Büyük Londra Yangını

Büyük Londra Yangını, 2 Eylül Pazar ile 6 Eylül Perşembe 1666 tarihleri arasında Londra'nın merkezi bölgelerini tahrip eden büyük ölçekli bir kentsel felakettir. Yangın, Orta Çağ Londra'sının Roma surları içinde kalan kısmının yaklaşık %85’ini (373 akre) ve sur dışındaki 63 akrelik bir alanı yok etmiştir. Toplamda 13.200 konut, 89 bölge kilisesi, 57 lonca salonu, Aziz Paul Katedrali, Kraliyet Borsası (Royal Exchange), Belediye Binası (Guildhall), gümrük binası ve şehir hapishaneleri bu süreçte tamamen yıkılmış veya ağır hasar görmüştür.^【1】

Dönemin Şehir Yapısı ve Fiziki Koşullar

1660'lı yıllarda Londra, yaklaşık 350.000 kişilik nüfusuyla Avrupa'nın en büyük yerleşimlerinden biriydi. Şehir planlaması gözetilmeden inşa edilen evler; kereste iskeletli, yanıcı zift kaplamalı ve saz çatılı bir yapıya sahipti.^【2】 Dar ve kıvrımlı sokaklarda inşa edilen binaların üst katları (çıkmalar), sokağın üzerine doğru genişleyerek karşıdaki binalara neredeyse değecek mesafeye ulaşıyordu. 1666 yılının yaz mevsimi aşırı sıcak ve kurak geçmiş, uzun süren yağışsız dönem ahşap yapıların nemini kaybederek kolay tutuşabilir hale gelmesine neden olmuştur. Şehirde motorlu araçların bulunmaması sebebiyle evlerin yakınında, avlularda ve depolarda yüklü miktarda yanıcı saman ve ot balyaları muhafaza ediliyordu.

Büyük Londra Yangını (Picryl)

Yangının Başlangıcı ve Yayılması

Yangın, 2 Eylül 1666 Pazar günü gece saat 01:00 sularında Pudding Lane'de bulunan kraliyet fırıncısı Thomas Farynor’a (Farriner) ait dükkanda başlamıştır. Farynor, fırını söndürdüğünü iddia etse de tekrar çıkan yangında üç saat sonra binanın tamamı alevler içinde kalmıştır. Dönemin Londra Belediye Başkanı Sir Thomas Bloodworth, durum hakkında bilgilendirilmek üzere uyandırıldığında olayı önemsemeyerek bizzat müdahaleyi reddetmiştir.^【3】

Şiddetli doğu rüzgarı kıvılcımları Pudding Lane'den Fish Hill'e, oradan da Thames Nehri kıyısındaki yağ, don yağı ve diğer yanıcı maddelerle dolu depolara taşımıştır. Yangın nehrin güneyine sıçramamıştır; bunun temel sebebi 1633 yılında çıkan bir başka yangının Londra Köprüsü'ndeki binaların bir kısmını yok ederek doğal bir yangın bariyeri oluşturmuş olmasıdır.^【4】

Mücadele Yöntemleri ve Kriz Yönetimi

1666 yılında Londra’da organize bir itfaiye teşkilatı mevcut değildi. Söndürme çalışmaları; deri kovalar, kancalı direkler, baltalar ve düşük kapasiteli su püskürtücüleri gibi ilkel ekipmanlarla yürütülmüştür. Yangın dördüncü gününe ulaştığında şehrin yarısı alevler içinde kalmıştır.

Kraliyet Donanması kâtibi Samuel Pepys, durumu Kral II. Charles’a rapor ederek binaların yıkılmasını tavsiye etmiştir. Kralın emriyle itfaiye kancaları kullanılarak evler yıkılmaya çalışılmış ancak yangın bu bariyerleri de aşmıştır. Son çare olarak donanma bünyesindeki barut stokları kullanılmış; yangının ilerleme güzergahındaki binalar havaya uçurularak geniş yangın bariyerleri oluşturulmuştur.

