Avrupamerkezcilik

Avrupamerkezcilik (Eurocentrism), Avrupa tarihini, kültürünü ve toplumsal örgütlenme biçimlerini dünyanın geri kalanı için evrensel bir geçerlilik ölçütü ve nihai bir ilerleme modeli olarak dayatan ontolojik ve epistemolojik bir ideolojidir.^【1】 Bu kavram, Avrupa'nın salt coğrafi sınırlarını aşarak; Antik Yunan ve Roma'ya dayandırılan kurgusal bir geçmişle kendini medeniyetin yegâne öznesi, Asya, Afrika ve İslam dünyasını ise "öteki" olarak konumlandırdığı bir hegemonya matrisini ifade eder.^【2】 Bir ideoloji ve sosyal bilim paradigması olarak Avrupamerkezcilik, sömürgecilik süreçlerini meşrulaştırmış, moderniteyi Avrupa'nın tekelinde bir olgu olarak tanımlamış ve Batı-dışı toplumların tarihsel gerçekliklerini kendi kavramsal çerçevesine hapsetmiştir.

^{Deniz Aşırı Yayılmacılığın ve Kapitalizmin İnşasının Sembolü Olan Kalyonlar (}Unsplash⁾

Avrupa kimliğinin inşası, sınırların dışındaki dünyayı "ötekileştirme" pratiği üzerinden şekillenmiştir. Antik Yunan'da kendi dilini konuşmayanların "barbar" olarak nitelenmesiyle başlayan bu ayrım, Roma İmparatorluğu'nun Hristiyanlığı benimsemesiyle medeniyetin sınırlarını "Hristiyan ekümenliği" ile eşdeğer tutan bir dışlayıcılığa evrilmiştir.^【3】 Rönesans ve Reform hareketlerinin ardından 18. yüzyılda Aydınlanma düşüncesi, bu üstünlük psikolojisine akılcı ve bilimsel bir meşruiyet kazandırmıştır. Aydınlanma, Avrupa'yı aklın, bilimin ve rasyonalitenin evrensel temsilcisi olarak kurgularken; Doğu'yu duygusal, despotik, durağan ve "çocukluk evresinde kalmış" bir coğrafya (Peter Pan teorisi) olarak resmetmiştir.^【4】

Avrupamerkezci kurgunun tarih felsefesindeki en belirgin teorisyenlerinden G.W.F. Hegel ve Karl Marx, tarihi tek çizgisel (diyakronik) bir ilerleme olarak ele almışlardır. Hegel, dünya tarihinin "doğudan batıya" doğru ilerlediğini ve Avrupa'da (özellikle Germen ırkında) en yüksek olgunluk seviyesine ulaştığını iddia etmiştir. Benzer şekilde Marx da "Asya Tipi Üretim Tarzı" kavramsallaştırmasıyla Doğu toplumlarını değişime kapalı ve durağan olarak tanımlamış, Avrupa emperyalizminin bu toplumları dönüştürmesini tarihsel bir zorunluluk olarak görmüştür.[^【5】

Avrupamerkezciliğin küresel bir iktidar sistemine dönüşmesi, 1492'de Amerika'nın fethiyle başlayan sömürgecilik süreciyle doğrudan ilişkilidir. Aníbal Quijano'nun "iktidarın kolonyalitesi" (coloniality of power) kavramı, kapitalist dünya sisteminin yalnızca ekonomik bir yapı olmadığını, aynı zamanda "ırk" (race) kavramı etrafında şekillenen küresel bir toplumsal sınıflandırmaya dayandığını ortaya koyar.^【6】 Avrupalılar, küresel işbölümünü ırksal hiyerarşilere göre düzenlemiş; beyaz ırkı (Avrupalıları) ücretli emek ve idari kadrolarla, Avrupalı olmayanları ise kölelik ve ücretsiz emek formlarıyla özdeşleştirmiştir.

