Cardiff Mutabakat Muhtırası (2026)

Cardiff Mutabakat Muhtırası, İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda'nın iktidardaki bağımsızlık ve birlik yanlısı partilerinin liderleri ile Sinn Féin Genel Başkanı Mary Lou McDonald tarafından 14 Eylül 2026 tarihinde Galler'in başkenti Cardiff'te imzalanan, tarafların "kendi kaderini tayin etme" hakkını temel alan bir mutabakat belgesidir.^【1】

Belge; İskoç Ulusal Partisi (SNP) lideri ve İskoçya Bölgesel Başbakanı John Swinney, Plaid Cymru lideri ve Galler Bölgesel Başbakanı Rhun ap Iorwerth ile Sinn Féin'in Kuzey İrlanda'daki lideri ve Kuzey İrlanda Bölgesel Başbakan Yardımcısı Michelle O'Neill tarafından, ilgili hükümetlerin resmî yetkilisi sıfatıyla değil, parti liderleri sıfatıyla imzalanmıştır.^【2】Muhtıra, İngiltere (Westminster) hükümetinden anayasal değişikliğe hazırlanmasını, bunu planlamasını ve kolaylaştırmasını talep etmekte ancak bağımsızlık için herhangi bir zaman çizelgesi öngörmemektedir.^【3】

Toplantı, Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump'ın İrlanda ziyareti sırasında Kuzey İrlanda ile İrlanda Cumhuriyeti'nin birleşmesini destekleyen açıklamalarının ardından yaklaşık 48 saat sonra gerçekleştirilmiştir.^【4】

Cardiff'teki zirve, Galler Bölgesel Başbakanı Rhun ap Iorwerth'in ev sahipliğinde 14 Eylül 2026 Pazartesi günü düzenlenmiştir.^【5】Toplantıya İskoçya Bölgesel Başbakanı John Swinney, Kuzey İrlanda Bölgesel Başbakanı Michelle O'Neill ve Sinn Féin Genel Başkanı Mary Lou McDonald katılmıştır.^【6】 Taraflar toplantıya, kendi hükümetlerinin resmî temsilcisi sıfatıyla değil, partilerinin lideri sıfatıyla katılmıştır.^【7】Bu durumun, O'Neill'in Kuzey İrlanda'da Demokratik Unionist Parti (DUP) ile birlikte yürüttüğü güç paylaşımı hükümetinden kaynaklanmış olabileceği belirtilmiştir.^【8】

Cardiff'teki mutabakat, İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda'da yetki devri yoluyla yönetilen (devolved) idarelerin tamamının bağımsızlık taraftarı partiler tarafından yönetildiği ilk döneme denk gelmiştir.^【9】Bu durum, Plaid Cymru lideri Rhun ap Iorwerth'in Mayıs 2026'da yapılan Senedd (Galler Parlamentosu) seçimlerinin ardından Galler Bölgesel Başbakanı olmasıyla ortaya çıkmıştır. İskoçya'da SNP, 2007 yılından bu yana Bölgesel Başbakanlık makamını elinde tutmaktadır. Kuzey İrlanda'da ise Sinn Féin, 2022 seçimlerinde Demokratik Unionist Parti'yi (DUP) az farkla geride bırakarak ilk kez en fazla sandalye sayısına ulaşmış, 2024 yılında Michelle O'Neill, milliyetçi bir siyasetçi olarak ilk kez Kuzey İrlanda Bölgesel Başbakanlığı görevine resmen başlamıştır.^【10】

13 Eylül 2026 Pazar günü, İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda'nın devredilmiş yönetimlerinin başbakanları, ertesi gün imzalanması planlanan mutabakat zaptı öncesinde çeşitli açıklamalarda bulunmuştur.

