Barter, kelime anlamı olarak takası ifade eden ve mal veya hizmetlerin para kullanılmaksızın değiştirilmesini esas alan bir mübadele yöntemidir. İngilizcede takas kelimesinin karşılığı olan barter, şirketlerin ellerindeki mal veya hizmetleri, bir aracı şirket veya sistem üzerinden satın aldıkları mal ve hizmetlerin karşılığında nakit para kullanmadan değiş tokuş etmeleridir. Bu yönüyle barter, şirketlerin ihtiyaç duydukları mal ve hizmetleri, sistem içinde dolaşan mal ve hizmet karşılıklarıyla elde ettikleri bir ticaret ve finansman yöntemidir. İşleyişi, nakit kullanımını ortadan kaldırarak üyelerin karşılıklı ihtiyaçlarını sistem aracılığıyla karşılamasına dayanır.

Barter Sisteminin Yapısı ve İşleyişi

Barter sistemi, yalnızca üye firmaların yer alabildiği bir ticaret ortamıdır. Sistemde firmalar, ihtiyaç duydukları mal veya hizmetleri satın alırken nakit ödeme yapmaz. Bunun yerine sistem aracılığıyla kendi ürün veya hizmetlerini arz ederek ödeme yükümlülüklerini yerine getirirler. Bu yapı firmalar için ortak bir alternatif pazar niteliği taşımaktadır.

Sistemin temel unsuru,nakit yerine geçen faizsiz “dolar” kredi uygulamasıdır. Üyeler, ihtiyaç duydukları ürün veya hizmetlere bu kredi aracılığıyla erişirken borçlarını sisteme kendi mal veya hizmetlerini sunarak kapatırlar. Barter şirketleri, bu süreçte aracı rol üstlenerek alıcı ve satıcıyı bir araya getirir, üyelerin talep ve arz işlemlerini koordine eder ve sistemin verimli kullanılmasını sağlar.

Barter sistemi, üyelerin nakit gereksinimi olmaksızın ihtiyaçlarını karşılamalarına olanak tanıyan bir yapıya sahiptir. Sistem içinde borçlanan firmalar, mal veya hizmet sağlayarak borçlarını öder ve bu süreçte nakit çıkışı yaşanmaz. Ayrıca barter şirketleri, üyelerine sistemin nasıl kullanılacağı konusunda bilgilendirme sunarak işlem süreçlerinin etkin şekilde yürütülmesine katkıda bulunur.

Sistemin temel işleyişi, üyelerin taleplerinin karşılanması ve buna karşılık arz edilen mal ve hizmetlerin sisteme verilmesi üzerinden şekillenir. Bu yönüyle barter sistemi, ekonomik döngüyü nakit kullanmadan sürdüren bir mekanizma niteliği taşır. Ürün ve hizmetlerin geniş bir havuzda toplanması ile farklı sektörler arasındaki ticareti kolaylaştırır ve çok yönlü bir pazar ortamı oluşturur.

Barter Sisteminin Kullanım Amaçları

Finansman Amaçlı Kullanım

Barter sistemi, firmalara nakit gereksinimi duymadan mal veya hizmet temin edebilme imkânı sunduğu için finansman açısından önemli bir teknik olarak kullanılmaktadır. Üyeler, sistem üzerinden aldıkları ürün veya hizmetlerin bedelini nakit yerine kendi mal veya hizmetlerini sunarak öderler. Bu yönüyle barter, nakit çıkışını azaltan ve finansal akışı kolaylaştıran bir yöntemdir. Nakit akışında güçlük yaşayan veya nakit kullanımını azaltmak isteyen firmalar bu yöntem sayesinde gerekli mal veya hizmetleri temin edebilmekte ve borçlarını kendi üretimleriyle karşılayabilmektedir. Bu özellik barter sistemini firmalar için cazip bir finansman tekniği hâline getirir. Girdi maliyetlerini düşüren yapısı, fonların etkin şekilde kullanılmasını mümkün kılar. Ayrıca sistemde faiz bulunmaması, finansman süreçlerinde maliyet azaltıcı bir unsur olarak öne çıkar.