^{Avrupamerkezci Mekân Algısını Yansıtan ve Dünyayı Batı'nın Merkezinde Kurgulayan Eski Bir Harita Çizimi (}Unsplash⁾

Ramón Grosfoguel ve Walter Mignolo'ya göre René Descartes'ın "Düşünüyorum, öyleyse varım" (ego cogito) şeklindeki felsefi önermesi, arka planda "Fethettim, öyleyse varım" (ego conquistus) diyen emperyal bir kibre dayanmaktadır.^【7】 Descartes'ın kurduğu bu rasyonalite, kendini zaman ve mekândan bağımsız, tarafsız ve evrensel bir "sıfır noktası" (point zero) olarak sunmuş; bu sayede Batı epistemolojisi, kendi jeopolitik ve bedensel konumunu (geopolitics and body-politics of knowledge) gizleyerek dünyadaki tek geçerli bilgi sistemi olma iddiasını taşımıştır.^【8】

Avrupamerkezci ideoloji, zamanı ve mekânı kendi önceliklerine göre yeniden haritalandırmıştır. Tarih yazımında zaman, Hristiyanlığın ve Avrupa'nın dönüm noktalarına göre (İlk Çağ, Orta Çağ, Yeni Çağ vb.) kesintisiz bir ilerleme fikriyle bölünmüştür.^【9】 İbn Haldûn gibi Batı dışı düşünürlerin "Umran" ilmi ve döngüsel tarih anlayışlarıyla ortaya koydukları bağımsız, medeniyet tahlilleri, Avrupamerkezci doğrusal tarih anlatısı tarafından gölgede bırakılmış veya kasıtlı olarak marjinalize edilmiştir.^【10】

Mekânsal düzlemde ise Michel Foucault'nun "bilgi-iktidar" ve Antonio Gramsci'nin "hegemonya" kavramlarında da görüldüğü üzere, coğrafya Avrupa'nın gücünü perçinleyecek şekilde kurgulanmıştır.^【11】 Merkator (Mercator) projeksiyonu kullanılarak çizilen dünya haritaları, Avrupa'yı dünyanın tam merkezinde ve Asya, Afrika, Güney Amerika gibi devasa kara parçalarından orantısız biçimde büyük göstermiştir. Aynı hegemoyanın bir sonucu olarak, "Coğrafi Keşifler", "Yakın Doğu", "Orta Doğu" ve "Uzak Doğu" gibi kavramlar tamamen İngiltere ve Avrupa'ya olan fiziki uzaklıklarına göre üretilmiş ve bu terimler sorgulanmaksızın tüm dünyaya benimsetilmiştir.^【12】

19. yüzyılda sosyal bilimlerin kurumsallaşması, Avrupamerkezci varsayımların akademik bir disiplin altına alınmasını sağlamıştır. Sosyoloji, Batı'nın modern endüstriyel yapısını analiz edip evrensel yasalar çıkarmayı amaçlarken; Antropoloji ve Etnoloji, Avrupa-dışı "ilkel" ve "geleneksel" toplumları inceleyerek onların nasıl "uygarlaştırılabileceğini" saptama görevini üstlenmiştir. ^【13】Rudyard Kipling'in "Beyaz Adamın Yükü" (White Man's Burden) söyleminde somutlaşan bu uygarlaştırma misyonu, sömürgeciliği ve emperyalist sömürüyü ahlaki bir sorumluluk ve bilimsel bir gereklilik perdesi arkasına saklamıştır.^【14】

