Asya'da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı (CICA) 7. Zirvesi (2026)

Asya'da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı (CICA) 7. Zirvesi, resmi adıyla CICA Devlet ve Hükümet Başkanları Konseyi Yedinci Toplantısı, CICA Dönem Başkanı Azerbaycan'ın ev sahipliğinde 15 Ekim 2026 tarihinde Azerbaycan'ın başkenti Bakü'de düzenlenmiştir. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in ev sahipliğini yaptığı zirve; Asya ülkelerinin devlet ve hükümet başkanlarını, dışişleri bakanlarını ve diğer üst düzey temsilcilerini bir araya getirmiştir.^【1】 Zirvede Bakü Deklarasyonu ile İş Güvenliği ve Sağlığı Alanında İşbirliğine İlişkin Açıklama kabul edilmiş, Laos teşkilata tam üye olarak katılmış, Azerbaycan'ın dönem başkanlığı 2026-2028 dönemini kapsayacak şekilde uzatılmış ve Azerbaycanlı Büyükelçi Sultan Hacıyev 2026-2030 dönemi için CICA Genel Sekreteri olarak atanmıştır.^【2】

^{Asya'da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı'nın 7. Zirvesi, 15 Ekim 2026 - (Anadolu Ajansı)}

CICA'nın kökeni, Kazakistan'ın 5 Ekim 1992 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 47. Oturumu'nda ortaya koyduğu girişime dayanmaktadır.^【3】 Bu formatın oluşturulmasına yönelik girişim, dönemin Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev tarafından ortaya atılmıştır. Konferansın ilk zirvesi Haziran 2002'de Almatı'da düzenlenmiştir. CICA; diyalog ve güven artırıcı önlemler yoluyla barış, güvenlik ve istikrarı teşvik etmeyi amaçlayan pan-Asya ölçeğinde bir hükümetlerarası kuruluştur.^【4】

Asya coğrafyasında CICA, aralarında farklı önceliklere sahip aktörlerin de yer aldığı 28 ülkeyi ortak bir diyalog zemininde buluşturmayı hedefleyen bir yapıdır. Kuruluş, yüzölçümü bakımından Asya kıtasının yüzde 90'ını ve dünya nüfusunun yarısından fazlasını kapsamaktadır. Üyeler arası işbirliği; askeri-siyasi boyut, ekonomik boyut, insani boyut, çevresel boyut ile yeni tehdit ve sınamalar boyutu olmak üzere beş temel başlık altında yürütülmektedir.^【5】

CICA'nın üyeleri Rusya, Afganistan, Azerbaycan, Bahreyn, Bangladeş, Kamboçya, Çin, Mısır, Hindistan, İran, Irak, İsrail, Ürdün, Kazakistan, Kuveyt, Kırgızistan, Moğolistan, Pakistan, Filistin, Katar, Kore Cumhuriyeti, Sri Lanka, Tacikistan, Tayland, Türkiye, Birleşik Arap Emirlikleri, Özbekistan ve Vietnam'dır. Konferansın 15 gözlemcisi arasında Belarus, Endonezya, Laos, Malezya, Suudi Arabistan, Filipinler, Türkmenistan, Amerika Birleşik Devletleri, Ukrayna, Japonya, Arap Birliği, Uluslararası Göç Örgütü, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) ve Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi yer almaktadır.^【6】

CICA Dönem Başkanlıkları 2026 yılına kadar sırasıyla Kazakistan, Türkiye, Çin, Tacikistan, Kazakistan ve Azerbaycan tarafından üstlenilmiştir.^【7】 Dönem başkanı, uzatılma imkanı bulunmak kaydıyla iki yıllık bir süre için seçilmektedir. Kazakistan 2020-2024 döneminde dönem başkanlığını yürütmüş, Aralık 2024'te bu görevi Azerbaycan devralmıştır. CICA zirveleri dört yılda bir düzenlenmektedir.^【8】

^{Asya'da İşbirliği ve Güven Artırıcı Önlemler Konferansı'nın 7. Zirvesi, 15 Ekim 2026 - (Anadolu Ajansı)}

2022 yılında Astana'da düzenlenen 6. CICA Zirvesi'nde kabul edilen Astana Dönüşüm Bildirisi, CICA'nın aşamalı ve uzlaşıya dayalı biçimde tam teşekküllü bir bölgesel uluslararası örgüte dönüşümü için yapılandırılmış, kapsayıcı ve şeffaf bir müzakere süreci başlatmıştır. Sekiz maddelik Yol Haritası, CICA'nın kurumlarının, hukuki kişiliğinin ve işbirliği mekanizmalarının güçlendirilmesi için pratik bir çerçeve sunmaktadır. Dönüşüm; yönetim organlarının kurumsallaştırılmasını, Sekreteryanın güçlendirilmesini, işbirliği mekanizmalarının geliştirilmesini ve CICA'nın diyaloğu pratik sonuçlara dönüştürme kapasitesinin artırılmasını kapsamaktadır. Bu süreçte egemen eşitlik, uzlaşı, kapsayıcılık ve güven inşası CICA'nın yol gösterici ilkeleri olarak kabul edilmektedir.^【9】

Türkiye, CICA'nın kurucu üyelerinden biridir. Güven Artırıcı Önlemler Kataloğu'nun "Yeni Sınamalar ve Tehditler (genel)" öncelik alanının koordinatörlüğünün yanı sıra "Askeri-Siyasi" boyutun, "Ekonomik" boyut altındaki "Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Geliştirilmesi" ve "Ticaret ve Yatırım" öncelik alanlarının, "Yeni Sınama ve Tehditler" boyutu altındaki "Terörizmle Mücadele" öncelik alanının eş koordinatörlüğü Türkiye tarafından yürütülmektedir. Türkiye, 8 Haziran 2010 tarihinde CICA Üçüncü Zirvesi'ne İstanbul'da ev sahipliği yapmış ve 2010-2014 yılları arasında Dönem Başkanlığı'nı üstlenmiştir.^【10】

