Altı Gün Savaşı (1967 Arap-İsrail Savaşı)

Altı Gün Savaşı veya 1967 Arap-İsrail Savaşı, 5 Haziran ile 10 Haziran 1967 tarihleri arasında İsrail ile Arap komşuları olan Mısır, Suriye ve Ürdün ittifakı arasında gerçekleşen askeri çatışmadır. Savaşta Arap devletlerine Irak da askerî destek sağlamıştır. Savaş, İsrail'in askerî ve coğrafi üstünlüğüyle sonuçlanmış; Orta Doğu'nun siyasi, demografik ve askerî haritasını köklü biçimde değiştirmiştir. Filistinliler ve Arap dünyası tarafından bu yenilgi ve toprak kaybı "Nekse" (Gerileme/Toprak Kaybetme Günü) olarak adlandırılmaktadır.

1948 yılındaki Birinci Arap-İsrail Savaşı ve 1956'daki Süveyş Krizi'nin ardından bölgedeki gerilim tam olarak çözülememiş, 1960'ların ortalarından itibaren İsrail ile komşu Arap devletleri arasındaki sınır çatışmaları giderek artmıştır. 13 Kasım 1966 tarihinde İsrail ordusunun Ürdün kontrolündeki Samua köyüne düzenlediği geniş çaplı askeri harekat, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi tarafından kınanmış ve bölgedeki gerginliği daha da tırmandırmıştır. 7 Nisan 1967'de ise Golan Tepeleri üzerinde Suriye ve İsrail uçakları arasında yaşanan çatışmada Suriye'ye ait altı savaş uçağının düşürülmesi, krizin bir savaşa evrilmesindeki önemli dönüm noktalarından biri olmuştur.

Savaşa giden süreçteki en büyük kıvılcımlardan biri, Mayıs 1967'de Sovyetler Birliği'nin Mısır'a, İsrail'in Suriye sınırına askerî yığınak yaptığına dair yanlış bir istihbarat iletmesi olmuştur. Bu istihbarat üzerine Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdülnasır, Suriye'ye yönelik bir saldırıyı önlemek amacıyla Sina Yarımadası'na asker sevk etmiş ve 1956'dan beri bölgede bulunan Birleşmiş Milletler Acil Müdahale Gücü'nün (UNEF) geri çekilmesini talep etmiştir. Olayların tırmanmasıyla birlikte Mısır, 22-23 Mayıs 1967 tarihlerinde, İsrail'in Kızıldeniz'e açılan tek kapısı olan ve hayati önem taşıyan Tiran Boğazı'nı İsrail gemilerine ve İsrail'e stratejik madde taşıyan tüm gemilere kapattığını ilan etmiştir.

İsrail, uluslararası su yollarının kapatılmasını doğrudan bir "savaş nedeni" (casus belli) olarak gördüğünü açıklamıştır. Bu gelişmelerin ardından 30 Mayıs'ta Mısır ile Ürdün arasında, 4 Haziran'da ise Irak'ın da katılımıyla Arap devletleri arasında ortak bir savunma paktı imzalanmıştır. İsrail cephesinde ise artan tehdit algısı karşısında 1 Haziran 1967'de ulusal birlik hükûmeti kurularak, 1956 savaşının komutanlarından Moşe Dayan Savunma Bakanlığına getirilmiştir.

^{Savaşa dair bir harita -} Anadolu Ajansı

Savaş öncesinde kuvvet dengesi sayısal olarak Arap devletlerinin lehineydi. Arap ittifakı (Mısır, Suriye, Ürdün ve Irak) yaklaşık 537.000 asker, 2.904 tank ve 900-978 civarı savaş uçağına sahipken; İsrail'in asker sayısı (yedeklerle birlikte) 250.000-264.000, tank sayısı 800-1000 ve uçak sayısı 300-365 civarındaydı.