Galler Bölgesel Başbakanı ap Iorwerth, BBC'nin Sunday with Laura Kuenssberg programında yaptığı açıklamada, toplantıda ortak noktalar ve farklılıkların ele alınacağını söylemiştir. Iorwerth, görüşmelerin anayasal konunun yanı sıra Galler ve İskoçya'ya yönelik fon dağılımında adalet meselesini de kapsayabileceğini belirtmiştir. İskoçya Eğitim Bakanı Mairi McAllan ise BBC'nin Sunday Show programında yaptığı açıklamada, bağımsızlık referandumu seçeneğinin gündemden çıkarılmadığını söylemiştir.^【11】

Başbakan John Swinney de zirve öncesinde, ciddi anayasal değişiklik yönündeki ivmenin sürdüğünü savunmuştur. Swinney, İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda'nın ilk kez bağımsızlık yanlısı başbakanlar tarafından yönetildiğini belirterek bunun mevcut siyasi yapının sürdürülebilirliği konusunda önemli bir gösterge olduğunu ifade etmiştir. Swinney ayrıca Westminster'ın “Birleşik Krallık sonrası bir geleceğe” hazırlanması gerektiğini savunmuştur.^【12】

ABD Başkanı Donald Trump, 12 Eylül 2026 Cumartesi günü İrlanda'ya yaptığı ziyaret kapsamında İrlanda Başbakanı (Taoiseach) Micheál Martin ile Dublin'deki Farmleigh House'da bir araya gelmiştir.

Görüşmenin ardından gazetecilerin sorularını yanıtlayan Trump, Kuzey İrlanda ile İrlanda Cumhuriyeti'nin birleşmesini görmekten memnuniyet duyacağını söylemiştir. Trump, birleşmenin er ya da geç gerçekleşeceğini ve bunun "harika bir şey" olacağını ifade ederken, Birleşik Krallık'ın bu konuda "söyleyecek bir şeyleri olacağını" da eklemiştir.

Trump, daha sonra iş insanlarıyla bir araya geldiği ABD Büyükelçisi'nin ikametgâhındaki konuşmasında, İrlanda'nın birleşmesi konusunda "iyi bir cevabı olmadığını" ancak bunun yine de "çok güzel bir şey" olacağını söylemiştir.^【13】

Trump'ın açıklamaları, Britanya Başbakanı Andy Burnham'ın haftalar önce Kuzey İrlanda'nın Birleşik Krallık'tan ayrılmasına ilişkin bir referandumun "masada olmadığını" söylemesinin ardından gelmiştir. Kuzey İrlanda'daki birlik yanlısı en büyük parti olan Demokratik Unionist Parti (DUP) lideri Gavin Robinson, Trump'ın öngörüsünü reddetmiştir. Robinson, İrlanda ile birleşmenin "ülkemizin yıkımı" anlamına geleceğini savunarak, Kuzey İrlanda'nın anayasal geleceğinin Londra, Dublin veya Washington'daki açıklamalarla değil, Kuzey İrlanda halkı tarafından belirlenmesi gerektiğini ifade etmiştir.

Belfast'ta İrlanda birliğini destekleyen Sosyal Demokrat ve İşçi Partisi (SDLP) yanlısı Eamon Hanna ise Trump'ın açıklamasını "manşet avcılığından" ibaret olarak değerlendirmiş ve Trump'ın birleşik İrlanda meselesiyle gerçekten ilgilendiğini düşünmediğini söylemiştir.^【14】

Trump, ziyareti sırasında İrlanda Cumhurbaşkanı Catherine Connolly ile de görüşmüştür. Connolly, görüşmenin ardından yaptığı açıklamada, savaşın ve soykırımın normalleştirilmesinin kabul edilemeyeceğine ilişkin İrlanda halkının görüşünü Trump'a aktardığını belirtmiştir. Trump'ın ziyareti sırasında Dublin'de binlerce kişinin katıldığı bir protesto gösterisi düzenlenmiş, göstericiler İrlanda ve Filistin bayrakları taşımıştır. Trump ayrıca ziyaretinde Falkland Adaları'nın (Malvinas) egemenliği konusuna değinerek Birleşik Krallık ile Arjantin arasında bu konuda olası bir gerginliğe işaret etmiştir.^【15】

Cardiff'te imzalanan mutabakat muhtırasında, İskoçya, Galler ve (Kuzey) İrlanda'nın farklı tarihlere, kimliklere ve siyasi geleneklere sahip olduğu belirtilmiştir. Metinde, her ulusun demokratik yollarla ve halkının isteği doğrultusunda kendi geleceğini belirleme hakkına sahip olduğu vurgulanmıştır.