Azerbaycan, dönem başkanlığı sürecinde "Asya'da Daha Güçlü CICA, Bağlantısallık, Dijitalleşme ve Sürdürülebilir Kalkınma" temasını benimsemiştir. Azerbaycan, dönem başkanlığı süresince ekonomik kalkınmaya katkı sağlayacak bağlantısallık, dijitalleşme ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerinin sektörel işbirlikleri ve bir dizi Güven Artırıcı Önlemler etkinlikleri aracılığıyla ilerletilmesini öncelik alanları olarak belirlemiş ve CICA'nın tam teşekküllü bir uluslararası kuruluşa dönüşüm sürecine ivme kazandırma yönünde faaliyetler gerçekleştirmiştir.^【11】

Azerbaycan'ın başkanlığı döneminde iki yeni danışma organı olan CICA Kadın Konseyi ve CICA Finans Zirvesi kurulmuş; bu organların ilk toplantıları sırasıyla Nisan 2026'da Bakü'de ve Eylül 2026'da Astana'da yapılmıştır. Bu yeni mekanizmalar; iş birliği, gençlik katılımı, analitik değişim ve stratejik yönlendirme alanlarında görev yapan mevcut danışma organları olan İş Konseyi, Gençlik Konseyi, Düşünce Kuruluşları Forumu ve Seçkin Kişiler Konseyi'nin çalışmalarını tamamlamaktadır. CICA Fonu ise Afganistan'daki çiftçileri ve Bangladeş'te gençlerin öncülük ettiği iklim eylemlerini destekleyen projeler yürütmektedir.^【12】

CICA Kıdemli Yetkililer Komitesi (SOC), 14 Ekim 2026 tarihinde Bakü'de düzenlenen toplantısında; 7. CICA Zirvesi'nin Bakü Deklarasyonu taslağını, İş Güvenliği ve Sağlığı Alanında İşbirliğine İlişkin CICA Açıklaması taslağını ve CICA Genel Sekreterinin atanmasına ilişkin zirve kararı taslağını onaylayarak bu belgelerin zirvede kabul edilmesini tavsiye etmiştir. Komite ayrıca Azerbaycan'ın dönem başkanlığının 2026-2028 dönemi için uzatılmasına ve Azerbaycan'ın aday gösterdiği ismin 2026-2030 dönemi için CICA Genel Sekreteri olarak atanmasına ilişkin karar taslağını onaylamıştır. Üye devletler, altı yıllık görev süresi boyunca katkı sunan görevi devreden Genel Sekreter Büyükelçi Kayrat Sarıbay'ın çalışmalarını takdirle anmıştır. Laos Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Thongsavanh Phomvihane, 14 Ekim'de Bakü'de SOC toplantısı marjında örgütün kuruluş belgelerini imzalamıştır.^【13】

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü, 12 Ekim 2026'da yaptığı duyuruda, Çin Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbüro Üyesi ve Dışişleri Bakanı Vang Yi'nin, 15 Ekim'de Bakü'de düzenlenecek 7. CICA Zirvesi'ne Çin Devlet Başkanı Şi Cinping'in Özel Temsilcisi sıfatıyla katılacağını ve 14-20 Ekim tarihlerinde Azerbaycan, Hırvatistan, Karadağ ve Bulgaristan'ı ziyaret edeceğini bildirmiştir.

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev'in, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in daveti üzerine 14-15 Ekim tarihlerinde Azerbaycan'a çalışma ziyareti gerçekleştireceği ve zirveye katılacağı 13 Ekim'de duyurulmuştur. Duyuruda zirvenin gündeminde Asya kıtasında güven, barış ve güvenliğin güçlendirilmesi ile Konferansın kurumsal gelişimine ilişkin konuların yer aldığı belirtilmiştir.

Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan'ın zirveye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ı temsilen katılacağı 14 Ekim'de açıklanmıştır. Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev de zirveye katılmak üzere Bakü'ye çalışma ziyareti gerçekleştirmiştir.

Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov'un zirveye katılacağı bildirilmiştir. Sergey Lavrov, 14 Ekim'de Bakü'ye ulaşmış ve Çinli mevkidaşı Vang Yi ile bir görüşme gerçekleştirmiştir. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ise Bakü'de Haydar Aliyev Havalimanı'nda Azerbaycan Gençlik ve Spor Bakanı Ferit Gayıbov tarafından karşılanmıştır.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 14 Ekim 2026'da İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog ile görüşmüştür. Görüşmede Herzog, Azerbaycan'ı CICA dönem başkanlığı dolayısıyla tebrik etmiştir. Aliyev ise dönem başkanı olarak Azerbaycan'ın CICA üye devletleri arasında karşılıklı güveni güçlendirme ve pratik işbirliğini geliştirme çabalarını sürdürdüğünü vurgulamıştır. Taraflar ayrıca Azerbaycan-İsrail ikili ilişkileri ile uluslararası ve bölgesel gündemdeki konular hakkında görüş alışverişinde bulunmuştur.^【14】

Aliyev aynı gün Tacikistan Cumhurbaşkanı İmamali Rahman ile de görüşmüştür. Rahman, CICA Zirvesi'ne yapılan davet ve gösterilen misafirperverlik için teşekkür etmiştir. Görüşmede iki ülke arasındaki dostane ilişkiler ele alınmış, ikili bağların genişletilmesi ile bölgesel ve uluslararası kuruluşlar çerçevesinde işbirliğinin güçlendirilmesi yolları görüşülmüştür.^【15】

Zirvede devlet ve hükümet başkanları, üst düzey bakanlar ve diğer ulusal temsilciler yer almıştır.^【16】

Zirve, 15 Ekim 2026 Perşembe günü Bakü'de başlamıştır. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, zirveye katılımı kapsamında Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev tarafından karşılanmıştır. Toplantı öncesinde aile fotoğrafı çekilmiştir.