Ancak İsrail, askerî eğitim ve taktiksel istihbarat bakımından son derece hazırlıklıydı. İsrail Hava Kuvvetleri, Mısır hava üslerine benzeyen maketler üzerinde yıllarca süren atış eğitimleri yapmış ve "Odak Harekâtı" (Operation Focus) adı verilen bir askeri plan hazırlamıştı. Ayrıca 1966 yılında İsrail istihbaratı (Mossad), Iraklı bir pilot aracılığıyla Sovyet yapımı bir MiG-21 uçağını bir milyon dolar karşılığında ele geçirmiş; böylece Arap ordularının ana vurucu hava gücünün zayıf noktaları savaş öncesinde tespit edilmişti.

Hava harekâtı ve baskın savaş, 5 Haziran 1967 sabahı yerel saatle 07:45'te (Mısır saatiyle 08:45) İsrail Hava Kuvvetleri'nin Mısır askeri havaalanlarına yönelik eşzamanlı ve ani bir saldırısıyla (Odak Harekâtı) başladı. Radarlara yakalanmamak için Akdeniz üzerinden çok alçak irtifada (50 metre) ve telsiz sessizliği içinde uçan İsrail jetleri, Mısır Hava Kuvvetleri'ni henüz pistteyken hazırlıksız yakaladı. Taarruz saatini Mısır'ın sabah devriye uçuşlarının bittiği ve nöbet değişiminin yapıldığı bir zaman dilimine denk getiren İsrail, sadece birkaç saat içinde Mısır'a ait 300'den fazla uçağı yerde imha etti. Aynı gün içinde Suriye, Ürdün ve Irak hava üslerine de saldırılar düzenlendi. Savaşın daha ilk gününde Arap ülkeleri hava gücünün yüzde 80'ini (toplamda 400'den fazla uçak) kaybetti ve hava üstünlüğü tamamen İsrail'in eline geçti.

Kara Harekâtları (Kudüs, Batı Şeria, Sina ve Golan Cepheleri) Hava şemsiyesinden yoksun kalan Mısır ordusu, Sina Yarımadası'nda hızla ilerleyen İsrail zırhlı birlikleri karşısında ağır kayıplar verdi. İsrail birlikleri Gazze Şeridi'ni ve Sina Yarımadası'nı işgal ederek Süveyş Kanalı'nın doğu yakasına kadar ulaştı.

Savaşın ilk saatlerinde İsrail'e saldıran Ürdün ordusu da hızlı bir çöküş yaşadı. İsrail güçleri karşı taarruzla 7 Haziran'da Eski Şehir surlarından içeri girerek Doğu Kudüs'ü ele geçirdi. İsrail askerleri, Savunma Bakanı Moşe Dayan ve Genelkurmay Başkanı İzak Rabin öncülüğünde Mescid-i Aksa ve Ağlama Duvarı bölgesine ulaştı. Doğu Kudüs ile birlikte tüm Batı Şeria, Ürdün'ün kontrolünden çıkarak İsrail'in eline geçti.

Suriye cephesinde ise savaşın ilk günlerinde hava gücünü kaybeden Suriye ordusu ile İsrail birlikleri arasında Golan Tepeleri bölgesinde topçu atışları yaşandı. İsrail, 9 ve 10 Haziran tarihlerinde kuzeye yönelerek Suriye sınırındaki Golan Tepeleri'ni işgal etti ve Suriye'nin başkenti Şam'a doğru ilerlemeye başladı.

Savaşın devam ettiği 8 Haziran 1967 tarihinde, Akdeniz'in uluslararası sularında seyreden Amerikan istihbarat gemisi "USS Liberty", İsrail savaş uçakları ve torpido botları tarafından vurulmuştur. Olayda 34 Amerikalı denizci ölmüş, 171'i yaralanmıştır. İsrail hükümeti olayın ardından bunun bir yanlış anlama (geminin bir Mısır gemisi sanılması) sonucu gerçekleştiğini iddia ederek ABD'den özür dilemiş ve tazminat ödemiştir.