Muhtırada, Birleşik Krallık'ın Avrupa Birliği'nden ayrılmasının (Brexit) ekonomilere zarar verdiği ve halkların sahip olduğu fırsatları sınırlandırdığı ifade edilmiştir. Westminster yönetimi döneminin sona ermekte olduğuna dair daha net bir işaret olamayacağı savunulmuş; ulusların kendi kaderini tayin hakkına sahip olduğu belirtilmiştir. Ayrıca hiçbir Westminster hükümetinin demokrasiyi engelleme veya halkların kendi geleceklerine karar verme ilkesini baltalama hakkına sahip olmadığı vurgulanmıştır.^【16】

Tarafların farklı anayasal pozisyonlara sahip olduğu kabul edilen muhtırada, her ulusun kendi geleceğini kendi yöntemiyle ve kendi zamanında belirleyeceği ifade edilmiştir. Britanya Hükümeti'ne ise her bir yargı alanındaki anayasal değişime hazırlanması, bu süreci planlaması ve kolaylaştırması çağrısında bulunulmuştur.

Mutabakat metninde taraflar arasında ekonomi, enerji ve uluslararası iş birliği alanlarında ortaklık hedefleri de yer almıştır. Whitehall'ın "bozuk ekonomik modelinin" reddedilmesi, ekonomik büyümeye ilişkin fikir alışverişinde bulunulması ve enerji kaynaklarının geliştirilmesi öngörülürken, ulusların geleceğinin Avrupa Birliği'nde olduğu ifade edilmiştir.

Metinde ayrıca adalar genelindeki siyasi manzaranın değişmekte olduğu belirtilmiştir. İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda'da ilk kez Birleşik Krallık'tan bağımsızlığı savunan başbakanların görev yaptığı ifade edilmiş; bağımsızlık hareketlerinin arkasında bir ivme bulunduğu ve anayasal değişimin geleceğine inanıldığı belirtilmiştir. Taraflar, partiler arasındaki iş birliğini güçlendirme ve ortak çalışma alanlarını belirleme konusunda da mutabık kalmıştır.^【17】

Muhtırada herhangi bir bağımsızlık takvimi yer almamaktadır. Belge, bunun yerine Britanya Hükümeti'nden her bir yargı alanında anayasal değişime hazırlanmasını, süreci planlamasını ve kolaylaştırmasını talep etmektedir.^【18】

Mutabakat muhtırası, 14 Eylül 2026 sabahı Cardiff'te düzenlenen törenle imzalanmıştır. Ev sahibi ap Iorwerth, SNP ve Sinn Féin liderlerini Galler'de ağırlamaktan memnuniyet duyduğunu belirterek ortak çıkarların bulunduğu alanlarda iş birliği yapmanın tarafların temsil ettiği halkların yaşamlarını iyileştirebileceğini ifade etmiştir.^【19】

Basın toplantısında ap Iorwerth, Galler halkının Mayıs ayında yapılan seçimle geleceğine ilişkin karar verdiğini ve bu kararın yalnızca bağımsızlık meselesinden ibaret olmadığını söylemiştir. Iorwerth, Galler halkının kendine güvenini geliştirmesinin ve değişimin kendi ellerinde olduğunu göstermesinin önemine dikkat çekmiştir.

Iorwerth ayrıca uygun anayasal yapının kurulması gerektiğini belirterek en yakın müttefiklerinin öncelikle Büyük Britanya ve İrlanda'da, ardından Avrupa'da bulunduğunu ifade etmiştir. Birleşik Krallık'ın "büyük bir sıfırlamaya" ve temelden başlayan bir yenilenmeye ihtiyaç duyduğunu savunan Iorwerth, bağımsız ülkeler olarak birlikte çalışmanın avantajlarının giderek daha fazla kabul gördüğünü ve mevcut statükonun sürdürülebilir olmadığını söylemiştir.