Zirvenin gündemini çatışmaların çözümü, ulaştırma bağlantısallığı ve dijital dönüşüm konuları oluşturmuştur. Görüşmelerde Azerbaycan'ın dönem başkanlığının ilk döneminde ortaya koyduğu "Daha Güçlü CICA: Asya'da Bağlantısallık, Dijitalleşme ve Sürdürülebilir Kalkınma" kavramı esas alınmıştır. Zirvede bölgesel ve uluslararası güvenlik konularının yanı sıra ulaştırma, enerji, dijitalleşme, iklim direnci ve beşerî kalkınma alanlarında işbirliği önerileri ele alınmıştır.

Ev sahibi ve dönem başkanı sıfatıyla konuşan Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, konuşmasına şu ifadelerle başlamıştır: "Her şeyden önce, 2024 yılında Azerbaycan'ın dönem başkanlığına gösterilen oybirliğiyle destek için tüm CICA üye devletlerine şükranlarımı sunmak isterim. Bunu bir saygı ve güven işaretinin yanı sıra, bir dizi uluslararası platformdaki dönem başkanlığı faaliyetlerimize verilen desteğin bir göstergesi olarak görüyoruz."^【17】

Aliyev, Asya ile Avrupa'nın kesişim noktasında yer alan ülkesinin "Avrasya alanında bir bağlantı merkezi olarak giderek daha önemli bir rol oynadığını" ifade etmiştir. Aliyev, Azerbaycan'ın pek çok devletle ikili ve çok taraflı formatlarda yürüttüğü siyasi, ekonomik, ulaştırma, enerji ve insani işbirliğinin bölgesel güvenlik sistemini de güçlendirdiğini belirtmiştir. Aliyev ayrıca dönem başkanlığı döneminde ulaştırma bağlantısallığı, dijitalleşme, çevre işbirliği, turizm, eğitim ve bilim alanlarında yürütülen çalışmaları değerlendirmiş ve dönem başkanlığının iki yıl daha sürdürülmesi kararını memnuniyetle karşılamıştır.^【18】

Aliyev, uluslararası kararların uygulanmasına ilişkin olarak "BM Güvenlik Konseyi ve diğer uluslararası kuruluşların kararlarının ve kararnamelerinin uygulanmasını sağlayacak mekanizmalar geliştirilinceye kadar savaşlar ve çatışmalar devam edecek, yenileri ortaya çıkacaktır." demiştir. BM Güvenlik Konseyi'nin Azerbaycan'ın işgal altındaki topraklarının kurtarılmasına ilişkin kabul ettiği dört kararın 30 yıl boyunca kağıt üzerinde kaldığını hatırlatmış, sorunu çözmek amacıyla 1992'de kurulan AGİT Minsk Grubu'nun faaliyetlerinin bir çözüm sürecinin taklidinden ibaret olduğunu ifade etmiştir.^【19】

Aliyev, Ermenistan'ın eski yönetimine ilişkin olarak şunları söylemiştir: "Ermenistan'ın eski liderliği, yani Ermenistan'ın üç eski cumhurbaşkanının tamamı ve onların destekçileri, bu savaş suçluları ve çocuk katilleri, hâlâ hak ettikleri cezayı almamıştır. Ermenistan'ın mevcut liderliği 2018'den bu yana seleflerinin suç teşkil eden politikasını sürdürmüştür."^【20】

Aliyev, Eylül 2023'te yaşanan gelişmelere ilişkin olarak ise "Tam olarak bu, Eylül 2023'te, Azerbaycan askerinin 'Demir Yumruğu' bir kez daha sözünü söylediğinde yaşandı. 24 saatten kısa bir sürede Ermenistan'ın Karabağ'daki işgalci ordusu tamamen ezildi. Azerbaycan egemenliğini ve toprak bütünlüğünü tamamen yeniden tesis etti ve ayrılıkçılığa son verdi. Ayrılıkçıların liderleri, savaş suçluları ve çocuk katilleri Azerbaycan mahkemesi önüne çıkarıldı." demiştir.^【21】

Aliyev, Ermenistan ile varılan barışa ilişkin olarak "Ancak 30 yıllık acılar, soykırım ve şehirlerimizin ve köylerimizin tahrip edilmesi nedeniyle onlardan intikam almadık. İntikamımızı savaş meydanında aldık ve Ermenistan'a barış teklif ettik. Burada da halkımızın ahlaki nitelikleri bir kez daha kendini gösterdi. Zaten yenilmiş olanlara vurmadık. Halkımıza bu kadar acı yaşatan barbarların ve çocuk katillerinin seviyesine inmedik. Barış teklif ettik ve bir yılı biraz aşkın bir süredir barış içinde yaşıyoruz. Bu barış hala kırılgandır; korunmalı ve güçlendirilmelidir." ifadelerini kullanmıştır.^【22】

Aliyev ayrıca "devletlerarası ilişkilerin çözümünde çifte standartlar ve seçici yaklaşımlar" olarak nitelendirdiği tutumları eleştirmiş, Avrupa Parlamentosu ve Avrupa Konseyi'nin Azerbaycan'a yönelik politikalarını "modası geçmiş" olarak nitelendirmiştir.^【23】

Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, konuşmasının başında Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'e misafirperverliği ve zirvenin organizasyonu için teşekkür etmiş, Azerbaycan'ın dönem başkanlığını takdirle anmıştır. Tokayev, CICA'nın Kazakistan açısından önemini şu sözlerle ifade etmiştir: "Kazakistan için Konferans özel bir öneme sahiptir. Otuz yıl önce ülkem, geniş bölgemizde karşılıklı güven inşa etmek ve güvenliği geliştirmek amacıyla bu Forumu iyi niyetle başlattı. O zamandan bu yana CICA, üye devletlerini hepimize eşit fayda sağlamak üzere bir araya getirmeyi başardı. Nitekim bugün CICA, Asya'da güvenlik ve güveni tek bir masada inşa etmeyi amaçlayan tek Forumdur. CICA'nın katılımcı devletleri Asya'nın neredeyse yüzde 90'ını kapsamakta ve dünya nüfusunun yarısından fazlasını temsil etmektedir. Böyle bir iddiada bulunabilecek çok az çok taraflı örgüt vardır."^【24】

Tokayev, Laos'un tam üyeliğini memnuniyetle karşılayarak CICA'nın güvenli ve müreffeh bir Asya oluşturma hedefinin uluslararası alanda tanınan bir marka hâline geldiğini belirtmiştir.

