Avrupa Yeşil Mutabakatı

Avrupa Yeşil Mutabakatı, Avrupa Birliği'nin (AB) 2050 yılına kadar iklim nötr ilk kıta olma hedefini gerçekleştirmek amacıyla 11 Aralık 2019 tarihinde açıkladığı yeni büyüme stratejisidir.^【1】 Bu strateji; iklim değişikliği ve çevresel bozulma ile mücadele ederken, kaynak verimli, rekabetçi ve modern bir ekonomi yapısına geçişi öngörür. Temel amacı, ekonomik büyümenin kaynak kullanımından ayrıştırılması ve sera gazı emisyonlarının 2030 yılına kadar 1990 seviyelerine kıyasla en az %55 oranında azaltılmasıdır.^【2】

Mutabakatın en kritik hedefi, sera gazı emisyonlarının 2030 yılına kadar 1990 seviyelerine kıyasla en az %55 oranında azaltılmasıdır.^【3】 Bu ara hedef, 2050 yılında "İklim Nötr Kıta" olma yolundaki yasal bağlayıcılığı olan en önemli basamağı oluşturmaktadır.^【4】

AB genelindeki emisyonların %75'inden fazlası enerji üretimi ve kullanımından kaynaklandığı için enerji sektörünün karbonsuzlaştırılması önceliklidir.^【5】 Bu kapsamda yenilenebilir enerji kaynaklarının payının artırılması ve enerji verimliliğinin tüm sektörlerde yaygınlaştırılması hedeflenmektedir.

Sanayi sektöründe kaynak kullanımını ekonomik büyümeden ayırmak amacıyla döngüsel ekonomi modeline geçiş planlanmaktadır. Özellikle tekstil, inşaat, elektronik ve plastik gibi kaynak yoğun sektörlerde ürünlerin daha dayanıklı, tamir edilebilir ve geri dönüştürülebilir olması şart koşulmaktadır.

Binalar, AB'deki enerji tüketiminin %40'ından sorumlu olduğu için mevcut yapı stokunun enerji performansını artıracak geniş kapsamlı bir yenileme dalgası öngörülmektedir.^【6】 Bu strateji, binaların karbon ayak izini düşürürken enerji faturalarında da tasarruf sağlamayı amaçlamaktadır.

Ulaşım sektöründen kaynaklanan emisyonların 2050 yılına kadar %90 oranında azaltılması temel hedeflerden biridir.^【7】 Bu doğrultuda elektrikli araç şarj istasyonlarının sayısının artırılması ve demir yolu taşımacılığının payının büyütülmesi için yatırımlar yapılmaktadır.

Gıda sistemlerini daha sürdürülebilir hale getirmeyi amaçlayan bu strateji, 2030 yılına kadar kimyasal pestisit kullanımının %50 azaltılmasını hedeflemektedir.^【8】 Ayrıca, organik tarım yapılan arazilerin toplam tarım alanları içindeki payının %25'e çıkarılması planlanmaktadır.^【9】

Ekosistem kaybını durdurmak için 2030 yılına kadar Avrupa'daki kara ve deniz alanlarının en az %30'unun koruma altına alınması hedeflenmektedir.^【10】 Bu sayede doğal karbon yutak alanlarının kapasitesinin artırılması amaçlanmaktadır.

Bu büyük dönüşümü desteklemek amacıyla önümüzdeki on yıl içinde en az 1 trilyon avro tutarında sürdürülebilir yatırımın harekete geçirilmesi öngörülmektedir.^【11】 Dönüşümden sosyo-ekonomik olarak en çok etkilenecek bölgelere destek olmak amacıyla da 100 milyar avro değerinde bir "Adil Geçiş Mekanizması" kurgulanmıştır.^【12】

SKDM'nin öncelikli varlık nedeni, AB'nin sıkı emisyon hedefleri sonucunda ortaya çıkabilecek "karbon kaçağı" riskini minimize etmektir.^【13】 Karbon kaçağı, üretim maliyetlerini düşürmek isteyen şirketlerin operasyonlarını çevre standartları daha esnek olan ülkelere kaydırması durumunu ifade eder. Mekanizma, AB dışından ithal edilen ürünlere karbon içeriği oranında mali yükümlülük getirerek, birlik içindeki üretici ile dışarıdaki tedarikçi arasında maliyet eşitliği sağlamayı amaçlamaktadır.

Mekanizma ilk aşamada karbon yoğunluğu en yüksek olan altı ana sektörü hedef almaktadır: demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik ve hidrojen.^【14】 1 Ekim 2023 tarihinde başlayan ve 2025 yılı sonuna kadar devam edecek olan "geçiş dönemi" boyunca ithalatçılar için herhangi bir mali ödeme yükümlülüğü bulunmamakta, sadece ithal edilen malların karbon emisyonlarının raporlanması istenmektedir.^【15】 1 Ocak 2026 itibarıyla başlayacak olan asıl uygulama döneminde ise ithalatçılar, raporladıkları emisyon miktarı kadar SKDM sertifikası satın almak zorunda kalacaktır.^【16】

SKDM kapsamında ödenecek bedel, doğrudan Avrupa Birliği Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) içindeki haftalık ortalama karbon fiyatlarına endekslenmektedir.^【17】 İthalatçılar, ürünlerin üretimi sırasında salınan doğrudan emisyonları ve belirli şartlar altında dolaylı emisyonları belgelemekle yükümlüdür. Eğer ihracatçı ülke kendi sınırları içinde bir karbon vergisi veya ETS mekanizması uyguluyorsa, ödenen bu tutar AB sınırındaki yükümlülükten mahsup edilebilecektir.^【18】

