Binlerce İstanbul Bebeğini Büyüten Zeynep Kamil'in Asırlık Hikayesi

İstanbul’da dünyaya gelen binlerce insanın ilk nefesini aldığı bir hastanenin ardında Mısır’dan Üsküdar’a uzanan bir aşk, vefa ve hayırseverlik hikâyesi taşıdığını biliyor muydunuz?

Üsküdar’ın tarihî dokusu içinde varlığını sürdüren Zeynep Kamil Hastanesi, bugün kadın ve çocuk sağlığı alanında hizmet veren ve Osmanlı döneminden günümüze uzanan önemli bir tarihî mirastır. Her gün önünden geçip gittiğimiz bu kurumun geçmişinde, iki insanın topluma bıraktığı kalıcı bir iyilik izini bulmak mümkündür.

Peki, Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın kızı Prenses Zeynep Hanım ile Osmanlı devlet adamı Yusuf Kamil Paşa’yı Üsküdar’da bir şifa yuvası kurmaya yönelten neydi?

Maddi imkânları sınırlı olan hastalara, ücretsiz sağlık hizmeti sunmak amacıyla başlatılan bu hayır hareketi yıllar içinde nasıl İstanbul’un en köklü sağlık kurumlarından birine dönüştü?

Bu soruların yanıtları, 1862 yılında Nuh Kuyusu semtinde bir arazi satın alınmasıyla başlayan ve savaşlardan toplumsal dönüşümlere, tıptaki gelişmelerden binlerce doğumun tanıklığına uzanan bir hikâyede saklıdır.

Zeynep Kamil Hastanesinin hikâyesini farklı kılan, kuruluşunun ardında yıllar boyunca sınanan bir sevginin de varlığıdır. Halk arasında Ferhat ile Şirin’in hikâyesini hatırlatan bu ilişki, Mısır’da başlayan ve İstanbul’da yeni bir hayat kurarak devam eden iki insanın yaşam öyküsüyle bütünleşmiştir. Bu hikâyenin merkezinde, ilerleyen yıllarda Osmanlı’nın önemli devlet adamlarından biri olacak Yusuf Kamil Paşa ile Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın kızı Zeynep Hanım yer alır.

Yusuf Kamil Paşa’nın hayatı, saray çevresinde yetişmiş bir devlet adamının hayatından oldukça farklı bir başlangıca sahipti. Malatya’nın Arapgir ilçesinde dünyaya gelen Yusuf Kamil, küçük yaşta yetim kaldı. Amcası Osman Paşa’nın himayesinde eğitim gördükten sonra İstanbul’da Divan-ı Hümayun Kalemi’nde görev aldı. Burada edindiği tecrübenin ardından Mısır’a gitti ve Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın sarayında çalışmaya başladı. Dönemin anlatılarında zekâsı, çalışkanlığı ve yazı kabiliyetiyle öne çıkan Yusuf Kamil’in, kısa sürede valinin güvenini kazandığı aktarılır.^【1】

Zeynep Hanım ise Mısır’ın nüfuzlu ailelerinden olan Kavalalı ailesine mensuptu. Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın kızı olan Zeynep, saray çevresinde yetişmiş bir prenses olarak dönemin toplumsal hayatının ayrıcalıklı kesiminde bulunuyordu. Bununla birlikte onun kişiliği, yoksullara yardım etmesi ile anlatılır.^【2】Birbirinden farklı toplumsal çevrelerde yetişen bu iki insanın yolları, Yusuf Kamil’in Mısır sarayındaki görevi sırasında kesişti.

Anlatılara göre Yusuf Kamil ile Zeynep Hanım arasında zamanla bir yakınlık oluştu. Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın Yusuf Kamil’e duyduğu güvenin de artmasıyla birlikte bu ilişkinin evlilikle sonuçlanmasının önü açıldı.^【3】Ancak saray çevresinde herkesin bu evliliği aynı şekilde karşılamadığı aktarılır.^【4】Mütevazı bir aileden gelen Yusuf Kamil’in Kavalalı ailesine damat olması, dönemin sınıfsal ve siyasi dengeleri açısından dikkat çekici bir gelişmeydi. Böylece iki insanın birbirine duyduğu sevgi, kısa sürede aile ilişkilerinin ve devlet çevrelerindeki güç mücadelelerinin de konusu hâline geldi.