Iorwerth, kendi kaderini tayin etme yönündeki isteğin arttığını ve bunun taraflar arasındaki ilişkileri değiştireceğini belirtmiştir. İngiltere'nin ise bu sürece olumlu yaklaşmak veya engel çıkarmak arasında tercih yapmak durumunda kalacağını ifade etmiştir.

İskoçya Bölgesel Başbakanı John Swinney, mayıs ayında yapılan ve partisinin İskoç Parlamentosu'ndaki en büyük parti hâline geldiği seçime işaret ederek sonucun Birleşik Krallık'ta farklı bir siyasi durum ortaya çıkardığını ve anayasal süreçte önemli bir noktaya ulaşıldığını söylemiştir.

Swinney, kendi kaderini tayin hakkının mutabakat zaptının merkezinde yer aldığını ve bunun halklarının vazgeçilmez bir hakkı olduğunu vurgulamıştır. Ayrıca Başbakan Andy Burnham'ın "Birleşik Krallık'ın son başbakanı" olacağını savunan Swinney, İskoç halkının kendi istediği hükümeti seçtiğini ve Avrupa Birliği'nin parçası olmayı istediği hâlde kendi iradesi dışında AB'den ayrıldığını belirtmiştir.

Basın toplantısında Swinney, İskoç halkının kendi geleceğine karar verme hakkına sahip olduğunu ifade etmiş ve İskoçya'nın Birleşik Krallık Hükümeti tarafından "engelleme" ile karşılaştığını savunmuştur. Swinney, hükümetin SNP'nin bağımsızlık referandumu çağrılarını defalarca reddettiğini söylemiştir.

Sinn Féin Genel Başkanı Mary Lou McDonald, imzalanan mutabakat zaptını "tarihî bir belge" olarak nitelendirmiştir. McDonald, İrlanda'da yüzyıllar süren işgal ve sömürge döneminin ardından Belfast Anlaşması'nın (Hayırlı Cuma Anlaşması) 30. yılına yaklaşıldığını ve ülkenin bu süreçte önemli ilerleme kaydettiğini söylemiştir.

McDonald, İrlanda'nın hâlen ikiye bölünmüş olduğunu belirterek referandum ve kendi geleceğini belirleme hakkının bulunduğunu savunmuştur. Hiçbir İngiliz başbakanının bu hakkın gündemde olmadığını söylemesini kabul etmeyeceklerini ifade etmiştir.

McDonald ayrıca ABD'nin İsrail'e silah satarak soykırıma destek verdiğini iddia etmiş ve ABD'yi bu tutumundan vazgeçmeye çağırmıştır. İrlanda barış sürecinde uygulanan ABD yaklaşımının Filistin'e de uygulanması hâlinde durumun farklı olacağını savunmuştur.

Kuzey İrlanda Bölgesel Başbakan Yardımcısı Michelle O'Neill, büyük bir değişim döneminden geçildiğini ve bu sürecin durdurulamayacağını söylemiştir. O'Neill, Westminster sisteminin üç ülkenin de yararına çalışmadığını belirterek kendi geleceklerini belirleme hakkına ihtiyaç duyduklarını ifade etmiştir.

İmza töreninde O'Neill, ABD Başkanı Trump'ın İrlanda'nın birleşmesine ilişkin açıklamalarının, birlik tartışmasının hem İrlanda'da hem de uluslararası düzeyde gündemde olduğunu gösterdiğini söylemiştir. O'Neill, birleşmenin "asıl büyük ödül" olduğunu savunarak bunun bölünmenin sona ermesi ve yeni bir İrlanda için yeni bir başlangıç anlamına geleceğini ifade etmiştir.

