Altay dilleri teorisi

Türkçenin hangi dillerle akraba olduğu meselesi, dil bilimi tarihinde uzun süredir tartışılan konulardan biridir. Bu konuda ortaya atılan görüşler oldukça çeşitlidir. Bazı araştırmacılar Türkçenin hiçbir dille akraba olmadığını savunurken, bazıları onu Sümerce, Etrüskçe, Kızılderili dilleri ve hatta Hint-Avrupa dilleriyle ilişkilendirmiştir. Daha ileri görüşlerde ise bütün dillerin kökeninin Türkçeye dayandığı iddia edilmiştir. Ancak bu görüşler arasında en fazla kabul gören yaklaşım, Türkçenin önce Ural-Altay, daha sonra ise Altay dil ailesi içerisinde değerlendirilmesidir.

Ural-Altay dillerinin aynı kökten geldiği fikri, 18. yüzyılda karşılaştırmalı dil çalışmalarının gelişmesiyle ortaya çıkmıştır. Bu teorinin öncüsü, İsveçli subay P. von Strahlenberg’dir. Sibirya’da sürgünde bulunduğu süre boyunca bölgedeki halkların dil ve kültürlerini incelemiş, daha sonra bu gözlemlerini yayımlayarak Ural ve Altay dillerinin ortak bir kökten geldiği fikrini ortaya atmıştır.

Strahlenberg, bölge halklarını geniş bir sınıflandırmaya tabi tutmuş, ardından M. A. Castrén bu sınıflandırmayı daha sistematik hale getirmiştir. Daha sonra W. Schott, karşılaştırmalı ses bilgisi yöntemini kullanarak bu dilleri iki ana gruba ayırmıştır:

• Ural grubu: Fin-Ugor ve Samoyed

• Altay grubu: Türk, Moğol ve Mançu-Tunguz

Bu teoriye göre Ural-Altay dillerinin ortak özellikleri şunlardır:

• Ses uyumunun bulunması

• Gramatikal cinsiyetin olmaması

• Eklemeli (bitişken) yapı

• Önek yerine sonek kullanımı

• Sözdiziminde özne-nesne-yüklem sırası

• Tamlayanların tamlanandan önce gelmesi

• Zengin fiil çekim sistemleri

Ancak zamanla yapılan çalışmalar, bu benzerliklerin genetik akrabalığı kanıtlamak için yeterli olmadığını göstermiştir. Ortak özelliklerin çoğu tipolojik benzerlik olarak değerlendirilmiş ve Ural ile Altay dilleri arasında kesin bir köken birliği ispat edilememiştir.

Altay dilleri teorisi, Türkçe, Moğolca ve Mançu-Tunguzcaarasında bir akrabalık bulunduğunu savunan görüştür. Daha geniş yorumlarda Korece ve Japonca da bu gruba dahil edilmiştir. Bu dillerin anavatanı olarak Orta Asya’daki Altay Dağları kabul edilir.

Günümüzde Altay dilleri kavramı, kesin bir dil ailesinden ziyade, tarih boyunca yoğun etkileşim içinde bulunmuş dilleri ifade eden bir çalışma hipotezi olarak görülmektedir.

Altay dilleri arasında birçok yapısal benzerlik bulunmaktadır:

• Ses uyumu: Ünlüler kalınlık-incelik bakımından uyumludur.

• Eklemeli yapı: Kelime türetimi ve çekimi eklerle yapılır.

• Sonek kullanımı: Önek bulunmaz, ekler kelime sonuna gelir.

• Şeffaf ek yapısı: Eklerin sınırları belirgindir.

• Söz dizimi: Özne-nesne-yüklem sıralaması hâkimdir.

• Gramatikal cinsiyet yoktur.

Bu özellikler, diller arasında tipolojik bir benzerlik olduğunu açıkça göstermektedir.

Altay dillerinin akraba olduğunu savunanlar, özellikle ses denklikleri üzerinde durmuştur. Bunlar arasında en dikkat çekici olanı z/ş ile r/l denklikleridir. Örneğin:

• Türkçe kış – Çuvaşça hĩl

• Türkçe kız – Çuvaşça hĩr

Ramstedt ve Poppe gibi araştırmacılar bu tür denklikleri sistematik biçimde inceleyerek ortak bir “Ana Altay dili” varsayımını ortaya koymuşlardır.

Ancak bu teoriye karşı çıkanlar, şu eleştirileri getirmiştir:

• Ortak kelime sayısı yetersizdir.

• Sayı adları gibi temel kelimelerde benzerlik yoktur.

• Fiil çekim eklerinde paralellik bulunmaz.

• Benzerlikler ödünçleme sonucu olabilir.

• Diller geçmişe gidildikçe yakınlaşmak yerine uzaklaşmaktadır.

G. Doerfer, iki dilin akraba sayılabilmesi için 16 kriter belirlemiş ve Altay dillerinin bu şartları karşılamadığını ileri sürmüştür.

Altay dilleri içinde en geniş ve en eski yazılı kaynaklara sahip olan dildir. Çok geniş bir coğrafyada konuşulmaktadır. Başlıca lehçe grupları şunlardır:

• Çuvaş (Bulgar grubu)

• Oğuz grubu (Türkiye Türkçesi, Azerice, Türkmence)

• Kıpçak grubu (Kazakça, Tatarca vb.)

• Çağatay grubu (Özbekçe, Uygurca)

• Sibirya grubu

• Yakutça ve Halaçça

Türkçe, tarih boyunca birçok dille etkileşim içinde olmuş ve geniş bir söz varlığı geliştirmiştir.

Yaklaşık 3 milyon kişi tarafından konuşulan Moğolca, Altay dillerinin ikinci büyük koludur. 10. yüzyıldan itibaren yazılı kaynaklara sahiptir. Başlıca lehçeleri:

• Halha (standart dil)

• Buryatça

• Kalmukça

• Oyrotça

Moğolca, tarih boyunca Türkçe ve diğer dillerle yoğun etkileşim yaşamıştır.

Altay dillerinin en küçük koludur ve günümüzde yok olma tehlikesi altındadır. İki ana gruba ayrılır:

• Kuzey kolu: Evenkice, Evence vb.

• Güney kolu: Mançuca

Bu dil grubunun konuşur sayısı oldukça azalmış ve birçok lehçe kaybolma sürecine girmiştir.

Türkçenin hangi dil ailesine ait olduğu meselesi kesin olarak çözülebilmiş değildir. Ural-Altay teorisi bilimsel geçerliliğini büyük ölçüde yitirmiştir. Altay dilleri teorisi ise hâlâ tartışmalıdır. Bu teori, bazı dilbilimciler tarafından güçlü delillerle savunulurken, bazıları tarafından yetersiz bulunmakta ve reddedilmektedir.

Bugün gelinen noktada, Altay dilleri kavramı kesin bir dil ailesini ifade etmekten çok, tarihsel ve yapısal benzerlikler taşıyan diller arasında bir ilişkiyi açıklamak için kullanılan bir hipotez olarak değerlendirilmektedir. Türkçe ise bu tartışmaların merkezinde yer alan, geniş coğrafyaya yayılmış ve zengin tarihî geçmişe sahip önemli bir dil olarak varlığını sürdürmektedir.