Cappuccino... Acaba Kapıyla Bir Bağlantısı Olabilir mi?

Olamaz, çünkü… cappuccino kelimesinin yolu “kapı”dan değil, İtalyanca cappuccio sözcüğünden geçiyor; kelime 1587’den önce kullanılmış ve cappuccio sözcüğüne -ino ekinin getirilmesiyle türetilmiş.^【1】 İşin kapıyla ilgisi yok ama kapüşonla, daha doğrusu keşişlerin başlarına geçirdikleri başlıkla oldukça yakın bir ilgisi var.

Burada Türkçede kullandığımız “kapüşon” sözcüğünü hatırlatan ilginç bir kelime halkası da ortaya çıkıyor. Fransızca capuchon, bir giysinin yakasına tutturulan ve gerektiğinde başın üzerine geçirilebilen yumuşak başlığı ifade ediyor; sözcük capuche ile bağlantılı ve İtalyanca cappuccionun etkisi de olası görülüyor.^【2】Fransızcadaki capucin ile capuce ise doğrudan birbirinden türemiş iki sözcük değil: capucin, İtalyanca cappuccinodan; capuce ise “başlık, kapüşon” anlamındaki İtalyanca cappucciodan ayrı ayrı alınmış.^【3】Bu yüzden “kapüşon” ile “Kapuçin”i doğrudan birinin diğerinden türediği iki kelime gibi düşünmek doğru olmaz. Yine de ikisinin çevresinde aynı başlık ve kapüşon anlam alanının bulunması, kulağa gelen benzerliğin nereden kaynaklandığını anlamamıza yardımcı oluyor.

^{Cappuccino (}Unsplash⁾

Bu bağlantının izini sürmek için kahve fincanından biraz uzaklaşıp 16. yüzyılın ilk yarısına gitmek gerekiyor. Fransisken rahip Matteo da Bascio, yaklaşık 1525’te kendi dönemindeki Fransisken yaşamının Aziz Francis’in tasarladığı biçimden uzaklaştığını düşünerek inziva ve tövbe ağırlıklı ilk yaşam tarzına dönmek istedi.^【4】 Matteo ile ilk yoldaşları kilise makamlarıyla yaşadıkları sorunlar sırasında Camaldolese keşişlerine sığındılar; ardından bu topluluğun kullandığı başlığı benimsediler ve sakal bıraktılar. Bu ayırt edici giyim biçimi, hareketin halk arasındaki adının doğuşuyla da ilişkilendirildi.^【5】

Hareket 1528’de Papa VII. Clemens’in Religionis zelus fermanıyla onaylandı; Matteo’ya münzevi bir hayat sürme ve yoksullara vaaz etmek üzere dolaşma izni verildi. İlk topluluk başlangıçta “Münzevi Yaşamın Küçük Kardeşleri” olarak anıldı ve zamanla kendine özgü bir Fransisken koluna dönüştü.^【6】İşte cappuccino kelimesinin kahveden çok önceki dünyası burada şekilleniyordu.

Fakat “Kapuçin” adını yalnızca bir başlığın biçimine bağlayıp geçmek hikâyeyi biraz fazla sadeleştirir. İlk Kapuçin tarihçilerinden Zacharias Boveri, bu kardeşlere “Kapuçinler” adını ilk olarak halkın verdiğini aktarır; fakat insanların neden özellikle bu adı seçtiğini kesin biçimde açıklamaz.^【7】Başlığın biçimi güçlü bir ihtimaldir: İlk Kapuçinlerin kurallarında başlığın kare biçiminde olması istenir. Bununla birlikte kaba ve sade kumaşlar, gösterişsiz kuşak, sakal ve münzevi görünüş gibi ayrıntılar da kardeşlerin halk tarafından nasıl algılandığını belirleyen bütünün parçalarıdır.^【8】