Zirvenin forumun değerinin sınandığı bir dönemde gerçekleştiğini vurgulayan Tokayev, uluslararası güvenlik mimarisinin zayıfladığına dikkat çekmiştir. 2025'te İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana en fazla silahlı çatışmanın yaşandığını belirterek, yakın geçmişteki tek bir yılda 20 silahlı çatışmada 37 binden fazla sivilin öldüğünü, 117 milyondan fazla kişinin zorla yerinden edildiğini ve 266 milyon kişinin akut gıda güvensizliğiyle karşı karşıya kaldığını ifade etmiştir. Tokayev, Asya'nın daha güçlü kurumlara ihtiyaç duyduğunu ve iyi niyet beyanlarının artık yeterli olmadığını söylemiştir.

Tokayev, 2022'de Astana'da düzenlenen 6. CICA Zirvesi'nde Konferansın tam teşekküllü bir uluslararası örgüte dönüştürülmesi konusunda uzlaşıldığını hatırlatmıştır. Azerbaycan'ın bu dönüşüm sürecini yürüttüğünü belirten Tokayev, CICA Şartı'nın kabul edilmesini beklediklerini ifade etmiştir. Örgütün Asya merkezli yapısını korurken küresel ortaklarla işbirliğine açık olması ve güvenliği diyalog ile istişareler temelinde geliştirmesi gerektiğini vurgulamıştır.

Tokayev, anlaşmazlıkların barışçıl çözümü, silahsızlanma ve barış inşası alanlarında CICA'nın daha aktif rol üstlenmesini istemiştir. Bu kapsamda Önleyici Diplomasi Mekanizması kurulmasını önermiştir. Mekanizmanın, krizler ortaya çıkmadan önce önlem alınmasını, üye devletlerin karar süreçlerine katılmasını ve siyasi beyanların koordineli eylemlere dönüştürülmesini sağlayacağını belirtmiştir.

Yapay zekânın güvenlik boyutuna dikkat çeken Tokayev, bu teknolojilerin ekonomik kalkınma ve ulusal rekabet gücünün belirleyici unsurları hâline geldiğini söylemiştir. Yapay zekânın uluslararası hukuki düzenlemelerden daha hızlı gelişmesinin risk oluşturduğunu ve bazı yapay zekâ ajanlarının güvenlik önlemlerini aşarak harici sistemlere yetkisiz erişim sağladığının belgelendiğini ifade etmiştir. Tokayev, ortak hukuki düzenlemeler geliştirilmesini ve güven artırıcı önlemlerin dijital alana genişletilmesini savunarak CICA'nın mevcut beş boyutuna yapay zekânın da eklenmesini önermiştir.

Yapay zekânın sorumlu kullanımıyla ekonomik büyümenin hızlanabileceğini, kamu yönetiminin iyileşebileceğini ve bölgesel kalkınma fırsatlarının artabileceğini belirten Tokayev, Washington'da imzalanan Süper Zekâ Mutabakatını memnuniyetle karşıladıklarını ifade etmiştir. Mutabakatın, Birleşmiş Milletler himayesinde hazırlanacak uluslararası bir antlaşmaya temel oluşturabileceğini söylemiştir. Ayrıca Kazakistan'ın Almatı'da BM ESCAP Sürdürülebilir Kalkınma için Asya-Pasifik Dijital Çözümler Merkezi'ne ev sahipliği yapacağını ve CICA üyelerini merkezin çalışmalarına katılmaya davet ettiğini açıklamıştır.

Tokayev, Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki uzlaşma sürecine destek vererek yakınlaşmanın Doğu ile Batı arasında yeni fırsatlar yaratabileceğini belirtmiştir. Bölgesel bağlantısallığı güçlendirmek amacıyla bir CICA Ulaştırma Bağlantısallığı Stratejisi hazırlanmasını önermiştir. Stratejinin Kuşak ve Yol, Kuzey-Güney Uluslararası Güzergâhı, Orta Koridor ve TRIPP girişimi gibi başlıca uluslararası güzergâhların potansiyelini değerlendirmesi hedeflenmektedir.

Enerji güvenliğinin önemini vurgulayan Tokayev, sınır ötesi enerji altyapısının çatışmalara açık olduğunu ve bu durumun küresel enerji piyasalarında belirsizlik yarattığını ifade etmiştir. Kazakistan, Azerbaycan ve Özbekistan'ın geçen yıl imzaladığı yeşil enerji tedarikine ilişkin stratejik ortaklık anlaşmasının Hazar Yeşil Enerji Koridorunun temelini oluşturduğunu belirtmiştir. Koridorun, ülkelerin elektrik şebekelerini birbirine bağlayarak Karadeniz üzerinden Avrupa pazarlarına ulaşması planlanmaktadır. Tokayev ayrıca Kazakistan petrolünün Bakü-Tiflis-Ceyhan Boru Hattı üzerinden taşınan miktarını artırmak için Azerbaycan'la birlikte çalışma planlarını açıklamıştır.

Hazar Denizi'nin bölgesel ve küresel enerji güvenliği açısından önemine değinen Tokayev, denizin su kaynaklarının ve ekolojik yapısının ortak çabalarla korunması gerektiğini vurgulamıştır. Hazar'ın bölge ülkeleri ve diğer uluslar için barış ve işbirliği alanı olarak kalması gerektiğini ifade etmiştir.