Ticari Amaçlı Kullanım

Barter sistemi, firmalar için yalnızca bir finansman yöntemi değil aynı zamanda ticari bir pazar alanı niteliğindedir. Çoklu alıcı ve satıcı yapısına sahip olan sistem, firmaların yeni müşterilere erişmesine, ürün ve hizmetlerine talep oluşturmalarına ve satış süreçlerini genişletmelerine olanak tanır. Firmalar barter veri bankası üzerinden farklı sektörlerdeki talep ve arzları takip edebilir ve yeni ticaret fırsatlarına ulaşabilir. Sistemin sunduğu geniş pazar yapısı sayesinde firmalar, âtıl kapasitelerini değerlendirme fırsatı bulur ve satış hacimlerini artırabilir. Bu nedenle barter, pazarlama ve satış fonksiyonlarını destekleyen bir yapı olarak kullanılmaktadır.

Barter sistemi ayrıca firmalara reklam gibi maliyet oluşturabilecek pazarlama faaliyetlerine sistem içinde ulaşma imkânı sunar. Bu durum, firmaların ek maliyet katlanmadan pazarlama faaliyetlerinden yararlanmasını sağlar. Bunun yanında sistem, uluslararası düzeye erişebilme kapasitesiyle dış ticarette de kullanılabilir niteliktedir. Böylece barter, firmalara hem iç piyasada hem de dış ticarette çeşitli ticari kolaylıklar sağlayan bir organizasyon yapısı sunar.

Barter Sisteminin Çalışma Şekilleri

Bilateral (İki Taraflı) Barter

Bilateral barter, barterın en temel biçimidir ve iki firmanın birbirlerine karşılıklı olarak ürün veya hizmet sağlaması şeklinde gerçekleşir. Bu yöntem, geleneksel takas mantığının doğrudan karşılığıdır. İki tarafın kendi ihtiyaçları doğrultusunda mal veya hizmet değiş tokuşu yapması esasına dayanır. Tarihsel olarak barter sisteminin başlangıç noktası olarak kabul edilen bu model, ekonomik işlemlerin sade ve doğrudan yürütüldüğü bir yapıya sahiptir.

Multilateral (Çok Taraflı) Barter

Multilateral barter, iki taraflı barterdan farklı olarak çok sayıda firmanın yer aldığı daha geniş kapsamlı bir sistemdir. Bu yapıda, firmalar satın aldıkları mal veya hizmetlerin karşılığını doğrudan aynı firmaya ödemez; bunun yerine sistem havuzundaki diğer firmalara ürün veya hizmet sunarak borçlarını öderler. Bu karşılıklı olmayan değişim yapısı, sistemin geniş bir ürün ve hizmet yelpazesine sahip olmasını sağlar.

Zaman içinde firmaların ve ürün çeşitliliğinin artmasıyla iki taraflı barter yönteminden multilateral yapıya geçiş barter sisteminin önemli bir evrimi olarak görülmektedir. Multilateral barter, modern barter uygulamalarının temel biçimidir ve sistemin aracı şirket tarafından yönetilen karmaşık ve kapsamlı yapısını ifade eder.

Barter Türleri

Barter türleri perakende, toptan ve uluslararası düzeyde mal ve hizmetlerin nakit kullanılmadan farklı amaçlarla değiş tokuş edilmesini sağlayan uygulama biçimleridir.

Perakende Barter

Verilen bilgilere göre perakende barter, işletmelerin perakende düzeyde mal veya hizmet alışverişine aracılık eden, broker tarafından yürütülen barter türüdür. Bu sistem, barter organizatörü aracılığıyla üyelerin ihtiyaç duydukları mal ve hizmetlere erişmesini sağlar.

Toptan Barter

Toptan barter, üretici veya toptancı işletmelerin stok fazlalarını değerlendirmek veya nakit ihtiyacını azaltmak amacıyla kullandığı bir barter türüdür. İşlemler, tamamen barter ya da kısmen nakit–kısmen barter olarak gerçekleşebilir. Toptan barterda amaç, üretim miktarını artırarak girdi maliyetlerini düşürmek ve stok yükünü azaltmaktır.

Uluslararası Barter (Counter Trade)

Uluslararası barter, ülkeler veya uluslararası işletmeler arasında karşılıklı ticaret anlaşmaları şeklinde gerçekleştirilen barter türüdür. Barter, karşılıklı ticaretin iki ana kolundan biri olarak ifade edilir. Karşılıklı ticaret; barter işlemleri ve takas işlemleri (compensation transaction/agreement) olmak üzere ikiye ayrılır. Uluslararası barter uygulamalarında malların nakit kullanılmadan değiş tokuşu esas alınırken, takas işlemlerinde milli para cinsinden nakit ödeme bulunabilir. Uluslararası barter aynı zamanda bağlı yöntemler (buy-back, buy-sell, off-set vb.) kapsamında değerlendirilir.