^{İsrail işgaline dair bir infografik -} Anadolu Ajansı

Sovyetler Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri'nin müdahaleleri ile Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin aldığı ateşkes çağrılarının ardından savaş; Ürdün (7 Haziran), Mısır (8 Haziran) ve Suriye'nin (10 Haziran) ateşkesi kabul etmesiyle 10 Haziran 1967'de resmen sona erdi

Sadece altı gün süren savaşın sonuçları askeri ve coğrafi anlamda çok ağır olmuştur:

• İnsan Kaybı ve Zayiat: Savaşta Mısır, Suriye ve Ürdün toplamda yaklaşık 20.000 asker kaybetmiş, Arapların silah ve uçak donanımının büyük bir bölümü tahrip edilmiştir. İsrail'in kaybı ise yaklaşık 800 kişi olmuştur.
• Toprak Kayıpları: İsrail sınırlarını üç buçuk kat genişleterek; Mısır'dan Gazze Şeridi ile Sina Yarımadası'nı, Ürdün'den Batı Şeria ile Doğu Kudüs'ü ve Suriye'den Golan Tepeleri'ni işgal etmiştir.
• Demografik Sonuçlar (Nekse): Savaş nedeniyle Batı Şeria, Doğu Kudüs ve Gazze Şeridi'nde yaşayan yaklaşık 300.000 Filistinli yerlerinden edilerek büyük bir mülteci dalgası halinde komşu ülkelere, özellikle Ürdün'e göç etmek zorunda bırakılmıştır.

Savaşın askerî neticesi, Orta Doğu'daki dengeleri derinden sarsmıştır. Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdülnasır, radyodan halka yaptığı konuşma ile savaştaki ağır hezimetin sorumluluğunu üstlenerek istifa ettiğini açıklamış, ancak halkın sokaklara dökülerek protestolar düzenlemesi üzerine bu kararını geri almıştır.

Savaşın ardından Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, 22 Kasım 1967'de tarihi 242 sayılı kararı kabul etti. Bu kararda, "savaş yoluyla toprak kazanımının kabul edilemezliği" ilkesi vurgulanarak İsrail'in işgal ettiği topraklardan çekilmesi; buna karşılık bölgedeki her devletin siyasi bağımsızlığının ve sınırlarının tanınması, barış içinde yaşama hakkına saygı gösterilmesi çağrısı yapıldı. İsrail, Mısır ile 1979'da imzalanan barış antlaşmasıyla 1982'de Sina Yarımadası'ndan çekilmişse de; Doğu Kudüs, Batı Şeria ve Golan Tepeleri üzerindeki işgal günümüzde hâlen devam etmektedir. Doğu Kudüs'ü savaşın hemen ardından 1980 yılında, Golan Tepeleri'ni ise 1981 yılında kendi topraklarına ilhak ettiğini açıklamıştır.

İsrail iç siyaseti ve Yahudi inancı açısından bu savaş büyük bir kırılma yaratmıştır. Laik iddialarla kurulan İsrail devleti, Doğu Kudüs (Özellikle Ağlama Duvarı ve Mescid-i Aksa) ile Batı Şeria (Tevrat'ta geçen ismiyle Yahudiye ve Samarya) gibi dini ve tarihi olarak önemli toprakların ele geçirilmesiyle birlikte Yahudilerin çoğu tarafından teolojik bir tasdik ve "İlahi bir mucize" olarak görülmüştür. Bu durum, savaş sonrası yıllarda İsrail içinde mesihçi-dinî motivasyonlarla hareket eden yerleşimci hareketlerinin (örneğin Gush Emunim) doğmasına ve işgal edilen topraklara sivil Yahudi nüfusunun iskan edilmesine zemin hazırlamıştır. Tıpkı Birinci Arap-İsrail Savaşı sonrası gerçekleşen Nekbe gibi, Altı Gün Savaşı'nın da yıllarca bitmeyen bir işgal sürecinin kurucu eylemi olduğu tescillenmiştir.

