Battalgazi Ulu Camii, Anadolu Selçuklu mimarisinin özgün örneklerinden biri olarak kabul edilen ve Malatya ilinin Battalgazi (Eski Malatya) ilçesinde yer alan tarihî bir yapıdır. Kitabeler ve arşiv belgeleri ışığında, caminin inşa süreci 13. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlendirilmektedir.

^{Battalgazi Ulu Camii (Malatya Valiliği)}

Tarihçe ve İnşa Süreci

Battalgazi Ulu Camii’nin inşa tarihi, farklı kaynaklarda farklı şekilde aktarılmakla birlikte genel kabul gören görüş, yapının Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad döneminde, Hicrî 621 / Miladî 1224 yılında tamamlandığı yönündedir. Caminin inşa kitabelerinden biri günümüzde Malatya Müzesi’nde korunmaktadır. Ancak, bazı vakıf kayıtları caminin Keykavus bin Keyhüsrev (1211–1220) zamanında inşa edildiğini belirtmektedir. Bu durum, yapının inşasına Keykavus döneminde başlanıp Keykubad zamanında tamamlandığını düşündürmektedir.

Caminin mimarı, kitabeye göre Malatyalı Yakub bin Ebubekir el-Malati olup hattat olarak Ketebe Ahmed bin Yakub'un adı geçmektedir. Zaman içerisinde yapılan ilavelerde ve onarımlarda Üstad Hüsrev el-Bennâ’nın önemli katkıları olmuştur.

Mimari Özellikler

Battalgazi Ulu Camii, İran’daki Büyük Selçuklu cami mimari geleneğini Anadolu’da temsil eden tek örnek olmasıyla dikkat çeker. Yapı, dört eyvanlı plan şemasına sahiptir. Ortasında dikdörtgen planlı bir iç avlu ve bu avluya açılan eyvanlar ile mihrap önü kubbesi caminin ana planını oluşturur. Bu planlama anlayışı, Anadolu camileri arasında istisnai bir konumda bulunmaktadır.

Yapıda inşaat malzemesi olarak tuğla ve taş birlikte kullanılmıştır. İlk dönem inşa unsurlarının tuğladan, sonraki ilavelerin ise taş malzemeden yapılmış olması bu farkı belirginleştirmektedir. Duvarlarda moloz taş, iç mekânda ise düzgün kesme taş ve tuğla kullanımı gözlemlenir. Portallerde, revak kemerlerinde ve destekleyici unsurlarda taş işçiliği bulunmaktadır. Cami, 34 x 55 metre boyutlarında olup üç giriş kapısına sahiptir: güney, doğu ve batı.

Kubbe

Mihrap önü kubbesi, kare planlı alan üzerine oturtulmuş olup altı destekli sivri kemerlerle eyvana bağlanmaktadır. Kubbenin iç yüzeyi, sırsız tuğlalarla oluşturulmuş spiralli motifler ve aralarına yerleştirilmiş firuze sırlı çini parçalarla süslenmiştir. Kubbe göbeğinde mor ve firuze renkli çinilerle dekoratif kufi yazı kullanılarak “Muhammed” ismi işlenmiş; kubbe eteğinde yer alan 16 bordürde ise Feth Suresi’nin 1–5. ayetleri yer almaktadır.

^{Battalgazi Ulu Camii (Malatya Valiliği)}

Eyvan ve Avlu

Kubbe ile iç avlu arasında yer alan eyvanın kemer yüzeylerinde Kur'an ayetleri, kazıma tekniğiyle yazılmış usta kitabeleri ve bitkisel motiflerle bezenmiştir. Avlunun doğu ve batı yönleri revaklıdır. Batı revakı özgün hâlini büyük ölçüde korumuşken, doğu revakı taşla yeniden düzenlenmiştir. Revak kemerlerinin alınlıklarında çeşitli ayetler kufî ve reyhanî hatlarla işlenmiştir.

Kapılar

• Güney kapısı, yapının en eski girişidir ve medrese bağlantılı olarak kullanıldığı düşünülmektedir.
• Doğu kapısı, Hicrî 672 / Miladî 1274 yılında yenilenmiş ve mimar Hüsrev tarafından yeniden inşa edilmiştir.
• Batı kapısı, Hicrî 645 / Miladî 1247 tarihli olup Emir Şahabeddin İlyas’ın emriyle Üstad Hüsrev’e yaptırılmıştır. Özellikle bu kapı, taş işçiliği bakımından en iyi korunmuş olanıdır.

Minare

İlk yapıda minare bulunmamakla birlikte, batı duvarının yeniden düzenlenmesi sırasında Hicrî 645 / Miladî 1247 yılında tuğladan inşa edilmiştir. Sekizgen papuç üzerinde silindirik gövdeli olan minare, yıldırım düşmesi nedeniyle kısmen tahrip olmuştur.

Mihrap ve Minber

Caminin orijinal mihrabı, 1893 yılında meydana gelen bir depremde yıkılmış; yerine 1900–1902 yıllarında II. Abdülhamid döneminde yeni bir mihrap yapılmıştır. Asıl minber, günümüzde Ankara Etnografya Müzesi'nde sergilenmektedir. Günümüzde camide bulunan minber ise Malatya Söğütlü Camii’nden getirilmiştir.

Kaysariya

Avlunun kuzeyinde yer alan ve ikinci bir cami gibi kullanılan bu ek yapı Memlük dönemine (14. yüzyılın ikinci yarısı) tarihlendirilmekte olup cephesinde sivri külahlı iki destek kulesi ve üç satırlık bir kitabe yer almaktadır.

Deprem Sonrası Durumu

6 Şubat 2023 tarihinde Kahramanmaraş merkezli meydana gelen ve çok geniş bir coğrafyada yıkıma yol açan depremler, Battalgazi Ulu Camii’nde de ciddi hasara neden olmuştur. Deprem sonrası yapılan ilk tespitlerde:

• Cami ana yapısının bazı bölümlerinde çatlaklar ve taş düşmeleri oluşmuş,
• Özellikle doğu ve batı kapıları çevresinde statik bozulmalar meydana gelmiş,
• Mihrap önü kubbesinde yer alan çini süslemelerin bir kısmı zarar görmüştür.

Minarede ise ciddi yapısal bozulma gözlemlenmiş; gövde kısmında eğilme ve tuğla dökülmeleri raporlanmıştır. Depremin ardından yapı, Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Vakıflar Genel Müdürlüğü iş birliğiyle koruma altına alınmış ve restorasyon çalışmaları için kapsamlı bir proje başlatılmıştır. Bu kapsamda, tarihi dokunun korunması ve yapının özgün karakterinin muhafaza edilmesi amacıyla onarım süreci bilimsel danışmanlık eşliğinde yürütülmektedir.