Ardahan Kalesi

Ardahan Kalesi, Türkiye'nin Ardahan il merkezinin kuzeyinde, Halil Efendi Mahallesi ile şehir merkezini birbirinden ayıran Kura Nehri’nin sol kıyısında yer almaktadır. Kale, nehrin kıyısında konumlanarak Ardahan Ovası'nı gözetleyebilecek bir noktaya yerleştirilmiştir. Günümüzde Ardahan Kalesi, şehir dokusunun içinde varlığını sürdürmekte ve tarihî yapısını korumaktadır.

^{Ardahan Kalesi} (Türkiye Kültür Portalı)

Kalenin ilk inşa tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, bölgede yapılan prehistorik araştırmalar, yerleşimin MÖ. 3500-2000 yıllarına, yani İlk Tunç Çağı’na kadar uzandığını göstermektedir. Bu bağlamda, kale çevresinde tarih öncesi dönemlere ait bulgulara rastlanmıştır. Ardahan Kalesi'nin günümüzdeki yapısı ise Osmanlı dönemine aittir. Kanuni Sultan Süleyman’ın emriyle 16. yüzyıl ortalarında, H. 963/M. 1544 yılında inşa ettirilmiştir. Kale kapısının üzerinde yer alan Arapça kitabede şu ifadeler bulunmaktadır:

"Arap, Rum ve Acem ülkelerinin deniz ve karalarının sahibi, padişahlar padişahı Selim Han'ın oğlu Sultan Süleyman-ı Azam namına yapılmıştır. Mülkü kıyamete kadar baki kalsın." 

Kale dikdörtgen planlıdır ve topografyaya uyumlu biçimde inşa edilmiştir. Sur duvarları, kare ve çokgen planlı çok sayıda kuleyle desteklenmiş olup toplam uzunluğu 745 metreyi bulmaktadır. Kale duvarlarının yapımında düzgün kesme bazalt taşlar kullanılmış, Horasan harcı ve kireç esaslı derzlerle birleştirilmiştir. Duvarların üst kısmında mazgallar (dendanlar) yer almaktadır. Duvar örgü tekniği, çokgen kule formu ve konumlandırılması açısından Rumeli Hisarı ile benzerlik göstermektedir. Giriş kapısı batı yönünde yer almakta olup, bu kapı hafif sivri kemerli, iki kuleyle çevrili ve eyvan benzeri bir hacim içine alınmıştır. Ayrıca kuzey, doğu ve nehre açılan (huruç) olmak üzere üç kapı daha mevcuttur. Kuzeydeki kapı zamanla kapatılmıştır.

Yapının duvar dokusunu oluşturan yerel bazalt taşları, açık ve koyu tonlarıyla yeşil arazi üzerinde belirgin bir görsellik sunar. Kalenin doğu cephesinde yer alan kireç harçlı derzlerde liken oluşumları gözlenmiştir. Ancak yapı, zaman içerisinde define aramaları ve bilinçsiz müdahaleler nedeniyle tahribata uğramıştır. Özellikle ahşap hatılların ve rüzgar yarıklarının sökülmesiyle duvar bütünlüğünde bozulmalar oluşmuştur.

Ardahan Kalesi, konumu itibarıyla yalnızca Ardahan merkezini değil, tüm Ardahan Ovası’nı gözetleme işlevi görmüştür. Askerî bir fonksiyona sahip olan yapı, karşı kıyıdaki askerî yapılarla birlikte bir savunma hattı oluşturmuş ve uzun yıllar boyunca bölgenin güvenliğinde rol oynamıştır.

Ardahan il sınırları içerisinde Ardahan Kalesi dışında çok sayıda kale yer almaktadır. Bunlar arasında Posof’taki Savaşır (Cancak) Kalesi, Bağdeşe Köyü yakınlarındaki Kinzi Kalesi, Hanak yakınlarındaki Sevimli (Vel) Kalesi, Göle ilçesindeki Kalecik Kalesi, Çıldır ilçesinde yer alan Şeytan Kalesi ve Kurtkale, Ardahan kuzeydoğusunda bulunan Kazan Kale, Altaş (Ur) Kalesi ve Hanak ilçesi yakınlarındaki Kırnav Kale sayılabilir. Bu kalelerin çoğunun inşa tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, bazıları Ortaçağ’a, bazıları ise 7.-8. yüzyıla tarihlendirilmektedir. Yapı teknikleri bakımından Ardahan Kalesi ile benzerlikler gösteren kaleler, bölgenin tarihsel savunma yapılanmasını ortaya koymaktadır.