Bender Abbas Limanı

Bender Abbas, İran'ın güneyinde, Hürmüz Boğazı'nda yer alan ve tarih boyunca küresel deniz ticareti rotalarının kesişim noktasında bulunmuş stratejik bir liman şehridir. Tarihsel süreçte Şah I. Abbas'ın hamleleriyle 1622 yılında Portekizlilerden geri alınan bölge, yıkılan eski Hürmüz şehrinin yerini alarak uluslararası bir serbest ticaret merkezine dönüşmüştür. 19. yüzyılda İngiltere'nin ticari hinterlandını genişletme stratejileri çerçevesinde büyük güçlerin ekonomik rekabet sahası haline gelen kent, modern dönemde de petrol taşımacılığı ve lojistik altyapısıyla stratejik askeri-ticari önemini korumuştur. Şehir son olarak, 26 Nisan 2025 tarihinde ana lojistik üssü olan Şehid Recai Limanı'nda operasyonel ihmaller neticesinde meydana gelen ve can kayıplarına yol açan büyük bir patlama hadisesi ile uluslararası kamuoyunun gündemine gelmiştir.

^{Bender Abbas Limanı (}Anadolu Ajansı⁾

Bender Abbas, İran'ın güneyinde, Hürmüz Boğazı'nda Basra Körfezi ile Umman Denizi'nin birleştiği kesimde, Kişm, Larek ve Hürmüz adalarının karşısında yer alan stratejik bir liman şehridir.^【1】 Şehir, Hürmüzgan eyaletinin idari ve yönetim merkezidir. Bölgenin çevresindeki arazi kumluk ve verimsiz bir yapıya sahiptir; sahil şeridinde bahçeler ve çalılıklar yer alsa da iç kısımlara doğru ilerledikçe kavurucu sıcağın etkisiyle yeşillik sona ermektedir. Bölgenin en sıcak lokasyonlarından biri olan Bender Abbas'ta iklim nemlidir; yaz ayları ile kış ayları arasındaki sıcaklık farkı 7-8 °C olup, yıllık ortalama sıcaklık ise 25 °C civarındadır. Şehrin nüfusu 1986 yılı nüfus sayımına göre 201.642 olarak kayıtlara geçmiştir.^【2】 Nüfusun büyük çoğunluğunu Araplar ve İranlılar oluşturmakla birlikte, şehirde Hintli ve Pakistanlılar da ikamet etmektedir.

Bender Abbas kurulmadan önce bölgenin en önemli merkezi, denizden içeride yer alan eski Hürmüz şehri olmuştur. XIV. yüzyılda Moğol akınları sebebiyle bölge halkı hükümdarları Kutbüddin Tehemten önderliğinde denizdeki Cerûn Adası'na göç ederek burada yeni Hürmüz şehrini kurmuştur. Seyyah İbn Battûta XIV. yüzyılda burayı ziyaret ederek ticari canlılığa, şeker kamışı ile hurma ağaçlarının bolluğuna ve Hint ile Sind bölgelerinden gelen tüccarlara dikkat çekmiştir.^【3】 1472 yılında ise Rus seyyahı A. Nikitin buranın dünyanın çeşitli yerlerinden gelen tüccarların toplandığı küresel bir ticaret merkezi olduğunu belirtmiştir. Bender Abbas'ın nüvesini, Cerûn Adası'ndaki yeni Hürmüz'ün karşı kıyısında karaya çıkış noktası olarak kurulan ve Batılılar tarafından Gombroon veya Gamru olarak adlandırılan küçük Gamrûn İskelesi oluşturmuştur.^【4】 1514 yılında Albuquerque komutasındaki Portekizliler, Hürmüz'ü ve kıyıdaki Gamrûn İskelesi'ni ele geçirerek bir asır boyunca kontrol altında tutmuşlardır.

