Asosyal Çaresizlik: Yapay Zekâ ile Çekirdek Çitlemek

Muhabbet, sitem, özellikle teşekkür gibi davranışsal nitelikler insandan insana, insandan hayvana, hatta insandan bitkiye bir akış halinde olmuştur. Tasavvuf ehlinin cansız varlıklara bile kıymet biçerek teşekküre layık görmesi de söz konusudur. Bugün insandan robotlara karşı gerçekleşmeye başlayan bu akış, yalnızlaşan insanın ruhsal durumu hakkında birçok ipucu barındırıyor.

Gün içinde yaşanan bir problemin nasıl çözüleceği hakkında, doğrudan açık ve seçik bir yol göstermesi için yapay zekâya durumu ile ilgili bilgi veren birisini var sayalım. Yüzeysel ve iyi niyetli bir okuma yapmaktan ziyade olabildiğince çetrefilli, en düşük ihtimalleri taşıyan ve varoluşsal derinliği olan bir okuma yapıldığında nelerle karşılaşılabileceği hakkında genelden özele doğru tartışalım.

İnsan Yapay Zekâdan “Tanrılık” Mı Bekliyor?

Suçluluk, hata yapmak, pişman olmak, reddedilmek, ayrılmak veya haksız olmak gibi olumsuz nitelendirilen duygular, tutumlar veya davranışlar karşısında insanın genellikle yürüyebileceği iki yolu bulunuyor: Kabul etmek veya reddetmek. Kabul etmek, yaşananları içsel yoğurma kabında idrak edilene kadar yoğurmayı gerektiriyor. Reddetmek ise yanında teselli veya ikna edilme ihtiyacı doğuruyor. Yapmış olduğu şeyin getirdiği duygularla baş edemeyen insan, yaptığı hatanın tutarlı bir yönünü bulmaya çalışıyor.

Yapmış olduğu hatayı veya yaşadığı olumsuz durumu kendi verdiği komutla kendisine yeniden sunması için yapay zekâdan danışmanlık alan insan; aldığı cevaba dayanma meyliyle bir girişimde bulunuyor. Dayanmak, dayanak aramak, onay almak, tercihlerini teyit ettirmek gibi içsel arayışların günlük hayat filtresinden geçmiş şekli olan “doğru olduğuna inandığıyla irtibat”, insanın kaçınılmaz bir ihtiyacını gözler önüne seriyor: Sığınmak.

The Guardian günlük gazetesinde, 26 Ocak 2026 tarihinde yayımlanan bir makalede “Yapay zekâ destekli arkadaşların mevcut aşamasındaki en önemli özelliklerinden biri, hoş bir dalkavukluk sergilemeleridir.” cümlesi ile yapay zekâ sohbet robotlarının kullanıcılarına karşı sergilediği tutum ve yönlendirmeler eleştirilmiştir^【1】. Cümlenin devamında ve makalenin genelinde bahsedilen sohbet robotları ve kullanıcıları arasındaki ilişki, robotun insanlara karşı yalnızlaştırıcı ve ben merkezci bir bakış açısı sunduğu tespitleriyle açıklanmıştır.

Yönlendirici ve sevk edici olarak benimsenen robotlar, kullanıcı tarafından arzu edilen biçimde yönlendirici direktifleriyle egonun tatmin edilmesine, nefsin hoş tutulmasına sebep olabiliyor. İnsanın hem sağlam bir dayanak arayışı hem yönlendirme ihtiyacı kendi iradesiyle birleşince, ortaya, kendi yaptığını kendi kendine doğrulayan bir insan modeli çıkıyor. Kurallar: Benden. Dayanak: Benden. Teselli: Benden. Gerçek olan: Hayatın bu kontrolcülüğe galip gelecek olması.

Sahteden Gerçeğe: Sanal Olmayan Gerçeklik

Sosyolojik bağları, eğilimleri, tercihleri ve arzularıyla insan varlığı, her ne kadar yalnız başına var olabileceği iddiaları ve birtakım ideolojik icatlar aracılığıyla aslanın ağzına itilse de insanın ruhu buna müsaade etmeyeceğini her şartta haykırmaya devam ediyor. İnanmak, dayanmak ve sığınmak dürtüleri, insanın yalnız başına kaldığı anda kendisine itiraf ettiği bir sır olarak karşımıza çıkıyor.

“Bize, makinelerin bize benzeyeceği söyleniyor, ancak birçok yönden onlar bizden onlara daha çok benzememizi talep ediyorlar”^【2】 Aynı asosyal dili kullanarak istişareyi deneyimleyen insan, elbette aynı robot dilini kullanarak her asosyal insana benzer tavsiyelerde bulunan sohbet robotundan rahatsız olmayacaktır. Çünkü kendisinin yalnızlaştırılarak asosyal çaresizlik içerisindeki diğer “insan” varlıklarına benzeştirildiğinin farkında değildir.

Varlığını sorgulama yolculuğunun derinliğini kaybederek artık somut olarak “insan olduğunu hissetmeye” evrildiği bu çağda, insan kalarak, ruhunu ve kalbini koruma mücadelesi veren herkes oldukça kıymetlidir. Kendini tanımaktan, ihtiyaçlarını inkâr etmeden idrak etmeye çalışmaktan ve sığınmak ihtiyacı sırrını aşikâr etmekten korkmayan insan; asosyal çaresizlik karşısında en güçlü savunma mekanizmasına sahip olabilir.