SKDM, dünya genelinde karbonun fiyatlandırılmasına yönelik yeni bir uluslararası standart oluşturma potansiyeline sahiptir. Dış ticaretinin büyük bölümünü AB ile gerçekleştiren Türkiye için bu mekanizma, sanayi üretiminde karbonsuzlaşmanın ticari bir zorunluluk haline gelmesi anlamına gelmektedir. 2026 yılından itibaren başlayacak mali yükümlülüklerin Türkiye'nin rekabetçiliğini etkilememesi adına, Yeşil Mutabakat Eylem Planı çerçevesinde düşük karbonlu üretime geçiş ve yerli bir emisyon ticaret sisteminin kurulması çalışmaları hız kazanmıştır.^【19】

Türkiye'nin yeşil dönüşüm yolculuğundaki en somut adımı, 16 Temmuz 2021 tarihinde yayımlanan "Yeşil Mutabakat Eylem Planı" olmuştur.^【20】 Bu plan, uluslararası ticaret dünyasında değişen standartlara uyum sağlamak ve sürdürülebilir bir ekonomi inşa etmek amacıyla dokuz ana hedef alanı üzerine kurgulanmıştır. Sürecin koordinasyonu için Ticaret Bakanlığı bünyesinde "Yeşil Mutabakat Çalışma Grubu" oluşturulmuş ve ilgili bakanlıklar arasında stratejik bir iş birliği ağı kurulmuştur.^【21】

^{Yeşil Mutabakat (}Anadolu Ajansı⁾

Türkiye, küresel iklim diplomasisindeki konumunu güçlendirmek için Paris Anlaşması'nı resmen onaylayarak 2053 yılı için "Net Sıfır Emisyon" hedefini ilan etmiştir.^【22】 Bu vizyonun yasal çerçevesini oluşturacak olan İklim Kanunu çalışmaları, emisyon ticaret sisteminin (ETS) kurulması ve karbon fiyatlandırma mekanizmalarının ulusal düzeye taşınması için kritik bir zemin hazırlamaktadır. Söz konusu düzenlemeler, sanayicilerin SKDM gibi sınır ötesi vergilere karşı direnç kazanmasını desteklemeyi hedeflemektedir.

Yeşil dönüşümün getirdiği ek yatırım maliyetlerini hafifletmek amacıyla "Yeşil Mutabakata Uyum Projesi Desteği" (Responsible Programı) hayata geçirilmiştir.^【23】 Bu program kapsamında, ihracatçı firmaların sürdürülebilirlik odaklı danışmanlık hizmetleri ve teknik dönüşüm projeleri devlet tarafından desteklenmektedir. Ayrıca, dünya bankası ve çeşitli uluslararası finans kuruluşlarından temin edilen yeşil fonlar, KOBİ'lerin enerji verimliliği ve atık yönetimi projelerinde kullanılmaktadır.

Eylem planı, toplamda 32 hedef ve 81 eylemden oluşan dinamik bir yapıya sahiptir.^【24】 Ulaştırma sektöründe demir yolu taşımacılığının payının artırılması, tarımda kimyasal girdi kullanımının azaltılması ve binalarda enerji kimlik belgelerinin yaygınlaştırılması gibi somut adımlar bu hedefler arasındadır. Sanayi tesislerinde ise birim üretim başına düşen karbon yoğunluğunun azaltılması için döngüsel ekonomi prensipleri teşvik edilmektedir.

Sanayi sektöründe hammadde çıkarımı ve işlenmesi, küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık yarısından sorumludur. Bu nedenle Mutabakat, ürünlerin daha başlangıç aşamasında sürdürülebilir tasarlanmasını ve atık yönetiminin bir hammadde kaynağına dönüştürülmesini öngörmektedir. Tekstil ve plastik gibi sektörlerde geri dönüştürülmüş içerik kullanımı zorunlu hale getirilirken, ürünlerin ömrünü uzatan tamir edilebilirlik kriterleri rekabetin yeni belirleyicisi olmaktadır.

Çelik, çimento ve kimya gibi enerji yoğun sektörler, AB'nin toplam sanayi emisyonlarının büyük bir kısmını oluşturmaktadır. Bu kollarda karbonsuzlaşmayı sağlamak için fosil yakıtlar yerine yeşil hidrojen ve elektrifikasyon temelli üretim teknolojilerine geçiş planlanmaktadır. Bu teknolojik dönüşüm, yüksek maliyetli altyapı yatırımları gerektirse de uzun vadede sanayinin enerji ithalatına olan bağımlılığını azaltacak ve karbon maliyetlerinden muafiyet sağlayacaktır.

Gıda ve içecek sanayisi, paketlemeden lojistiğe kadar geniş bir alanda yeni çevresel kriterlerle karşı karşıyadır. Sadece üretim aşaması değil, ürünlerin ambalajlarının geri dönüştürülebilirliği ve tedarik zincirindeki karbon izinin şeffaf bir şekilde raporlanması "Tarladan Sofraya" stratejisinin temel gereklilikleri arasındadır. Bu durum, gıda ihracatçıları için sürdürülebilirlik sertifikalarını bir pazar giriş bileti haline getirmektedir.^【25】

Dijital Ürün Pasaportu gibi uygulamalarla, bir ürünün üretiminde kullanılan enerjiden su tüketimine kadar tüm verilerin izlenebilir olması hedeflenmektedir.^【26】 Bu şeffaflık düzeyi, sanayi tesislerinin sadece kendi emisyonlarını değil, ham madde tedarik ettikleri tüm paydaşların çevresel performanslarını denetlemelerini zorunlu kılmaktadır. Türkiye'deki sanayiciler için bu süreç, AB'li ana sanayi şirketlerinin tedarikçi ağında kalabilmek adına hızlı bir yeşil modernizasyonu gerekli kılmaktadır.^【27】