Dünya’da Barter Sisteminin Gelişimi

1929 Dünya Ekonomik Buhranı sırasında yaşanan ödeme güçlükleri ve stok birikmeleri, barter sisteminin modern biçimde yeniden gündeme gelmesine neden olmuştur. 1930’lu yıllarda özellikle Amerika Birleşik Devletleri başta olmak üzere çeşitli kıtalarda barter uygulamaları yaygınlaşmıştır. 1955 yılına gelindiğinde yaklaşık 600 barter şirketi ve 300.000’den fazla üye işlem yapar hâle gelmiştir. Sistemin kurumsal örneklerinden biri 1934’te İsviçre’de kurulan WIR Genossenschaft’tır. Bu yapı yalnızca iç pazarda faaliyet göstermiştir. Avrupa’da barterın yaygınlaşması ise 1983’te Almanya’da, 1984’te Avusturya’da EBC’nin kurulmasıyla hız kazanmıştır. Amerika’daki ilk organizasyon da “Business Exchange” adıyla ortaya çıkmıştır. Barterın uluslararası düzeyde tanınması 1979’da kurulan IRTA (International Reciprocal Trade Association) ile desteklenmiştir. Günümüzde barter sistemi modernize edilmiş elektronik altyapılar üzerinden yürütülmekte olup işlem değerleri “Barter Doları” adı verilen sistem içi birim üzerinden hesaplanmaktadır.

Uluslararası Ticaret Uygulamalarında Barter

Barter sistemi, Modern ekonomik yapılar içinde özellikle farklı sektörlerde nakit olmadan işlem yapma olanağı sağlaması nedeniyle zaman içinde geniş bir kullanım alanı elde etmiştir. Barter uygulaması medya, turizm, emlak ve çeşitli sanayi kolları dâhil olmak üzere hem toptan hem perakende düzeyde farklı türde mal ve hizmetlerin değiş tokuşuna konu olabilmektedir.

Günümüz uluslararası barter ticareti, merkezi Amerika Birleşik Devletleri’nde bulunan IRTA tarafından örgütlenmiş durumdadır. IRTA, 31 Ağustos 1979 tarihinde Amerika Birleşik Devletleri ve dünyanın çeşitli ülkelerinde faaliyet gösteren kurumsal barter endüstrisini yönlendirmek amacıyla kurulmuştur. Kuruluş; barter ticaretinin yüksek standartlara uygun şekilde büyümesini sağlamak, sektöre ilişkin araştırmalar yürütmek, yönlendirmelerde bulunmak, veri tabanı (databank) hizmeti sunmak, güvenlik ve uluslararası ticaret bağlantılarına aracılık etmek, teknik danışmanlık sağlamak, sektöre yeni katılan şirketlerin gelişimine destek olmak ve endüstri ölçümlemeleri yapmak gibi faaliyetler yürütmektedir. Ayrıca barter ticareti alanında çeşitli yayınlar da hazırlamaktadır.

IRTA günümüzde ABD, Kanada, İngiltere, Avustralya, Malezya, Hindistan, Tayland, Kuzey Kore, Japonya, Çin, Meksika, Brezilya, Arjantin, Şili, Yeni Zelanda, Kolombiya, Türkiye, İtalya, Fransa, Belçika, Hollanda, Almanya, Rusya, Macaristan, Avusturya, Sri Lanka ve İzlanda'nın da aralarında bulunduğu otuza yakın ülkede temsil edilmektedir. IRTA’ya üyelik, barter sektörüne katkı sağlamak isteyen tüm kurum ve bireylere açıktır.

Barter, uluslararası uygulamalarda karşılıklı ticaret anlaşmalarının bir türü olarak kabul edilmektedir. Karşılıklı ticaret, literatürde iki ana bölümde incelenmektedir: barter işlemleri ve takas işlemleri (compensation transaction/agreement). Barter işlemlerinde mallar nakit kullanılmaksızın değiş tokuş edilirken, takas işlemlerinde nakit kullanımına yer verilir. Takasta kullanılan nakdin sadece bir değer ölçüsü değil aynı zamanda bir dolaşım aracı olarak anlaşılması gerekmektedir. Bu çerçevede işlemlerde yer alan nakit unsurunun döviz değil yalnızca milli para birimini ifade ettiği belirtilmektedir.