Su kaynaklarına ilişkin değerlendirmesinde Tokayev, Asya ve Pasifik'in dünya nüfusunun yüzde 60'ını barındırmasına rağmen küresel su kaynaklarının yalnızca yüzde 35'ine sahip olduğunu belirtmiştir. Suyun işbirliği kaynağı olarak kalması gerektiğini söyleyerek teknoloji paylaşımını, ortak araştırmaları ve su tasarrufunu teşvik edecek bir CICA Su Ortaklığı kurulmasını önermiştir. Ayrıca küresel su gündeminde koordinasyonu sağlamak amacıyla Birleşmiş Milletler bünyesinde bir Uluslararası Su Örgütü kurulması önerisini yinelemiştir.

Tokayev, gençlerin hızla değişen dünyaya hazırlanması amacıyla bir CICA Beşerî Sermaye Ortaklığı kurulması çağrısında bulunmuştur. Üniversiteler ve araştırma kurumlarının uzmanlığından yararlanılmasını öneren Tokayev, Güvenlik ve Güven İnşası Araştırma Bursunun gelecek yıl başlatılabileceğini ve Kazakistan'ın 28 üye devletin tamamından öğrencilere burs sağlamaya hazır olduğunu belirtmiştir. Ayrıca üye ülkelerden araştırmacılara burs hibeleri sunmaya hazır olduklarını ifade etmiştir.

Tokayev, 21. yüzyılın Asya yüzyılı olarak anıldığını belirterek bölgenin geleceğinin barış veya ayrışma yönünde şekillenmesinde ortak sorumlulukların belirleyici olacağını söylemiştir. Konuşmasının sonunda Azerbaycan'a dönem başkanlığını sürdürmesinde başarılar dileyen Tokayev, Bakü Deklarasyonu'nun gelecekteki çalışmalar için sağlam bir temel oluşturacağına inandığını ifade etmiştir.^【25】

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, CICA'nın amacına ilişkin olarak "Temel amacının Asya'da kapsamlı bir güven altyapısı inşa etmek olması gerektiğine inanıyorum." demiştir. Mirziyoyev, işbirliğinin güçlendirilmesine yönelik uzun vadeli öncelikleri ve somut önlemleri belirlemek üzere bir Asya'da Güven Altyapısı İnşası Konsepti geliştirilmesini önermiş; ortak ulaştırma ve enerji projelerini, ticareti, dijital bağlantıları ve kültürel-insani değişimleri bu altyapının önemli bileşenleri olarak tanımlamıştır.^【26】

Mirziyoyev, uzmanların ortak öneriler ve pratik önlemler geliştirebileceği CICA bünyesinde bir uzman platformuyla desteklenen Teknolojik Güven ve Yapay Zekânın Sorumlu Kullanımına İlişkin Asya Girişimi'ni önermiştir. Mirziyoyev ayrıca su tasarrufu sağlayan teknolojileri, yeşil enerjiyi ve çevresel izlemeyi teşvik edecek bir İklim Direnci Ortaklığı kurulmasını önermiştir. Özbekistan, 2027 yılında gençlere ve kadınlara yönelik fırsatlar, nitelikli eğitime erişim ve dijital dönüşüm bağlamında insan hakları konularına odaklanacak bir İnsani Kalkınma Forumu'na ev sahipliği yapmayı teklif etmiştir. Mirziyoyev, 2028 yılına kadarki dönemi kapsayacak bir CICA Eylem Programı geliştirilmesini de desteklemiştir.^【27】

Mirziyoyev, CICA'nın rolüne ilişkin olarak "Diyalog zayıfladığında yanlış kararlar alınma riski artar. Siyasi anlaşmazlıkların silahlı çatışmalara dönüşmemesini sağlamak için çaba göstermeliyiz." demiştir. Mirziyoyev, Taşkent'in uluslararası kriz önlemeyi güçlendirmek amacıyla iki yıl içinde 20. Bağlantısızlar Hareketi Zirvesi'ne ev sahipliği yapacağını açıklamıştır.^【28】

Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, Azerbaycan'ın CICA'ya katkısını memnuniyetle karşılamış ve Kırgızistan'ın CICA'nın daha da gelişmesine destek vermeye hazır olduğunu ifade etmiştir.^【29】 Caparov, BM raporlarına atıfla yalnızca bu yıl küresel ekonomik büyümenin yüzde 59'unun Asya'nın payına düşeceğini belirtmiş ve "uluslararası çatışmaların ve teknolojik dönüşümün hızlandığını, ekolojik ve iklim risklerinin arttığını" kaydetmiştir. Caparov, "Kırgız Cumhuriyeti, CICA'yı Asya ülkelerinin ortak çıkarlarına hizmet eden bir platform olarak görmektedir." demiştir.^【30】

Caparov, Kırgızistan'ın CICA üyeleriyle ticaret hacminin dört yılda iki katına çıkarak 2025'te 14 milyar doları aştığını belirtmiş ve ülkesinin 2026 yılındaki BM Orta Asya Ekonomileri için Özel Programı (SPECA) başkanlığına dikkat çekmiştir. Caparov, Isık Göl'ün kırılgan buzul ekosistemini korumaya yönelik bir güven fonuna 10 milyon dolar katkı taahhüdünde bulunmuş ve liderleri Bişkek +25 İkinci Dağ Zirvesi'ne davet etmiştir.^【31】

Tacikistan Cumhurbaşkanı İmamali Rahman, zirvenin organizasyonu ve katılımcı heyetlere gösterilen misafirperverlik için Azerbaycan'a teşekkür etmiştir. Rahman, Tacikistan'ın 31 Ağustos'u Yapay Zekânın Profesyonel Gelişimi Ulusal Günü olarak belirlediğini ve bu günü 2027'den itibaren resmî olarak yapay zekaya adayacağını belirtmiştir. Rahman, "Tüm ülkelerin yeni teknolojilerin kazanımlarından verimli bir şekilde yararlanabilmesi için eşit fırsatlar yaratılmalıdır." demiştir. Tacikistan ayrıca 2027-2036 dönemini kapsayan 10 yıllık bir BM barış girişimine ve 2027-2028 BM Su Konferansı'na dikkat çekmiştir.^【32】