Safevi Devleti'nin en güçlü hükümdarlarından biri olan Şah I. Abbas (Şah Abbas) dönemi, bölgedeki siyasi ve ticari ilişkilerin doruk noktasına ulaştığı evredir.^【5】 1587 yılında tahta geçen Şah Abbas, iç güvenliği sağlamış, yeni yollar yaptırmış ve Avrupa ile ticareti geliştirmek amacıyla 1600 yılında yayınladığı bir fermanla Hristiyan tüccarlara gümrük muafiyeti, dini özgürlükler ve serbest seyahat hakkı dahil çeşitli ayrıcalıklar tanımıştır. Şah Abbas'ın ekonomi politikası, Osmanlı İmparatorluğu karşısında Batı'da askeri ve siyasi müttefik bulma stratejisi ile paralellik göstermiştir. Bu doğrultuda Anthony Sherley gibi yabancı temsilcilere imtiyazlar verilmiştir. ^【6】 yılında Şîraz Valisi İmam Kulı Han ile İngiliz kaptanlar Blyth ve Weddell komutasındaki güçlerin ittifakıyla Hürmüz ve Gamrûn, Portekizlilerden geri alınmıştır. Şah Abbas, ada üzerindeki Hürmüz şehrini tamamen yıktırmış; bunun üzerine kıyıdaki Gamrûn, kısa zamanda uluslararası ticaret ve ulaşımda eski merkezin yerini almıştır. Şah Abbas buraya kendi adına atıfla Bender Abbas (Abbas İskelesi) adını vermiş, şehirde yeni yapılar, gümrük binaları ve depolar inşa edilmiştir.^【7】 XVII. yüzyılda şehir; İngilizler, Hollandalılar ve Fransızların acenteler açıp antrepolar kurduğu uluslararası bir serbest ticaret bölgesi haline gelmiştir. Şah Abbas döneminde piyasada tedavül edilmek üzere abbasî adı verilen bakır paraların basımına başlanmıştır ^【8】

^{İran ve Rusya'dan Liman Tatbikatı (}Anadolu Ajansı⁾

Şah Abbas devrinde dış ticaret ağırlıklı olarak Osmanlı İmparatorluğu ve Hindistan ile gerçekleştirilmiştir. İran'ın başlıca ihraç malı olan ipek, kervanlarla özellikle Bursa, Tokat ve Halep pazarlarına gönderilmiştir. 1621 yılında İran, Halep üzerinden Avrupa'ya 6000 balya ham ipek ihraç etmiştir. İngilizler bu ipeği aracı devletler olmadan daha ucuza alabilmek amacıyla Trabzon üzerinden doğrudan bir ticari hat kurmaya çalışmışlarsa da Osmanlı İmparatorluğu bu girişimi yasaklamıştır. Kervan ticaretinde Culfa Ermenileri aktif rol oynamış, Osmanlı topraklarından getirilen gümüş ve altınlar Tebriz, Tiflis ve Erivan darphanelerinde eritilerek paraya dönüştürülmüştür.^【9】

Şah Abbas'tan sonra Bender Abbas eski canlılığını koruyamayarak gerilemiştir. Bir asır sonra Nâdir Şah tarafından kurulan Benderbûsîr limanı, Bender Abbas'ya rakip olmuş ve bölgedeki ticari faaliyetler bu yeni limana kaymıştır. 1793 yılında şehir ve civarı Maskat İmamı Seyyid Sultan b. Ahmed tarafından satın alınmıştır.^【10】 1854 yılında İranlıların şehri işgal etmesinin ardından, 1856 yılında Maskat ve Umman İmamı Saîd b. Sultan ile yapılan antlaşmayla bölgenin idaresi yıllık vergi ve hediyeler karşılığında 20 yıllık süreyle imama bırakılmış, sürenin bitimiyle 1876 yılında şehir tamamen İran egemenliğine geri dönmüştür. XX. yüzyılın başlarında sömürge döneminden kalma depo yıkıntılarının bulunduğu bir kasaba görünümünde olan Bender Abbas, İran'da petrol üretim ve ihracatının artmasıyla yeniden önem kazanmıştır; şehri iç kısımlara bağlayan modern karayolları, modern caddeler ve su hatları inşa edilmiş, balıkçılık sektörüne yönelik konserve fabrikaları ve tekstil tesisleri kurulmuştur. Denizin sığ ve mevcut limanın kifayetsiz oluşu gelişimi olumsuz etkilese de yeni bir büyük liman inşasına başlanmış, ancak bu proje İran-Irak Savaşı nedeniyle tamamlanamamıştır. Şehir; petrol ve tarım ürünleri ihracatında, balıkçılıkta ve Hürmüz Boğazı'na hakim stratejik askeri konumunda (bölgeye yerleştirilen füzeler vasıtasıyla) kritik rol oynamayı sürdürmüştür.