1967 Altı Gün Savaşı, Filistin tarihi açısından 1948 yılında yaşanan Nekbe'nin (Büyük Felaket) ardından en yıkıcı ikinci dönüm noktası olarak kabul edilmekte ve Filistinliler tarafından "Nekse" (Gerileme/Toprak Kaybetme Günü) olarak adlandırılmaktadır.

Savaşın askeri, coğrafi, demografik ve siyasi sonuçları Filistin halkı üzerinde günümüze kadar uzanan kalıcı etkiler bırakmıştır.

Savaşın en doğrudan coğrafi sonucu, tarihi Filistin topraklarının tamamının İsrail'in askeri kontrolü altına girmesi olmuştur. 1948 savaşının ardından İsrail, Filistin'in yüzde 78'ine hakim olmuşken; 1967 savaşıyla birlikte geri kalan topraklar olan Batı Şeria, Doğu Kudüs ve Gazze Şeridi de askerî güç yoluyla işgal edilerek oran yüzde 100'e çıkarılmıştır

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 242 sayılı kararı İsrail'in işgal ettiği bu topraklardan çekilmesini talep etmesine rağmen bu karar uygulanmamış ve Filistinlilerin toprakları üzerindeki askerî egemenlik kalıcı hâle getirilmiştir.

Savaşın yol açtığı şiddet ve yıkım, Filistinliler için yeni bir zorunlu göç dalgası yaratmıştır. İstatistiklere göre, savaş ve sonrasındaki işgal politikaları neticesinde Batı Şeria ve Gazze Şeridi'nde yaşayan yaklaşık 300.000 ile 350.000 arasında Filistinli yerlerinden edilmiş ve büyük çoğunluğu Ürdün olmak üzere komşu Arap ülkelerine sığınarak mülteci konumuna düşmüştür.

1967 işgali, İsrailli Yahudilerin Batı Şeria, Doğu Kudüs ve Gazze'ye yerleşmelerinin ve yeni demografik mühendislik projelerinin kapılarını açmıştır.

Dördüncü Cenevre Sözleşmesi hükümlerince savaş suçu kabul edilmesine rağmen, işgal altındaki topraklara sivil İsrailli yerleşimciler taşınmış ve inşa edilen her yeni yerleşim birimi, mülkiyeti Filistinlilere ait olan arazilerin devlet veya askeriye eliyle müsadere edilmesini (el konulmasını) beraberinde getirmiştir.

Yıllar içinde uygulanan bu politikalar neticesinde, günümüzde 27 bin kilometrekarelik tarihi Filistin topraklarının yüzde 85'i İsrail tarafından gasbedilmiş olup Filistinliler kendi vatanlarının ancak yüzde 15'ini kullanabilir duruma getirilmiştir.

Savaşın en dramatik sonuçlarından biri Doğu Kudüs'te yaşanmıştır. İsrail birlikleri Doğu Kudüs'ü ele geçirdikten hemen sonra, Ağlama Duvarı'nın önünde geniş bir ibadet ve toplanma alanı oluşturmak amacıyla tarihi Mağripliler Mahallesi'ni tamamen yıkmıştır.

Demografik dengeyi Müslüman Filistinliler aleyhine bozmak ve Kudüs'ün diğer Filistin kentleriyle bağını kesmek amacıyla şehirde 200 bin nüfusu barındıran on iki yeni yerleşim birimi kurulmuştur.

İsrail, 1980 yılında çıkardığı bir yasayla Kudüs'ü bütünüyle kendi ebedi başkenti ilan ederek işgali resmileştirmeye çalışmış; ancak bu ilhak kararı uluslararası toplum ve Birleşmiş Milletler tarafından reddedilmiştir.