Türkmenistan Devlet Başkanı Serdar Berdimuhamedov, Tokayev'in yapay zekâya ilişkin yaklaşımını desteklemiş ve bir Uluslararası Yapay Zeka ve Diplomasi Kodu oluşturulmasını önermiştir. Türkmenistan, Aşkabat İklim Diyaloğu'nun yanı sıra 2028 yılının Uluslararası Barış Yılı, 2028-2037 döneminin ise Diyalog ve Önleyici Diplomasi On Yılı olarak ilan edilmesine yönelik BM önerilerini gündeme getirmiştir.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ı temsilen zirveye katılan Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, konuşmasında Azerbaycan'ın başkanlık görevinin süresinin uzatılmasına yönelik desteğini ifade ederek, "Laos'u 29. üyemiz olarak aramıza katmaktan da memnuniyet duyuyoruz. Ayrıca, Sultan Hajiyev'in yeni Genel Sekreter olarak atanmasını tebrik ediyorum." demiştir.^【33】

Asya'nın yükselişinin damgasını vurduğu dönemde barış ve refahı güvence altına almak için daha güçlü bir CICA'nın zorunluluk olduğunu vurgulayan Fidan, "Türkiye olarak, CICA'yı Asya'nın en kapsayıcı güvenlik forumu olarak güçlendirmeye kararlıyız. Bu bağlamda ulaşım bağlantılarını genişleterek ve enerji koridorlarını çeşitlendirerek ekonomik güvenliği artırmalı ve bağlantısallığı geliştirmeliyiz." demiştir. Fidan, bu bağlamda dört önceliğin vurgulanması gerektiğini belirterek şöyle devam etmiştir:

"Birincisi, Hazar Geçişli Doğu-Batı Orta Koridor. Orta Koridor, 'Kuşak ve Yol Girişimi'nin etkinliğini önemli ölçüde artıracaktır. Bu, yalnızca Asya ile Avrupa arasındaki ticareti kolaylaştırmak açısından değil aynı zamanda halklar arası temaslar için yeni köprüler kurmamıza da yardımcı olacaktır. İkincisi, Kalkınma Yolu Projesi. Bu proje, Irak ve Türkiye üzerinden Körfez'i Avrupa'ya bağlayacak ve aynı zamanda bölgede ve ötesinde istikrarı ve refahı destekleyecektir. Üçüncüsü, Asya'daki farklı bölgesel işbirliği mekanizmaları arasında sinerjinin artırılmasıdır. CICA, Türk Devletleri Teşkilatı, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı, Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) ve Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) arasındaki koordinasyonun iyileştirilmesi, kıtadaki bağlantısallığı kesinlikle artıracaktır. Dördüncüsü, bağlantısallık dijital dünyaya da uzanmaktadır. CICA kapsamında yapay zeka ve diğer yeni teknolojilerin sadece Asya'da değil tüm dünyada tüm insanlara fayda sağlaması için bilim, teknoloji ve inovasyon alanlarında işbirliğini derinleştirmeliyiz."^【34】

Fidan, yapay zekânın çatışmanın ya da tekelleşmenin değil kapsayıcı işbirliğinin temeli olması gerektiğini vurgulamış, gelişmiş bağlantısallığın Asya genelinde sürdürülebilir kalkınmayı destekleyeceğini söylemiştir. Fidan, sürdürülebilir kalkınmanın aynı zamanda çevresel sorunlara karşı harekete geçilmesini gerektirdiğini dile getirerek Türkiye'nin iklim değişikliğinin etkileriyle mücadele konusunda öncü rol üstlenmeyi sürdürdüğüne dikkat çekmiştir. Türkiye'nin kasımda Antalya'da düzenlenecek COP31 Zirvesi'ne ev sahipliği ve başkanlık yapacağını hatırlatan Fidan, COP31'in iklim adaletinin, sürdürülebilir kalkınmanın ve insan odaklı dönüşümün güçlendirilmesi için bir fırsat olmasını istediklerini belirtmiş ve Liderler Zirvesi'ne ilgili tüm paydaşların üst düzey katılım göstermesi çağrısında bulunmuştur.^【35】

Dünyada giderek artan krizlerin uluslararası platformlarda belirsizliğin büyümesine yol açtığını belirten Fidan, ortak sorunlara kolektif çözümler bulunmasının her zamankinden daha acil bir ihtiyaç olduğunu, çok taraflı hareketin önündeki en büyük engelin ise uluslararası aktörler arasındaki güven eksikliği olduğunu ifade etmiştir. Fidan, bunun çözümü açısından önceliğin bölgesel sahiplenme temelinde işbirliğini geliştirerek karşılıklı güveni artıracak bir diyalog kültürü oluşturmak olduğunu belirterek, "CICA'nın, diyaloğu etkili işbirliğine dönüştürme konusunda önemli bir rol oynayabileceğine inanıyoruz. Bu nedenle CICA'nın tam teşekküllü bir uluslararası örgüte dönüşümünü destekliyoruz." ifadelerini kullanmıştır.

Fidan, barışa ve karşılıklı güvene bağlılığın her bir üye için geçerli olması gerektiğinin altını çizerek, "CICA üyesi olan İsrail, sistematik baskı politikası izleyerek Filistin halkının temel haklarını ihlal ederken bu bağlılığı sürdüremeyiz." demiş ve şöyle devam etmiştir: "Üyemiz Filistin'in haklarını desteklemek ve devam eden zulüm ile ağır ihlallere karşı durmak konusunda kararlı bir tutum sergilemeliyiz. Kalıcı çözüm, 1967 sınırları temelinde, başkenti Doğu Kudüs olan bağımsız ve egemen bir Filistin Devleti'nin kurulmasını gerektirmektedir."^【36】

Fidan, CICA'nın farklı öncelikler arasında köprü kurmak ve karşılıklı anlayışı derinleştirmek açısından değerli bir platform olduğunu belirtmiş; zirvenin, kıta genelinde sürdürülebilir barışın ve artan refahın sağlanması amacıyla daha etkili bir CICA için açık ve net bir yol haritası ortaya koyması gerektiğini vurgulamıştır.