Yusuf Kamil ile Zeynep Hanım’ın hayatındaki en çetin dönem, Mısır’daki siyasi gelişmelerin ilişkilerini doğrudan etkilemesiyle başladı. Popüler anlatılarda, evliliklerine karşı çıkan çevrelerin baskısı sonucunda Yusuf Kamil’in İstanbul’a gönderildiği ve 1845 yılında burada bulunduğu belirtilir.^【5】 Osmanlı saray çevresiyle ilişkiler kuran Yusuf Kamil’in İstanbul’daki hayatı, Mısır’dan uzakta geçen yılların başlangıcını oluşturdu.

Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın ölümünün ardından Mısır’da yaşanan iktidar değişiklikleri de çiftin hayatını zorlaştırdı. Mehmet Ali Paşa’nın yerine geçen İbrahim Paşa’nın kısa süre sonra ölmesiyle yönetim Abbas Paşa’ya geçti. Anlatılara göre, bu dönemde Yusuf Kamil’in Mısır’daki konumu giderek güçleşti ve kendisine düşmanlık besleyen çevrelerin etkisi arttı. Nitekim yeni yönetim, Zeynep Hanım’la evliliğini sona erdirmesi için ona baskı uygulamaya başladı.^【6】

Yusuf Kamil’in bu baskılara direnmesi üzerine Asvan’a sürgün edildiği, burada hastalanmasına rağmen tedavi imkânlarına erişmekte güçlük çektiği anlatılır.^【7】Ayrılık, artık yalnızca iki insanın birbirinden uzak kalması anlamına gelmiyordu; aynı zamanda siyasi otoritenin kişisel hayat üzerindeki etkisini de gösteriyordu. Yusuf Kamil’in önüne boşanma şartı konulurken Zeynep Hanım’ın da Mısır’da kaldığı ve eşinden ayrı yaşamak zorunda bırakıldığı aktarılır.^【8】

Bu döneme ilişkin en çarpıcı ayrıntılardan biri, halk arasında anlatılagelen gizli mektup hikâyesidir. Rivayete göre Zeynep Hanım, sürgünde bulunan eşine bir terlik göndermiştir. Terliğin astarına gizlediği mektupta, Yusuf Kamil’in sağlığını korumasını istediğini ve kendisinin onu bekleyeceğini yazmıştır.^【9】Hikâyenin bu bölümünde mektup, iki insanın birbirine duyduğu bağlılığın ve haberleşme imkânlarının sınırlı olduğu bir dönemde sevginin nasıl yaşatıldığına ilişkin sembolik bir unsur hâline gelir.

Yusuf Kamil’in sürgünü sırasında yaşananlar, Osmanlı padişahı Sultan Abdülmecid’in müdahalesiyle yeni bir aşamaya ulaştı. Anlatılara göre Yusuf Kamil’in durumundan haberdar olan padişah, Mısır yönetimine gönderdiği emirle onun İstanbul’a dönmesini istedi.^【10】 Böylece sürgün sona erdi ve Yusuf Kamil yeniden İstanbul’a geldi.

Ancak onun için asıl mesele, yalnızca sürgünden kurtulmak değil, Zeynep Hanım’a yeniden kavuşmaktı. Yusuf Kamil’in padişaha başvurarak eşinin de İstanbul’a gönderilmesini talep ettiği, Sultan Abdülmecid’in bu yönde yeni bir emir verdiği aktarılır.^【11】Zeynep Hanım’ın İstanbul’a gelmesiyle yıllarca süren ayrılığın ardından çift yeniden bir araya geldi.