^{Kapuçinler Gravürü (}Wellcome Collection⁾

Bu ayrıntı, kelimenin anlam dünyasını biraz daha ilginç hâle getiriyor. Reformcular 1534’ün ilk aylarından itibaren cappucciati ve zaman zaman cappuccini diye anılıyordu; cappuccini adı 1536’da resmî ve yerleşik bir nitelik kazandı. Camerino çevresindeki gündelik kullanımda cappuccino sözcüğünün “münzevi” ile eş anlamlı kullanılması da bu bağlantının yalnızca başlığın biçiminden ibaret olmadığını düşündürüyor; sivri başlık, münzevilerin geleneksel görünümünün bir parçasıydı.^【9】Dolayısıyla başlık burada yalnızca bir kumaş parçası değildi. Bir yaşam tarzını görünür kılan işaretlerden biriydi.

Sonra işin içine renk girdi. Cappuccino, Kapuçin keşişlerin giysisine benzeyen koyu kahverengi bir rengin adı olarak da kullanıldı.^【10】Aynı kelimenin espresso kahve ile sütten yapılan sıcak içeceği karşılaması da renk bağlantısıyla açıklanır; içeceğin adı, renginden gelir.^【11】 Böylece kelimenin yolu cappucciodan Kapuçinlere, onların giysilerinden renk çağrışımına ve oradan kahvenin adına kadar uzanır.

Buradaki renk benzerliğini fazla kesinleştirmemek gerekir. İçeceğin görünüşüyle Kapuçinlerin kahverengi giysileri ya da başlıklarının rengi arasında kurulan bağ, “varsayılan” bir benzerlik olarak ifade edilir.^【12】Başka bir deyişle, elimizde birinin belirli bir gün fincana bakıp “Bu tam Kapuçin rengi!” dediğini gösteren tek bir adlandırma anı yok. İsim, içeceğin rengiyle Kapuçinlerin görünüşü arasında kurulan benzerlikle ilişkilendiriliyor.

Bugünkü anlamıyla cappuccino, espresso kahvenin üzerine köpürtülmüş sıcak süt ya da krema eklenen bir içecek olarak tanımlanır.^【13】 İtalyancada koyu ve açık cappuccino ayrımı da kahve miktarıyla ilişkilendirilir: Fazla kahveli olan cappuccino scuro, az kahveli olan ise cappuccino chiaro olarak adlandırılır.^【14】Böylece başlık, keşiş, renk ve kahve aynı kelimenin çevresinde buluşur.

Bu kahve adının İngilizcedeki tarihlendirilmesinde ise iki ayrı eşik karşımıza çıkıyor. Cappuccinonun İngilizceye 19. yüzyılın sonlarına doğru girdiği belirtilirken, “buharla köpürtülmüş sütlü espresso kahve” anlamındaki kullanım için 1948 tarihi verilir.^【15】Tarihler farklı noktalara işaret etse de kelimenin kahveyle kurduğu bağlantının merkezinde yine Kapuçinlerin görünüşü ve kahverengi giysileri bulunur.

Sonuçta cappuccinonun kapıyla pek işi yokmuş ama kapüşona gelince işler biraz değişiyor. Kelimenin peşinden gidince karşımıza cappuccio, Kapuçinlerin başlıkları, sade giysileri, münzevi hayatları ve sonunda kahvenin rengine kadar uzanan epey dolambaçlı bir hikâye çıkıyor. Türkçedeki “kapüşon” da bu hikâyenin kenarından bize göz kırpıyor. Yani bir fincan kahvenin adının peşine düştük, kendimizi 16. yüzyıl keşişlerinin arasında bulduk. Maşallah hocam, kapı diye girdik, kapüşondan çıktık. İnşallah cappuccino da içeriz hocam...

Okura Not: Bu blog yazısını uzay boşluğunda yayınlanan tarihî bir videodan ilham alarak yazdım. Bu nedenle metnin son cümleleri de inşallah sizi şaşırtmaz diyerek buradan herkese maşallah diyorum.