Patlamaların yarattığı gürültü halk arasında Fransız işgali başladığına dair asılsız söylentilere ve paniğe yol açmıştır. 5 Eylül Çarşamba günü rüzgarın dinmesi ve barutla oluşturulan boş alanlar sayesinde yangın kontrol altına alınmış, 6 Eylül'de tamamen söndürülmüştür.

Toplumsal Reaksiyon ve Tahliyeler

Yangın sırasında 70.000 ile 80.000 arasında insan evsiz kalmıştır. Halk, eşyalarını kurtarmak için Thames Nehri'ne akın ederek teknelere binmeye çalışmış veya şehir dışındaki Moorfields gibi mülteci kamplarına sığınmıştır. Samuel Pepys gibi üst düzey görevliler de dahil olmak üzere birçok sakin, taşıyamadıkları değerli eşyalarını, şaraplarını ve peynirlerini bahçelerine gömerek korumaya çalışmıştır. Çevre köylerden gelen binlerce kişi felaketi izlemek için bölgeye akın ederek kaosu artırmıştır. Aziz Paul Katedrali yanarken çatıdaki kurşun levhalar eriyerek sokaklara akmış, katedral binası tamamen çökmüştür.^【5】

Olayın ardından Robert Hubert adında zihinsel dengesi yerinde olmayan Fransız bir saatçinin, yangını kasten çıkardığını itiraf etmesi üzerine asılarak idam edilmiştir. Ancak daha sonra Hubert'in yangın başladığında henüz İngiltere'ye ulaşmadığı tespit edilmiştir.

Ekonomik Kayıplar ve İstatistikler

Resmi kayıtlara göre yangın sırasında sadece 6 kişi hayatını kaybetmiştir. Ancak yangını takip eden sert kış ve yetersiz geçici barınaklardaki hijyen koşulları sebebiyle çok sayıda kişinin öldüğü bilinmektedir. Maddi hasar o dönemin parasıyla 8 milyon ile 10 milyon sterlin arasında tahmin edilmektedir. Sadece konut stokunun kaybı 3,2 milyon sterlin değerindedir.^【6】 Şehirdeki ticaretin durma noktasına gelmesi, devlet gelirleri için kritik olan gümrük ve pazar vergisini kesintiye uğratmıştır.

Yeniden İnşa Süreci ve Hukuki Reformlar

Yangın sonrası şehrin yeniden inşası için Parlamento tarafından "Fire Court" (Yangın Mahkemesi) kurulmuştur. Bu mahkeme, ev sahipleri ve kiracılar arasındaki inşaat maliyeti anlaşmazlıklarını çözmek için kurulan ve temyizi bulunmayan hızlı bir tahkim mekanizması olarak görev yapmıştır.^【7】 1667 yılında kraliyet onayı alan Yeniden İnşa Yasası (Rebuilding Act) ile ahşap bina yapımı yasaklanmış; binaların tuğla veya taştan yapılması zorunlu kılınmıştır.

Şehrin fiziksel dönüşümünde Christopher Wren ve Robert Hooke önemli rol oynamıştır. Geniş sokak planları ve ızgara sistem tasarıları mülkiyet hakları ve finansman yetersizliği nedeniyle tam uygulanamasa da sokaklar genişletilmiş ve kaldırım sistemleri düzenlenmiştir. Konut stokunun yenilenmesi için 400 milyona yakın tuğla kullanılmıştır.^【8】 1668 yılında 1.450 ev tamamlanmış, 1670 yılı sonunda ise bu sayı 6.000’e ulaşmıştır.^【9】 Christopher Wren tarafından tasarlanan 51 yeni kilise ve Aziz Paul Katedrali ile şehir yeni bir mimari kimlik kazanmıştır.^【10】 Yangının başladığı Pudding Lane yakınına, felaketi anmak amacıyla bir anıt (The Monument) dikilmiştir.^【11】