Yusuf Kamil Paşa ile Zeynep Hanım’ın ikinci kez nikâhlandıklarına ilişkin anlatılar da bu kavuşma hikâyesinin önemli bir parçasıdır. Damadın şahidinin Sadrazam Mustafa Reşid Paşa, gelinin şahidinin ise Şeyhülislam Arif Hikmet Bey olduğu belirtilir.^【12】 Nitekim bu ayrıntı, çiftin yeniden bir araya gelişinin, dönemin Osmanlı yönetim çevreleri bakımından da dikkat çekici bir olay olarak anlatıldığını ortaya koyar.

İstanbul’da yeni bir hayat kuran çift, Üsküdar’da yaşamaya başladı. Mısır’da başlayan ve siyasi çekişmeler, ayrılık ve sürgünle sınanan ilişkileri, artık Osmanlı başkentinde devam ediyordu. Onların hayat hikâyesi, zamanla birlikte gerçekleştirdikleri hayır işleriyle de hatırlanacaktı.

Zeynep Hanım ile Yusuf Kamil Paşa’nın çocuklarının olmadığına ilişkin anlatılar, çiftin hayır faaliyetlerinin hikâyesinde önemli bir yer tutar. Çocuk sahibi olmayan çiftin yetimlere ve ihtiyaç sahiplerine yakınlık gösterdiği, imkânlarını toplumsal fayda sağlayacak işlerde kullandığı aktarılır.^【13】 Bununla birlikte hayır faaliyetlerini sadece çocuk sahibi olmamalarıyla açıklamak, onların girişimlerini tek bir nedene indirgemek olur. Hastane kurma düşüncesi, dönemin hayırseverlik geleneği ve sağlık hizmetlerine duyulan ihtiyaç çerçevesinde de değerlendirilmelidir. Nitekim iki isim, sağlık hizmetlerinin topluma ulaştırılması amacıyla hayata geçirdikleri hayır girişimiyle de İstanbul’un tarihine geçti.

^{Zeynep Kamil Hastanesi (}Zeynep Kamil Hastanesi⁾

Çiftin özel mülkleri üzerinde hastalara ücretsiz sağlık hizmeti sunmak amacıyla kurduğu hastane, dönemin hayırseverlik anlayışının somut örneklerinden biriydi. Sağlık hizmetlerine erişimin günümüzdeki kadar yaygın olmadığı bir dönemde böyle bir kurumun oluşturulması, maddi imkânları sınırlı kişilerin tedavi olabilmesine yönelik önemli bir girişimdi. Hastanenin kuruluş düşüncesinde, hastalara yalnızca tedavi sunmak değil, onların sağlıklarını yeniden kazanarak gündelik hayatlarına dönebilmelerine imkân sağlamak da bulunuyordu.

Bu amaç doğrultusunda 1862 yılında Üsküdar’ın Nuh Kuyusu semtinde, o dönemde bostan tarlası olarak kullanılan bir arazi, hastane inşa edilmek üzere satın alındı. Söz konusu tarih, hastanenin ambleminde de yerini aldı.^【14】 Böylece Üsküdar’ın tarihî dokusu içerisinde zamanla önemli bir sağlık merkezine dönüşecek kurumun temelleri atılmış oldu.

Yusuf Kamil Paşa’nın 1863 yılında Sultan Abdülaziz tarafından sadrazamlığa getirilmesi, çiftin toplumsal hayattaki konumunu daha da belirginleştirdi. Bununla birlikte hastanenin kuruluş hikâyesini yalnızca devlet yönetimindeki görevler ve dönemin siyasi gelişmeleri üzerinden okumak yeterli değildir. Kurumun asıl ayırt edici özelliği, sağlık hizmetinin maddi karşılık beklenmeden sunulması düşüncesi etrafında şekillenmesiydi.

Hastanenin inşası ve hizmete hazırlanması, kuruluş kararının alınmasının ardından tamamlanan tek aşamalı bir süreç olmadı. Yapının hayata geçirilmesi yıllara yayıldı; kurumun faaliyetleri de zaman içerisinde değişen ihtiyaçlar doğrultusunda gelişti. Hastanenin resmî açılışı 1882 yılına tarihlenmektedir.