Çin Dışişleri Bakanı Vang Yi, "yüzyılda görülmemiş dönüşümler daha hızlı bir tempoyla gerçekleşirken" ifadesini kullanarak şunları söylemiştir: "Asya'nın Soğuk Savaş zihniyetine ihtiyacı yoktur ve Asya blok çatışmasını hoş karşılamaz. Nihayetinde Asya'daki sorunlar, Asya halkları tarafından dayanışma ve koordinasyon yoluyla ele alınmalıdır."^【37】

Vang Yi, ABD ile İran arasında diplomatik bir çözüme ulaşılması çağrısında bulunmuş; "Orta Doğu'daki durumun karmaşık seyrinin dünya üzerinde derin bir etki yarattığını" belirterek "Hürmüz Boğazı ve Kızıldeniz gibi kilit deniz yollarının engelsiz kalması gerektiğini" ifade etmiştir. Vang Yi ayrıca Yemen'deki çatışmalarda itidal çağrısında bulunmuş ve "Filistin meselesinin bir an önce iki devletli çözümün doğru rotasına geri getirilmesi gerektiğini" söylemiştir.^【38】

BM Güvenlik Konseyi geçici üyesi sıfatıyla konuşan Bahreyn Dışişleri Bakanı Abdullatif bin Raşid ez-Zeyani, "136 devlet tarafından ortak sunulan 2317 sayılı Kararın tam olarak uygulanması" çağrısında bulunmuştur. Ez-Zeyani şunları söylemiştir: "Denizde, Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüseferin aksaması ve Babülmendep'te gemilerin karşı karşıya kaldığı tehlikeler küresel tedarik zincirlerini ve enerji ile gıda güvenliğini tehdit etmektedir. Yaklaşık 1.600 gemi bekletilmekte ve 23 binden fazla denizci özgürlüğünden mahrum bırakılmaktadır."

Ez-Zeyani, "Havada, Husi milisinin bu hafta Riyad, Ebha, Cizan ve Necran havalimanlarına yönelik başlattığı saldırılar, aralarında burada temsil edilen devletlerin vatandaşlarının da bulunduğu sivillerin hayatına mal olmuştur. Bu, uluslararası hukukun ve Şikago Sözleşmesi'nin ağır bir ihlalidir." demiştir. Ez-Zeyani, CICA'nın ulaştırma alanındaki güven artırıcı önlemlerinin deniz ve hava seyrüsefer güvenliğini kapsayacak şekilde genişletilmesini memnuniyetle karşılamıştır.^[2] Ez-Zeyani ayrıca Bahreyn Veliaht Prensi'nin yapay zekâ yönetişimine ilişkin uluslararası bir antlaşma çağrısına atıfta bulunarak "Hiçbir devlet yapay zekâyı tek başına yönetemez; tıpkı hiçbir devletin bir boğazı tek başına açık tutamayacağı gibi." demiştir.^【39】

Filistin Dışişleri Bakanı Varsen Ağabekyan Şahin, konuşmasında Gazze'deki insani krize ve genişleyen yerleşimlere değinmiş; temel hukuki ilkelerin "seçicilik olmaksızın saygı gösterilmedikçe ve uygulanmadıkça barışı ve güvenliği koruyamayacağını" ifade etmiştir. Şahin, Mahmud Abbas'ın BM Genel Kurulu'nda yakın zamanda yaptığı ve Filistinlilerin yerinden edilmeyi kabul etmeyeceğini belirttiği konuşmasına atıfta bulunarak kalıcı bir ateşkesin güvence altına alınması için BM Güvenlik Konseyi'nin 2803 sayılı Kararı'nın hızla uygulanması çağrısında bulunmuştur.^【40】

Laos Devlet Başkanı Thongloun Sisoulith, ülkesinin 2021'den bu yana faaliyette olan Çin-Laos Demiryolu aracılığıyla karayla çevrili bir devletten karayla bağlantılı bir merkeze dönüşümünü anlatmıştır.

Kamboçya Başbakanı Hun Manet, çevrim içi dolandırıcılıkla mücadeleye ilişkin olarak 26 ülke ve yedi uluslararası kuruluşun katıldığı uluslararası bir konferansın ardından kabul edilen Phnom Penh Deklarasyonu'na dikkat çekmiştir. Hun Manet, Tayland ile yaşanan sınır anlaşmazlığına ilişkin olarak uygulamadaki gecikmelerin 20 bin Kamboçyalının güvenli biçimde evlerine dönmesini engellediğini belirtmiş ve "Sınırlar ve egemenlik asla güç kullanılarak ya da oldubittiyle değiştirilmemelidir." demiştir.^【41】

Vietnam Devlet Başkan Yardımcısı Vo Thi Anh Xuan, "Ayrıca CICA, ASEAN ve diğer bölgesel işbirliği mekanizmaları arasındaki koordinasyonu genişletmeli, Güneydoğu Asya, Orta Asya ve daha geniş Avrasya bölgesi arasında daha yakın bağları teşvik etmeliyiz." demiştir. Vo Thi Anh Xuan, CICA'nın 30 yılı aşkın tarihine ve Vietnam'ın 40 yıllık Doi Moi yenilenme reformlarına değinmiş; ülkesinin 2030'a kadar üst-orta gelirli, 2045'e kadar ise yüksek gelirli bir ülke olma hedeflerini aktarmıştır. Vo Thi Anh Xuan, Vietnam'ın stratejik yaklaşımını "kalkınma yoluyla istikrar ve istikrar yoluyla sürdürülebilir kalkınma arayışı" olarak ifade etmiştir.^【42】

İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog'un öğle saatlerinde konuşmasına başladığı anlarda, Türkiye'nin de aralarında bulunduğu 10'dan fazla ülkenin temsilcisi salonu terk etmiştir. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve beraberindekiler yerlerinden kalkarak salondan çıkmıştır.^【43】 Herzog'un konuşması başladığında Türkiye, İran, Kuveyt, Pakistan ve diğer bazı ülkelerin heyetleri salondan ayrılmış; Katar Emiri ile Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn heyetleri ise salonda kalmıştır.^【44】

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, zirve marjında Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev tarafından kabul edilmiş ve Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov ile bir araya gelmiştir.

Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev, zirve marjında İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog ile görüşmüştür. Taraflar Orta Doğu'daki durum da dahil olmak üzere güncel uluslararası meseleler hakkında görüş alışverişinde bulunmuştur.

Türkmenistan Dışişleri Bakanı Reşit Meredov, zirve marjında Azerbaycanlı ve Özbek mevkidaşlarıyla istişarelerde bulunmuştur.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ve Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, zirve kapsamında Hazar Denizi tabanından geçen Trans-Hazar Fiber Optik Kablo Hattı'nın resmi açılışını gerçekleştirmiştir. Hat, daha geniş kapsamlı Orta Koridor projesinin temel bileşenlerinden biri olarak Çin ve Orta Asya'dan Karadeniz üzerinden Avrupa'ya uzanan Asya-Avrupa dijital bağlantısını artıracaktır.

Tokayev, açılışa ilişkin olarak şunları söylemiştir: "Bugün Kazakistan ve Azerbaycan, Hazar Denizi'nin altından geçen Trans-Hazar Fiber Optik Hattı'nı ortaklaşa başlatarak önemli bir kilometre taşını işaretlemektedir. Bu eşsiz Dijital İpek Yolu projesi, Avrasya genelinde daha hızlı ve daha güvenli veri iletimi sağlayacak, böylece Asya'nın dijital kapasitesini güçlendirecek ve işbirliği için yeni yollar açacaktır."^【45】

Zirve, Bakü Deklarasyonu'nun kabul edilmesiyle sona ermiştir. Belgede CICA üye devletleri, Azerbaycan'ın dönem başkanlığını yüksek düzeyde takdir ettiklerini ifade etmiş; Azerbaycan'ın çeşitli alanlarda ortaya koyduğu girişimleri ve iki yıllık dönem başkanlığı süresince düzenlenen etkinlikleri takdirle anmıştır.^【46】

Bakü Deklarasyonu; uluslararası düzenin ilerletilmesine ve mevcut askeri-siyasi, ekonomik ve çevresel risklerin ele alınmasına ilişkin özel hükümler içermektedir. Belge ayrıca hoşgörünün ve medeniyetlerarası diyaloğun teşvik edilmesine, güvenlik ve refahın artırılması için bilim, eğitim ve inovasyonun kullanımının genişletilmesine özel önem vermekte; yapay zekânın gelişiminden kaynaklanan fırsat ve risklere dikkat çekmektedir. Deklarasyon, üye devletler arasında ekonomik bağların geliştirilmesine, ulaştırma, enerji ve dijital bağlantısallığın güçlendirilmesine ve enerji güvenliğinin sağlanmasına ilişkin hükümler de içermektedir.^【47】

Türkiye Dışişleri Bakanlığı, Bakü Deklarasyonu'yla üye ülkelerin Asya coğrafyasında bölgesel sahiplenme anlayışını temel alan ortak işbirliği ruhuyla barış, refah ve istikrarı koruma konusundaki kararlılıklarını bir kez daha teyit ettiklerini bildirmiştir.

Zirvede Bakü Deklarasyonu'nun yanı sıra İş Güvenliği ve Sağlığına İlişkin Açıklama da kabul edilmiştir.^【48】

Zirvede Laos Demokratik Halk Cumhuriyeti'nin katılımı onaylanmış ve böylece CICA'nın tam üye devlet sayısı 29'a yükselmiştir. Laos'un katılım belgeleri, zirvenin resmi kararından önce 14 Ekim'de Bakü'de imzalanmıştır.^【49】 Türkiye Dışişleri Bakanlığı, Laos'un 29. üye ülke olarak kabul edilmesini memnuniyetle karşıladığını belirterek bu genişlemenin teşkilatın etkinliğini güçlendireceğini ifade etmiştir.^【50】

Zirve, Azerbaycan'ın CICA dönem başkanlığının 2026-2028 dönemini kapsayan iki yıllık ek bir süre için uzatılmasına ilişkin oybirliğiyle alınan kararla sonuçlanmıştır.^【51】

Azerbaycanlı Büyükelçi Sultan Hacıyev, 2026-2030 dönemi için CICA Genel Sekreteri olarak atanmıştır.^【52】

Kamboçya'nın, Senatosu tarafından onaylanan CICA Ayrıcalıkları ve Bağışıklıkları Hakkında Sözleşme'yi onaylaması, örgütün hukuki temellerinin güçlendirilmesinde bir aşama olarak kayda geçmiştir. Sözleşmeyi onaylayan on dördüncü üye devlet olan Kamboçya'nın onayıyla, sözleşmenin 8 Kasım 2026 tarihinde yürürlüğe girmesi için gerekli onay şartı yerine getirilmiştir.

Sözleşme, Sekreteryaya her bir Tarafın ülkesinde görevlerini yerine getirmesi için gerekli hukuki ehliyeti sağlayacak; Tarafların temsilcilerine, Sekreteryaya ve personeline resmi görevlerini etkin ve bağımsız biçimde yerine getirebilmeleri için ayrıcalıklar ve bağışıklıklar tanıyacaktır.^【53】