değişim gelenekçiler tarafından hoş karşılanmamıştır. Başta İbranice ders saati olmak üzere din derslerinin azaltılması, sistem ve usulde modernlik anlayışı gibi hususlar dindar Yahudilerin tepkisine neden olmuştur. Cemaat içi çatışmalar arasında faaliyetlerine devam eden AIU dünyanın çeşitli noktalarında erkek ve kız okulları ile erkek çıraklık ve kız sanat okulları, tarım okulları açmaya devam etmiştir. Örneğin I. Dünya Savaşı arifesinde dünya genelinde 183 AIU okulu vardı ve bu okullarda 43 bin 700 öğrenci öğrenim görmekteydi (Kuran, 2020: 76). AIU en çok okulu ise önemli sayıda Yahudi’ye ev sahipliği yapan Osmanlı Devleti’nde açmıştır. Osmanlı idaresindeki Filistin bölgesinde kurulan ilk AIU okulu 1870 tarihli Mikve Yisrael (İsrail’in Umudu) adlı tarım okuludur ki bu okul Eretz Yisrael’de (vadedilmiş kutsal topraklar olarak varsayılan Filistin’de) kurulan ilk Yahudi gasp birimini temsil etmektedir (Kuran, 2020: 89; Kuran, 2009).