Zeynep Kamil Hastanesi, bu yönüyle Üsküdar’ın sağlık tarihinde özel bir yere sahiptir. İstanbul’un ilk özel hayır kurumu olarak anılan hastane, aynı zamanda Üsküdar’da sağlık hizmetlerini günümüze kadar taşıyan en eski sağlık kuruluşlarından biri olma niteliğini korumaktadır.^【15】Kurucularının ortaya koyduğu yaklaşım, hastanenin sonraki dönemlerde üstleneceği farklı görevlerin de temelini oluşturdu.

Zeynep Kamil Hastanesinin tarihî kimliğini yansıtan ayrıntılardan biri, eski binasının girişinde bulunan kitabesidir. Kitabede yer alan fîhi şifâun li’n-nâs ifadesi, Türkçeye “Onda insanlar için şifa vardır” şeklinde çevrilebilir.^【16】

Hastanenin girişinde yer alan bu söz, yapının sağlık hizmeti amacıyla oluşturulmuş kimliğiyle birlikte anılmaktadır. Bir binanın cephesine işlenen birkaç kelime, zaman içerisinde o kurumun hafızasını taşıyan tarihî bir unsura dönüşebilir. Zeynep Kamil Hastanesinin kitabesi de kurulduğu günden bu yana farklı dönemlerden geçen kurumun ilk amacıyla günümüzdeki işlevi arasında sembolik bir bağ kurmaktadır.

^{Zeynep Kamil Türbesi (}Zeynep Kamil Hastanesi⁾

Zeynep Hanım ve Yusuf Kamil Paşa’nın yaşamları boyunca bu hayır girişimiyle özdeşleşmeleri, vefatlarının ardından da hastanenin tarihinde yer almaya devam etti. Çift, hastanenin bahçesine defnedildi.^【17】Böylece kurucularının hatırası, ortaya koydukları eserin bulunduğu mekânla birlikte yaşatıldı. Hastane bahçesindeki türbe, sağlık kurumunun tarihî kimliğini tamamlayan önemli unsurlardan biri hâline geldi.

Zeynep Kamil Hastanesinin tarihi, kuruluş döneminin ardından tıptaki gelişmeler ve değişen sağlık ihtiyaçları doğrultusunda yeni bir evreye girdi. Bu dönüşümde öne çıkan isimlerden biri, Osmanlı tıbbının modernleşme sürecinde önemli rol oynayan Dr. Cemil Topuzlu Paşa oldu.

1896 yılında Zeynep Hanım’ın kardeşi Abdülhalim Paşa’nın oğlu Sait Halim Paşa tarafından Dr. Cemil Topuzlu’ya özel cerrahi kliniği olarak tahsis edilen hastane, bu dönemde kapsamlı bir yenileme sürecinden geçti.^【18】Tıbbi donanımın geliştirilmesi, binaya kalorifer sisteminin kurulması ve hasta bakımında Avusturyalı hemşirelerden yararlanılması, kurumun hizmet anlayışındaki değişimin başlıca örnekleriydi.^【19】

Bu yenilikler, fiziksel koşulların iyileştirilmesiyle sınırlı değildi. Cerrahi uygulamaların gelişmesi ve yeni tedavi yöntemlerinin kullanılmaya başlanması, hastanenin dönemin tıp dünyasıyla kurduğu ilişkiyi de güçlendirdi. Dr. Cemil Topuzlu’nun burada görev yaptığı dönemde genel cerrahi ameliyatlarının yanı sıra sezaryen ameliyatları da gerçekleştirildi.

Topuzlu’nun 1915 yılında yurt dışına gitmesine kadar devam eden bu dönem, hastanenin cerrahi uygulamalar bakımından geliştiği bir evre olarak öne çıktı. Kurumun sonraki yıllarda farklı hasta gruplarına hizmet verebilmesini sağlayan tarihî birikimin oluşmasında bu çalışmaların da payı vardı.

Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte Türkiye’de sağlık hizmetlerinin örgütlenmesi, kurumların idari yapıları ve toplumun sağlık ihtiyaçları yeniden şekillendi. Zeynep Kamil Hastanesi de bu dönüşümden etkilendi. 1933 yılında İstanbul Belediyesine devredilen kurum, 1935 yılında Dr. Eyüp Sabri Aksoy’un başhekimliğinde doğumevine dönüştürüldü.^【20】

Cerrahi uygulamalar ve farklı hasta gruplarına yönelik hizmetlerle şekillenen geçmişinin ardından kurum, doğum, kadın ve çocuk sağlığı alanlarına odaklanan bir sağlık merkezi olarak yeniden düzenlendi.

Dr. Eyüp Sabri Aksoy, yaklaşık 17 yıl süren başhekimliği boyunca hastanenin doğumevi kimliğinin yerleşmesinde rol oynadı.^【21】 Böylece Zeynep Kamil, İstanbul’da doğum hizmetlerinin sunulduğu önemli merkezlerden biri hâline geldi. Hastanenin sonraki yıllarda kadın hastalıkları ve çocuk sağlığı alanlarında uzmanlaşmasının temelleri de bu dönemde güçlendi.

Zaman içerisinde doğum hizmetlerinin artan ihtiyaçları karşılayabilmesi için fiziksel kapasitenin geliştirilmesi ve sağlık hizmetlerinin çeşitlendirilmesi gerekli hâle geldi. Hastanenin bir sonraki gelişim evresi, bu gereksinimlere cevap vermeye yönelik kapsamlı yatırımlarla şekillendi.

1952 yılında başhekimliğe atanan Dr. Fahri Atabey’in dönemi, Zeynep Kamil Hastanesinin fiziksel kapasitesinin genişletilmesi ve hizmet alanlarının geliştirilmesi bakımından önem taşıdı. Bu süreçte kadın hastalıkları ve çocuk sağlığı alanlarında yeni birimlerin oluşturulması da hedeflendi.

Dr. Fahri Atabey’in öncülüğünde ameliyathane binası ve 150 yataklı kadın hastalıkları kliniği inşa edildi.^【22】 Çocuk sağlığı hizmetlerinin gelişmesinde ise Dr. Ziyaeddin Akbay’ın öncülük ettiği 200 yataklı çocuk kliniği önemli bir yer tuttu.^【23】 Söz konusu binalar 1958 yılında hizmete açıldı.^【24】 Bu yatırımlar sayesinde hastanenin hizmet kapasitesi genişlerken kadın ve çocuk sağlığı alanlarındaki kurumsal uzmanlaşması da güç kazandı.

^{Zeynep Kamil Tarihî Bina (}Zeynep Kamil Hastanesi⁾

Hastanenin gelişimi, hasta tedavisinin yanı sıra sağlık çalışanlarının yetiştirilmesi bakımından da sürdürüldü. 1961 yılında Zeynep Kamil Hemşirelik Koleji binasının eğitime açılması, kurumun sağlık eğitimi alanındaki faaliyetlerine yeni bir boyut kazandırdı.^【25】Böylece hastane, hemşirelik eğitiminin yürütüldüğü bir kurum olarak da önem kazandı.

Dr. Fahri Atabey’in 1968 yılında İstanbul Belediye Başkanlığına seçilmesinin ardından başhekimlik görevi Dr. Burhanettin Üstünel’e geçti.^【26】Hastanenin sonraki yıllardaki gelişimi, yeni binaların yapımı ve idari düzenlemelerle devam etti.

Dr. Burhanettin Üstünel, 1968 yılında üstlendiği başhekimlik görevini 1986 yılına kadar sürdürdü. Uzun süren görev dönemi, hastanenin fiziksel altyapısının genişletildiği ve sağlık hizmetlerinin çeşitlendirildiği yıllara karşılık geldi.

Bu dönemde doğumhane binasının yanı sıra Çocuk Enfeksiyonu ve Ortopedi pavyonlarının yapımı tamamlandı. Yeni birimlerin oluşturulması, kadın ve çocuk sağlığı alanlarında farklı tedavi ihtiyaçlarına cevap verebilecek bir yapılanmanın gelişmesine katkı sağladı. Hastanenin yönetiminde önemli bir diğer değişiklik ise 1982 yılında gerçekleşti. Yapılan devir anlaşmasıyla kurumun yönetimi İstanbul Belediyesinden Sağlık Bakanlığına geçti.^【27】Bu gelişme, hastanenin idari yapısında yeni bir dönemin başlangıcını oluşturdu.