Takasın İlk Örnekleri

Takas yönteminin ilk izlerine MÖ 9000 yıllarında Mısır’da rastlanmıştır. Bu dönemde insanlar tarım hayvanları ile mahsullerini değiştirmiş ve bu değişim zamanla kıtalar arası bir ticaret ağına dönüşmüştür. Ancak malın değerinin belirlenmesinde yaşanan güçlükler, Lidyalılar tarafından paranın icat edilmesiyle önemli ölçüde aşılmıştır.

MÖ 9000–6000 yılları arasına tarihlenen erken dönem barter uygulamalarında temel mübadele unsuru sığırdı. Daha sonraki yüzyıllarda koyun, kuzu, çeşitli tarım ürünleri ve değerli taşlar gibi pek çok ürün de takasın konusu olmuştur. Tarih boyunca toplumlar ellerindeki varlıkların niteliğine göre farklı takas araçları kullanmıştır. Mayalar kakao ile, Yunanlılar demir ve çivi gibi ürünlerle takas işlemlerini sürdürmüştür. Paranın bulunmasıyla birlikte takas yalnızca iki tarafın ürün değişimi olmaktan çıkmış ve çok taraflı, daha karmaşık yapılar hâlini almıştır.

Türkiye’de Barter Sisteminin Gelişimi ve Hukuki Çerçevesi

Türkiye’de modern anlamda barter uygulamaları yaklaşık son yıllarda yaygınlık kazanmıştır. Barter organizasyonları ülkede özellikle 1990’lı yıllardan itibaren aktif hale gelmiş ve günümüze kadar faaliyetlerini sürdürmüştür. Türkiye’nin dış ticaret yapısındaki gelişmelere bağlı olarak barter ve takas uygulamalarının hukuki çerçevesi çeşitli dönemlerde farklı düzenlemelerle şekillenmiştir. Türk ihraç ürünlerinin dış piyasalarda yeterli talep görmemesi ve yeni pazarlara girişte yaşanan güçlükler ekonomik darboğaza yol açmış; bu durum dış ticarette borç ve alacakların karşılıklı olarak değiş tokuş esasına dayalı takas rejimine ilişkin düzenlemeleri gerekli kılmıştır.

Bu kapsamda getirilen ilk düzenleme, 31 Mayıs 1932 tarihli "Takas Komisyonu Teşkiline Dair Kanun" ile takasın resmi bir sistem olarak yürütülmesinin zorunlu kılınmasıdır. Bu düzenleme uyarınca kurulan Takas Komisyonu, 5 Ağustos 1939 tarihinde "Takas Limited Şirketi"nin kurulmasına kadar faaliyet göstermiştir.

Takas Limited Şirketi, 31 Mayıs 1941 tarih ve 2/15843 sayılı kararnameyle dış ülkelerle ticari ilişkilerde üç tür ödeme şeklinin kabul edilmesinin ardından 29 Aralık 1945 tarihinde tasfiye edilmiştir. Söz konusu ödeme şekilleri kliring, takas ve serbest dövizle ticaret olarak belirlenmiştir.

Daha sonraki dönemde 1 Eylül 1958 tarih ve 4/10707 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren Dış Ticaret Rejimi, dış ticarette herhangi bir ad altında takasa bağlı muamelenin yapılamayacağını kesin bir hükümle yasaklamıştır. Benzer şekilde 17 Mayıs 1979 tarih ve 7/17493 sayılı "Dış Satım Düzenleme Kararı" ile 28 Aralık 1983 tarih ve 83/7540 sayılı "İhracat Rejimi Kararı" da takas ve bağlı muameleleri yasaklayan düzenlemeler arasında yer almıştır.

Türkiye’de barter uygulamalarına yönelik bu yasaklar, 1990 yılında çıkarılan "İhracat Rejimi Kararı" ile tamamen kaldırılmıştır. Böylece takas ve bağlı muamele yasağı yürürlükten kalkmış; barter sisteminin hukuki zemini tekrar oluşturularak uygulamaların gelişmesine olanak sağlanmıştır.