Britanya Başbakanlık Sözcülüğü, "kendi kaderini tayin" mesajına ilişkin açıklamasında, Başbakan Andy Burnham'ın Birleşik Krallık'ı oluşturan dört ülkenin tamamı için çalışmaya kararlı olduğunu ve birliğe güçlü şekilde inandığını ifade etmiştir. Sözcülük, Birleşik Krallık'ın ayrılık yerine ortak değerler etrafında buluşma ve sorunları birlikte çözme yoluyla daha güçlü olacağını savunmuştur.^【20】

Sözcü Tom Wells, Başbakan'ın anayasal tartışmalardan ziyade hane halklarının yaşam maliyetini azaltmaya odaklandığını vurgulamıştır. Britanya Başbakanlık Ofisi tarafından yapılan açıklama da Burnham'ın önceliğinin hane bütçeleri üzerindeki baskıyı azaltmak ve ekonomik güvenliği artırmak olduğu, anayasal tartışmalara veya yeni referandumlara odaklanmadığı belirtilmiştir.

Hükümetin Cardiff'teki toplantıya bir temsilci gönderip göndermediği sorusuna yanıt veren sözcü, Burnham'ın İskoçya, Galler ve Kuzey İrlanda'nın bölgesel başbakanları ve yardımcılarıyla ortaklık ve iş birliği temelinde çalıştığını söylemiştir.^【21】

Kuzey İrlanda Bölgesel Başbakan Yardımcısı Emma Little-Pengelly (DUP), Michelle O'Neill'in Cardiff'teki toplantıya katılmak ve mutabakat zaptını imzalamak için kendisinden herhangi bir izin veya onay almadığını belirterek O'Neill'i Kuzey İrlanda Başbakanlığı görevini "silahlandırmakla" suçlamıştır.

Little-Pengelly, O'Neill'in toplantıya Kuzey İrlanda Başbakanı sıfatıyla katılmadığını ve bu sıfatla herhangi bir belge imzalama yetkisine sahip olmadığını savunmuştur. Kuzey İrlanda'da Başbakan ve Başbakan Yardımcısı görevlerinin ortak sorumluluk temelinde yürütüldüğünü ifade etmiştir.^【22】

O'Neill ise buna karşılık Kuzey İrlanda Başbakanı olduğunu ve yaşananların bölgede tarihî bir değişim dönemine işaret ettiğini söylemiştir.

İrlanda Başbakanı (Taoiseach) Micheál Martin, birleşik İrlanda meselesinin ele alınması için basit söylemler veya zaman çizelgeleri yerine ciddi bir çalışmaya ihtiyaç olduğunu belirtmiştir. Martin, Burnham ile yapacağı görüşmede miras (legacy) meselesini gündeme getirmeyi planladığını da doğrulamıştır.

Martin, adanın geleceğinin İngiliz-İrlanda ilişkisi, kuzey-güney bağlantısı ve Kuzey İrlanda'daki iki topluluk arasındaki ilişki olmak üzere üç temel ilişki üzerine kurulması gerektiğini söylemiştir. Daha fazla uzlaşmaya ihtiyaç olduğunu belirten Martin, Sinn Féin'i 1970'lere geri dönmekle eleştirmiştir.

McDonald ise Taoiseach'ın ABD Başkanı'ndan gelen mesajı dikkate almış olmasını umduğunu söyleyerek kendisini sınır ötesi oylama (border poll) için hazırlıkları hızlandırmaya davet etmiştir.

Sinn Féin'in İrlanda Senatosu'ndaki (Seanad) lideri Conor Murphy, Britanya siyasetinde değişen bir dinamiğin ortaya çıktığını ve bunun yeni bir siyasi zemine işaret ettiğini söylemiştir. Murphy, Sinn Féin, SNP ve Plaid Cymru arasındaki toplantının milliyetçi partiler arasında resmî bir iş birliği programı oluşturmayı amaçladığını belirtmiştir. Trump'ın açıklamalarının anayasal değişim için "ciddi hazırlık" ihtiyacını güçlendirdiğini savunan Murphy, kimsenin Brexit benzeri bir sürece girmek istemediğini ve düzenli ve sorunsuz bir geçişin gerekli olduğunu ifade etmiştir.^【23】

Cardiff'teki üçlü toplantının ardından, aynı gün öğleden sonra Swinney ve ap Iorwerth, Galler ve İskoçya hükümetleri arasında ayrı ve hukuken bağlayıcı olmayan bir iş birliği anlaşması imzalamıştır.