Kuruluşundan itibaren farklı yönetim biçimleri ve hizmet modelleriyle faaliyet gösteren Zeynep Kamil Hastanesi, bu değişimlerin her birinde sağlık hizmetlerinin sürekliliğini korumaya yönelik bir kurum olarak varlığını sürdürdü. Osmanlı dönemindeki hayır kurumu kimliğinden Cumhuriyet döneminin doğumevine, oradan uzmanlaşmış bir eğitim ve araştırma hastanesine uzanan bu süreç, kurumun tarihsel dönüşümünü ortaya koymaktadır.

Günümüzde T.C. Sağlık Bakanlığına bağlı Zeynep Kamil Kadın ve Çocuk Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi, kadın hastalıkları ve doğum, çocuk sağlığı ve hastalıkları ile çocuk cerrahisi alanlarında hizmet veren uzmanlaşmış bir sağlık kuruluşudur. Klinik hizmetlerinin yanı sıra uzmanlık eğitimi ve meslek sonrası eğitim faaliyetleri de yürüten kurum, sağlık çalışanlarının yetiştirilmesine katkıda bulunmaktadır.

Hastanenin bugünkü kimliği, geçmişten devraldığı sağlık hizmeti geleneğinin modern tıbbın imkânlarıyla sürdürülmesi üzerine kuruludur. Bir zamanlar ücretsiz tedavi sunmak amacıyla hayata geçirilen hayır girişimi, günümüzde farklı uzmanlık alanlarını bünyesinde barındıran bir eğitim ve araştırma hastanesi olarak faaliyet göstermektedir. Kurumun hizmet alanları ve idari yapısı değişmiş olsa da insan sağlığına yönelik temel işlevi varlığını korumaktadır.

^{Zeynep Kamil Kadın ve Çocuk Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi (}Anadolu Ajansı⁾

Zeynep Kamil adı, özellikle İstanbul’da doğan pek çok insanın kişisel ve ailevi hafızasında da yer edinmiştir. Hastanenin doğum hizmetleriyle özdeşleşmesi, onu kuşaklar boyunca aktarılan yaşam öykülerinin de bir mekânı hâline getirmiştir. Burada dünyaya gelen çocuklar, onları karşılayan aileler ve yıllar boyunca hastanede görev yapan sağlık çalışanları, kurumun toplumsal hafızasını oluşturan farklı hikâyelerin taşıyıcılarıdır.

Zeynep Kamil Hastanesinin hikâyesi, tek bir binanın tarihinden çok daha fazlasını anlatır. Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın kızı Zeynep Hanım ile Yusuf Kamil Paşa’nın hayır amacıyla başlattığı girişim, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinden Cumhuriyet’e, oradan günümüze uzanan geniş bir tarihsel dönüşümün parçasıdır.

Hastanenin geçirdiği değişimler, sağlık hizmetlerinin zaman içerisinde nasıl farklılaştığını da gösterir. Ücretsiz tedavi sunma amacıyla kurulan kurum, cerrahi uygulamaların geliştiği bir merkez olmuş; savaş yıllarında yaralı askerlerin tedavisinde kullanılmış; Cumhuriyet döneminde doğumevine dönüşmüş ve daha sonra kadın ve çocuk sağlığı alanlarında uzmanlaşmış bir eğitim ve araştırma hastanesi niteliği kazanmıştır.

Bütün bu dönüşümlerin ortasında, hastanenin girişindeki kitabenin taşıdığı şifa düşüncesi ile kurucularının insanlara hizmet etme amacı arasında tarihsel bir bağ bulunmaktadır. Bugün modern sağlık hizmetlerinin sunulduğu koridorlarda yaşanan her doğum ve yapılan her tedavi, kurumun geçmişte üstlendiği sorumluluğun farklı koşullar altında devam ettiğini hatırlatır.