19. yüzyılda İngiltere (Birleşik Krallık), Hindistan'daki sömürge yönetimini sağlamlaştırmış ve bölgenin ekonomik potansiyelini artırmak amacıyla yeni ticari bağlantılar arayışına girmiştir.^【11】 İngiltere, Hindistan'ı sömürge sisteminde yalnızca bir hammadde sağlayıcısı (çevre ülke) olarak tutmak yerine, kendi hinterlandındaki çevre ülkelerin merkezi olacak bir "yarı-çevre" ülke konumuna getirmeyi hedeflemiştir. Bu doğrultuda Hindistan'ın kara ve deniz hinterlandında yer alan İran ile bağlantıların geliştirilmesi öncelikli hedef seçilmiştir. Fransa'nın Napolyon önderliğinde 1798 yılında Mısır'ı işgali ve Doğu Hindistan Şirketi ile İngiliz Donanması'nın müdahalesi sonrası İngiltere, bölgede yeni ittifak arayışlarına yönelmiştir.^【12】 1809 yılında İngiltere ile İran arasında imzalanan antlaşmayla İran limanları İngiliz gemileri dışındaki diğer Avrupa devletlerinin gemilerine kapatılmıştır. Bu süreçte İngiltere'nin bölgedeki faaliyetleri, Rusya ile ciddi bir ekonomik ve askeri rekabete yol açmıştır. Bu güç mücadeleleri kapsamında bölgedeki ticari altyapının modernizasyonu için demiryolu projeleri, liman çalışmaları ve telgraf hatlarının inşası gerçekleştirilmiştir.^【13】

^{Bender Abbas Limanı'ndaki Patlaması (}Anadolu Ajansı⁾

Bender Abbas'ın modern lojistik altyapısını oluşturan Şehid Recai Limanı'nda 26 Nisan 2025 tarihinde cumartesi günü öğle saatlerinde şiddetli bir patlama ve ardından yangın meydana gelmiştir. Patlama neticesinde limandaki bazı konteynerler infilak etmiş ve tesisin bir kısmı büyük hasar görmüştür. Olayın ardından başlatılan çalışmalarda, 28 Nisan 2025 tarihi itibarıyla can kaybının 46'ya yükseldiği açıklanmıştır. ^【14】 Hürmüzgan Eyaleti Kriz Yönetimi Genel Müdürü Mehrdad Hasanzade'nin aktardığı verilere göre, olayda toplam 1210 kişi yaralanmış, bunlardan 1072'si taburcu edilirken 138 yaralının tedavisine hastanelerde devam edilmiştir.

İran Kızılayı Başkanı Pir Hüseyin Kolivend tarafından 06 Mayıs 2025 tarihinde yapılan açıklamada, patlamaya yol açan yangının bir forkliftten sıçrayan kıvılcımdan kaynaklandığı bildirilmiştir. Pir Hüseyin Kolivend, limandaki konteynerlerin standart dışı bir şekilde yerleştirildiğini, gıda maddeleri ile kimyasal maddelerin yan yana tutulduğunu belirterek; ilk tespitlerin dikkatsizlik, ihmal, güvenlik ve mesleki ilkelere uyulmaması yönünde olduğunu kaydetmiştir.^【15】

^{İran'da limandaki Patlama Sonrası (}Anadolu Ajansı⁾

Ayrıca limanda bir itfaiye aracının bulunması durumunda yangının ve yayılmasının kolayca önlenebileceğini ifade etmiştir.^【16】 İran İçişleri Bakanı İskender Mumini de patlamanın ihmal kaynaklı olduğunu doğrulamış ve olayda kusuru tespit edilen, biri kamu diğeri özel sektörde görevli iki liman yöneticisi gözaltına alınmıştır. İran Yargı Erki Başkanı Gulam Hüseyin Ejei, Yargı Erki Yüksek Şura toplantısında güvenlik ve istihbarat birimleriyle iş birliği içinde sorumluların hızlıca tespiti ve yasal işlem yapılması yönünde talimat vermiş, bilgilerin şeffafça paylaşılması gerektiğini belirtmiştir.^【17】 İran Gümrük Genel Müdürlüğü ise yangına sebebiyet veren ithal yük hakkında gümrüğe beyan edilmiş herhangi bir beyannamenin bulunmadığını, gemi ve yükün gümrük kontrolünde olmadığını açıklamıştır. Yetkililer olayda sabotaj ihtimaline dair herhangi bir bulguya rastlanmadığını ifade etmişlerdir.