Anlaşma, Birleşik Krallık'ın finansman düzenlemeleri ve anayasal geleceğe ilişkin yetkiler gibi alanlarda Galler ve İskoçya için daha fazla adalet talep edilmesini öngörmektedir. İki hükümetin ayrıca çocuk yoksulluğuyla mücadele ve Avrupa Birliği ile ilişkilerden azami fayda sağlama gibi çeşitli konularda birlikte çalışması planlanmıştır.

İkinci basın toplantısında Swinney, Galler'in finansmanını belirleyen Barnett Formülü'nün reformuna destek vermekten kaçınmıştır. Swinney, Birleşik Krallık genelindeki mali düzenlemelerin ülkeden ülkeye farklılık gösterdiğini ve her ülkenin kendi çıkarlarını ve bakış açılarını ortaya koyması gerektiğini söylemiştir.

Ap Iorwerth ise İskoçya'nın hâlihazırda sahip olduğu esnekliklerin en azından Galler'e de sağlanmasının kendileri açısından önemli olduğunu belirtmiştir.^【24】

Birleşik Krallık, İngiltere, Galler, İskoçya ve Kuzey İrlanda olmak üzere dört kurucu ülkeden oluşmaktadır. Bu dört ülke içinde üç ayrı hukuk sistemi bulunmaktadır. İngiltere ve Galler ortak bir hukuk sistemine sahipken, İskoçya İskoç hukukuna dayanan ayrı bir sisteme, Kuzey İrlanda ise İngiliz ortak hukuku ve kendi mevzuatına dayanan ayrı bir hukuk sistemine sahiptir.

Birleşik Krallık'ta yetki, Amerika Birleşik Devletleri veya Almanya'daki federal sistemlerden farklı olarak "devolution" (yetki devri) adı verilen bir sistemle paylaşılmaktadır. Bu sistemde yetkiler, merkezî hükümet ile dört ülke arasında anayasal olarak eşit biçimde bölünmemiştir.

Seçilmiş kurumların kendi yasama meclisleri ve hükümetleri bulunmakla birlikte, savunma ve dış ilişkiler gibi konular Londra'nın kontrolünde kalmaya devam etmektedir. Ayrıca ülkelerin hiçbirinin Birleşik Krallık'tan tek taraflı olarak ayrılma hakkı bulunmamaktadır.^【25】

1990'ların sonunda Birleşik Krallık, İngiltere dışındaki ülkelere kendi parlamentoları aracılığıyla belirli ölçüde politika bağımsızlığı ve öz yönetim sağlayan yetki devri sürecini başlatan yasal düzenlemeleri kabul etmiştir.

İskoçya, Westminster'ın onayının ardından 2014 yılında bağımsızlık referandumu düzenlemiş; bağımsızlık seçeneği yüzde 55'e karşı yüzde 45 oyla reddedilmiştir. Galler'de ise Senedd'in (Galler Parlamentosu) kendi başına bağımsızlık referandumu düzenleme çağrısı yapmasına olanak tanıyan mevcut bir yasal mekanizma bulunmamaktadır.^【26】

Kuzey İrlanda için kurallar farklıdır. 1998 tarihli Hayırlı Cuma Anlaşması'na (Good Friday Agreement) göre, Kuzey İrlanda'dan sorumlu İngiltere bakanının çoğunluğun birleşik bir İrlanda yönünde oy kullanmasının "muhtemel" olduğuna kanaat getirmesi hâlinde, Britanya Hükümeti'nin referandum çağrısı yapması gerekmektedir.

Anlaşmaya göre birleşme yönünde bir referandum, Britanya Hükümeti'nin kararıyla yapılabilmekte; böyle bir anayasal değişikliğin gerçekleşmesi için İrlanda'da ayrı bir referandumla onay verilmesi gerekmektedir.^【27】