Modern kapitalist sistem, günümüzde kentlerdeki varlığını ve işleyişini alışveriş merkezleri (AVM) üzerinden mekânsal olarak ifade etmektedir. "Tüketim toplumu" olarak nitelendirilen çağdaş toplumsal yapıda, bu merkezler kent yaşamının kaçınılmaz bir gerçeği konumuna gelmiştir. Geçmişin üretimle ilişkilendirilen büyük kentleri, günümüzde tüketimin yoğunlaştırıldığı ve organize edildiği bu devasa yapılara ev sahipliği yapmaktadır.^【1】 

Tarihsel Dönüşüm ve Modern Kökenler

Tarih boyunca Anadolu coğrafyası ve dünya genelinde alışveriş kültürü, pazar yerlerinden bedestenlere kadar çeşitli formlarda var olmuştur. 1461 yılında kurulan İstanbul’daki Kapalıçarşı, dünyanın en eski ve büyük alışveriş merkezi prototiplerinden biri olarak kabul edilse de, modern anlamda AVM konseptinin doğuşu 20. yüzyıla dayanır.^【2】 

Modern kapalı alışveriş merkezinin ilk örneği, 1956 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nin Minnesota eyaletinde açılan Southdale Center’dır. Avusturyalı mimar Victor Gruen tarafından tasarlanan bu yapı, banliyölerdeki sosyal yaşam eksikliğini gidermek ve iklim koşullarından etkilenmeyen bir "şehir merkezi" yaratmak amacıyla inşa edilmiştir. Gruen’in bu tasarımı, zamanla küresel bir modele dönüşerek tüketim kültürünün temel mekânsal aracı haline gelmiştir.^【3】 

Sosyolojik Bir Okuma: Tüketim Katedralleri

AVM’ler, sadece ticari birer yapı olmanın ötesinde, tüketim kültürünü şekillendiren sosyolojik mekanlardır. George Ritzer, bu yapıları "tüketim katedralleri" olarak tanımlar. Geçmişte insanların dini mekanlarda aradığı huzur ve anlam arayışı, modern dönemde yerini tüketim tapınakları olarak görülen AVM’lere bırakmıştır.^【4】 

Bu mekanlar, Jean Baudrillard’ın "simülasyon" kuramı çerçevesinde de ele alınmaktadır. AVM’ler, dış dünyanın gerçekliğinden (iklim, gürültü, karmaşa) yalıtılmış, kendi iç gerçekliğini ve zamanını yaratan simülasyon evrenleridir. Birey bu mekana girdiğinde, dışarıdaki toplumsal gerçeklikten koparak sterilize edilmiş bir tüketim atmosferine dahil olur.^【5】 

Boş Zamanın Kurumsallaşması

Modernleşme ve kentleşme süreçlerinin bir ürünü olan AVM’ler, tüketimi hızlandırmanın yanı sıra "boş zaman" (leisure time) kavramını da dönüştürmüştür. Modern birey, iş yaşamının dışında kalan zamanının önemli bir kısmını alışveriş yapmak, eğlenmek ve sosyalleşmek amacıyla bu mekanlarda geçirmektedir. Bu durum, boş zamanın tesadüfi bir şekilde değerlendirilmesinden ziyade, organize edilmiş bir mekan içerisinde "kurumsallaşmasına" neden olmaktadır.^【6】 

Türkiye Örneği

Türkiye’de modern AVM kültürü, 1980 sonrası liberal ekonomi politikalarıyla şekillenmeye başlamıştır. Bu sürecin en somut başlangıcı, 1988 yılında dönemin Başbakanı Turgut Özal’ın öncülüğünde açılan Galleria Alışveriş Merkezi’dir. Türkiye’de AVM’ler, Cumhuriyet dönemi alışveriş kültüründe geleneksel çarşı yapısından modern tüketim komplekslerine geçişin en belirgin simgesi olmuştur.^【7】