Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT)

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) (Organization for Security and Co-operation in Europe-OSCE), Avrupa, Kuzey Amerika ve Orta Asya'yı kapsayan coğrafyada güvenlik, istikrar ve iş birliğini geliştirmeyi amaçlayan bölgesel nitelikli bir güvenlik teşkilatıdır. Kökeni, Doğu ve Batı blokları arasında diyalog ve güven inşa etmeyi amaçlayan Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı'na (AGİK) dayanmakta olup, 1975 tarihli Helsinki Nihai Senedi teşkilatın temel normatif belgesini oluşturmaktadır.

AGİK, 1994 Budapeşte Zirvesi'nde alınan kararla Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) adını almış ve bu değişiklik 1 Ocak 1995 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Merkezi Avusturya'nın Viyana kentinde bulunan AGİT; günümüzde 57 katılımcı devleti, 6 Akdenizli İşbirliği Ortağı ve 5 Asyalı İşbirliği Ortağı ile dünyanın en geniş bölgesel güvenlik teşkilatlarından biridir. Türkiye, AGİT'in kurucu üyeleri arasında yer almaktadır. ^【1】

AGİT'in temelleri, Soğuk Savaş döneminde Avrupa'da güvenlik ve iş birliğini geliştirmek amacıyla başlatılan Helsinki Süreci'ne dayanmaktadır. Bu süreç sonucunda 1 Ağustos 1975 tarihinde kabul edilen Helsinki Nihai Senedi, Avrupa güvenlik mimarisinin temel belgelerinden biri hâline gelmiştir. Nihai Senet yalnızca devletlerin egemenliği, sınırların dokunulmazlığı ve toprak bütünlüğü gibi klasik güvenlik ilkelerini değil; aynı zamanda ekonomik iş birliği, çevresel sürdürülebilirlik, insan hakları ve temel özgürlükleri de güvenliğin ayrılmaz unsurları olarak kabul eden kapsamlı bir yaklaşım benimsemiştir. ^【2】

Soğuk Savaş'ın sona ermesiyle birlikte AGİK'in kurumsallaşma süreci hızlanmıştır. 1990 tarihli Paris Şartı, yeni Avrupa güvenlik düzeninin temel ilkelerini ortaya koyarken, 1992 Helsinki Zirvesi teşkilatın kurumsal yapısının geliştirilmesine zemin hazırlamıştır. 1994 Budapeşte Zirvesi'nde AGİK'in adı Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) olarak değiştirilmiş ve mevcut kurumsal yapısı oluşturulmuştur. ^【3】

 ^{Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı} (OSCE)

AGİT, uluslararası örgütler arasında kendine özgü bir hukuki statüye sahiptir. Teşkilat, uluslararası hukuka göre kabul edilmiş kurucu bir antlaşmaya dayanmamaktadır. Bu nedenle aldığı kararlar hukuken değil, siyaseten bağlayıcı nitelik taşımaktadır. Bununla birlikte AGİT; sürekli karar alma organları, daimi sekretaryası, düzenli bütçesi, kalıcı personeli, saha operasyonları ve uzman kuruluşlarıyla uluslararası örgütlerin sahip olduğu birçok kurumsal özelliği bünyesinde barındırmaktadır. 1994 Budapeşte Belgesi de isim değişikliğinin teşkilatın hukuki statüsünü veya siyasi taahhütlerinin niteliğini değiştirmediğini açıkça vurgulamaktadır. ^【4】

AGİT'in temel normatif çerçevesi, Helsinki Nihai Senedi'nde yer alan 10 İlke (Decalogue) üzerine kuruludur. Katılımcı devletler bu belgeyle;

• devletlerin egemen eşitliği,
• kuvvet kullanma veya kuvvet kullanma tehdidinden kaçınma,
• sınırların dokunulmazlığı,
• devletlerin toprak bütünlüğüne saygı,
• uyuşmazlıkların barışçıl yollarla çözümü,
• iç işlerine karışmama,
• insan hakları ve temel özgürlüklere saygı,
• halkların eşit hakları ve kendi kaderini tayin hakkı,
• devletler arasında iş birliği,
• uluslararası hukuktan doğan yükümlülüklerin iyi niyetle yerine getirilmesi

ilkelerini kabul etmişlerdir. Bu ilkeler AGİT'in tüm faaliyetlerinin temelini oluşturmaktadır. ^【5】