^{Avrupa Merkezli Estetiğin Mimari Tecessümü: Dolmabahçe Sarayı (}Unsplash⁾

Osmanlı İmparatorluğu'nda Avrupa algısı zaman içinde köklü bir zihniyet değişimine uğramıştır. 17. yüzyıla kadar siyasi ve askeri üstünlüğün verdiği özgüvenle Avrupa'yı "kâfir" veya "Frenk" olarak tanımlayan Osmanlı etnosantrizmi, Karlofça Antlaşması (1699) ile başlayan toprak kayıpları ve Lale Devri sonrasında kırılmaya başlamıştır. Tanzimat Dönemi ile birlikte Avrupa, artık dinî bir tehdit olmaktan ziyade ulaşılması gereken bir "medeniyet" tasavvuru olarak görülmeye başlanmıştır. Bu süreçte Osmanlı seçkinleri, Batı'yı devleti kurtaracak yegâne model olarak benimsemiş; yazar Hüseyin Rahmi Gürpınar'ın romanlarında sembolleşen "Mürebbiye" (dadı/governess) metaforunda olduğu gibi, Batı'nın paternalist üstünlüğü zımnen kabul edilmiştir.^【15】

Türk modernleşmesi üzerine yapılan akademik çalışmalarda da Avrupamerkezciliğin yoğun etkisi görülmektedir. Bernard Lewis (Modern Türkiye'nin Doğuşu) ve Niyazi Berkes (Türkiye'de Çağdaşlaşma) gibi figürlerin temsil ettiği "Çatışma Paradigması", modernleşmeyi her zaman "geri, dogmatik, dindar Doğu" ile "ilerici, rasyonel, laik Batı" arasındaki keskin bir zıtlık üzerinden okumuştur. Bu yaklaşım, Osmanlı ile Cumhuriyet arasında mutlak bir kopuş varsaymış ve tarihi yalnızca seçkinlerin, kanunların ve devlet kurumlarının "yukarıdan aşağıya" inşası olarak resmetmiştir.^【16】 Erik Jan Zürcher'in başını çektiği "Telfik (İntibak) Paradigması" ise bu keskin zıtlıkları reddederek Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan tarihsel devamlılıklara dikkat çekmiştir. Günümüzde İsmail Kara gibi düşünürlerin savunduğu "tabandan tarih" (history from below) yaklaşımı; taşradaki sıradan insanların, din adamlarının ve marjinalize edilmiş grupların tecrübelerini merkeze alarak Avrupamerkezci elitist tarih yazımının hegemonyasını kırmaya yönelik bir alternatif sunmaktadır.^【17】

Günümüzde Avrupamerkezcilik; postkolonyal ve dekolonyal teorisyenler tarafından hem tarihsel hem de epistemolojik düzlemde yapı söküme uğratılmaktadır. Walter D. Mignolo'ya göre, Avrupa'nın evrensel anlatısına karşı çıkışın kökleri, 17. yüzyılda And Dağları'nda İspanyol sömürgeciliğini eleştiren Waman Puma de Ayala'nın Yeni Kronik (Nueva Crónica) eserine ve 18. yüzyılda İngiltere'de köleliğin ahlaki ve ekonomik temellerini yıkan eski köle Ottobah Cugoano'nun Düşünceler ve Hissiyatlar (Thoughts and Sentiments) metnine kadar uzanır. Mignolo, bu direniş hattını "epistemik itaatsizlik" (epistemic disobedience) olarak tanımlar.^【18】

Ramón Grosfoguel ve Enrique Dussel'in geliştirdiği "Transmodernite" ve "sınır düşüncesi" (border thinking) kavramları, Avrupamerkezciliği ve Batı-dışı köktencilikleri (fundamentalizm) aynı anda reddeder. Dekolonyal yaklaşım, dünyayı sadece sermaye ve sınıf ekseninde (ortodoks Marksizm) ya da sadece kültür ekseninde (postkolonyalizm) okumanın ötesine geçerek; ırk, cinsiyet, dil ve inanç hiyerarşilerinin iç içe geçtiği "heterarşik" yapıları hedefler. Amaç, Avrupa'nın monolojik (tek sesli) evrenselciliğinin yerine, ezilenlerin epistemolojilerinden beslenen çoğulcu (pluriversal) ve yatay bir dünya tasavvuru inşa etmektir.^【19】