AGİT'in ayırt edici özelliği, güvenliği kapsamlı (comprehensive) ve iş birliğine dayalı (co-operative) bir anlayışla ele almasıdır. Teşkilata göre güvenlik bölünmez bir bütündür ve katılımcı devletlerin güvenliği birbirinden ayrı düşünülemez. Bu nedenle güvenlik yalnızca askerî konularla sınırlı görülmemekte; siyasi, ekonomik, çevresel ve insani unsurların da güvenliğin ayrılmaz parçaları olduğu kabul edilmektedir. Kararlar oydaşma (consensus) usulüyle alınmakta ve tüm katılımcı devletler eşit statüye sahip bulunmaktadır. ^【6】

AGİT faaliyetlerini üç temel güvenlik boyutu altında yürütmektedir:

• siyasi-askerî boyut,
• ekonomi ve çevre boyutu,
• insani boyut.

Bunun yanı sıra teşkilat; erken uyarı, çatışmaların önlenmesi, kriz yönetimi, çatışma sonrası rehabilitasyon, terörizmle mücadele, insan ticaretiyle mücadele, siber güvenlik, demokratik seçimlerin gözlemlenmesi ve medya özgürlüğünün geliştirilmesi gibi alanlarda da faaliyet göstermektedir. ^【7】

AGİT'in başlıca karar alma ve uygulama organları;

• Zirve,
• Bakanlar Konseyi,
• Daimi Konsey,
• Güvenlik İşbirliği Forumu (Forum for Security Co-operation-FSC),
• Sekretarya,
• Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Ofisi (ODIHR),
• Millî Azınlıklar Yüksek Komiseri (HCNM),
• Medya Özgürlüğü Temsilcisi (RFoM)

şeklinde örgütlenmiştir. Ayrıca AGİT Parlamenter Asamblesi (AGİT PA), 1991 yılında kurulmuş olup 1992 yılından itibaren faaliyet göstermektedir. Merkezi Kopenhag'da bulunan Asamble, 57 katılımcı devletin parlamentolarından toplam 323 parlamenteri bir araya getirmekte ve yılda üç kez toplanmaktadır. Türkiye Büyük Millet Meclisi AGİT PA'da 8 milletvekili ile temsil edilmektedir. ^【8】

AGİT, uyuşmazlıkların barışçıl yollarla çözümünü desteklemek amacıyla çeşitli mekanizmalar geliştirmiştir. İnsan boyutunda Viyana Mekanizması (1989) ve Moskova Mekanizması (1991) bilgi paylaşımı, inceleme ve uzman görevlendirilmesini mümkün kılmaktadır. Siyasi-askerî alanda ise Güven ve Güvenlik Artırıcı Önlemler (CSBMs), Viyana Belgesi, Siyasi-Askerî Güvenlik Davranış Kuralları, Küçük Silahlar ve Hafif Silahlar Belgesi ile Konvansiyonel Mühimmat Stokları Belgesi önemli düzenleyici araçlar arasında yer almaktadır. Ayrıca Berlin Mekanizması, Valletta Mekanizması, Uzlaştırma ve Tahkim Sözleşmesi, ara buluculuk faaliyetleri ve siber güvenlik alanındaki güven artırıcı önlemler de AGİT'in çatışmaların önlenmesi ve güvenliğin güçlendirilmesine yönelik araçlarını oluşturmaktadır. ^【9】

Türkiye, AGİK sürecinden itibaren teşkilatın çalışmalarına aktif biçimde katılmış ve AGİT'in kurucu üyeleri arasında yer almıştır. Türkiye, özellikle siyasi-askerî, ekonomi-çevre ve insani boyutlarda yürütülen faaliyetlere katkı sağlamakta; Balkanlar, Güney Kafkasya, Orta Asya ve Ukrayna başta olmak üzere çeşitli bölgesel süreçlerde aktif rol üstlenmektedir.

1999 yılında İstanbul'da düzenlenen AGİT Zirvesi'ne ev sahipliği yapan Türkiye, bu zirvede kabul edilen Avrupa Güvenlik Şartı (İstanbul Şartı) ile teşkilatın kurumsal gelişimine önemli katkıda bulunmuştur. Türkiye ayrıca 2014 yılında Finlandiya ve İsviçre ile birlikte Arabuluculuk Dostlar Grubu'nun eş başkanlığını üstlenmiş, 2020 yılında ise AGİT Güvenlik İşbirliği Forumu Dönem Başkanlığını yürütmüştür. İnsan hakları boyutunda ise özellikle 1990'lı yıllarda Balkanlar ve eski Sovyet coğrafyasındaki yeni bağımsız devletlerde demokratik kurumların geliştirilmesine yönelik çalışmalara katkı sağlamıştır. ^【10】