Cengiz Topel (2 Eylül 1934 – 8 Ağustos 1964), Türk Hava Kuvvetleri'nde görev yapmış kahraman bir pilot yüzbaşıdır. 1964'te Kıbrıs'ta Rum saldırılarına karşı düzenlenen hava harekâtında uçağı düşmüş ve esir alınarak işkence sonucu hayatını kaybetmiştir. Kıbrıs'ta şehit olan ilk Türk pilot olarak tarihe geçmiştir.

Erken Yaşamı ve Eğitimi

Cengiz Topel, 1934 yılında İzmit'te dünyaya gelen, Trabzon Of'lu bir ailenin üçüncü çocuğudur. Babası İsmail Hakkı Bey tütün eksperi, annesi Mebuse Hanım ise ev hanımıdır. Ailesi memuriyet sebebiyle sık sık şehir değiştirmiş, bu durum Topel’in çocukluk yıllarının İzmit, Muş ve Şanlıurfa gibi farklı şehirlerde geçmesine neden olmuştur. Babasının 1943 yılında vefat etmesiyle çocuk yaşta yetim kalmış ve ailesiyle birlikte İstanbul’a yerleşmiştir.

İlkokulu Bandırma, Gönen ve İstanbul’da tamamlayan Topel, Kadıköy Yeldeğirmeni İkinci Ortaokulu’ndan mezun olmuştur. Bu yıllarda arkadaşları tarafından sakin, çalışkan ve yardımsever biri olarak tanınan Cengiz, lise eğitimine Haydarpaşa Lisesi’nde başlamış, daha sonra büyük arzusu olan askerî okul sınavlarını kazanarak Kuleli Askerî Lisesi’ne geçmiştir. 1953’te mezun olduktan sonra Kara Harp Okulu’na girmiş, 1955 yılında asteğmen rütbesiyle mezun olmuştur.

Cengiz Topel. (TRT)

Askerî Kariyerinin Başlangıcı ve Pilotaj Eğitimi

1955 yılında Hava Kuvvetlerine katılmak üzere başvuruda bulunmuş ve sağlık kontrollerini başarıyla geçerek pilotaj eğitimine seçilmiştir. İlk uçuşlarını İzmir Gaziemir’deki Uçuş Okulu’nda Miles Magister ve T-6 uçakları ile gerçekleştirmiştir.

1956 yılında Kanada’ya gönderilmiş; önce London-Ontario’da altı aylık ileri İngilizce eğitimi, ardından Moosejaw ve Gimli üslerinde sırasıyla T-6, T-33 ve F-86 uçakları ile temel ve gelişmiş pilotaj eğitimleri almıştır. Eğitimini başarıyla tamamlayarak mezun olmuş ve Türk Hava Kuvvetleri'ne döndüğünde 143. Filo (Merzifon) ve 112. Filo (Eskişehir) gibi kritik filolarda görev yapmıştır.

Eskişehir Yılları ve Harbe Hazırlık

1.Filo Komutanlığı’nda F-100 uçağına intibak eden Topel, kısa sürede harbe hazır pilot statüsüne ulaşmıştır. Sosyal yaşantısında sakinliği ve sportmen kişiliği ile tanınan Cengiz Topel, Eskişehir’de annesiyle birlikte mütevazı bir hayat sürmüştür. Uçuşa olan tutkusu, ağır sinüzit rahatsızlığına rağmen görevini bırakmamasına neden olmuştur. “Uçuş benim her şeyim,” sözü, onun karakterini özetleyen bir ifadedir.

Kıbrıs Görevi ve Son Uçuşu

1963’te artan Kıbrıs olayları Türk Hava Kuvvetleri’ni harekete geçirmiştir. 8 Ağustos 1964 tarihinde, Erenköy direnişine destek amacıyla düzenlenen hava harekâtında görev alan Yüzbaşı Cengiz Topel, dört uçaktan oluşan bir görev kolunun lideri olarak Eskişehir’den havalanmıştır. Hedefleri, Gemikonağı Limanı’nda bulunan Rum gemilerine saldırı düzenleyerek takviye güçlerini engellemektir. Fakat görev sırasında uçağı, yoğun uçaksavar ateşi sonucu isabet almış ve Cengiz Topel paraşütle atlamak zorunda kalmıştır. Topel, düşman hattına indi ve kısa süre içinde Rum birlikleri tarafından esir alınmıştır.

Esaret ve Şehadeti

Topel’in yere indikten sonra mermileri bitene kadar direndiği, yanında taşıdığı askerî haritaları yaktığı ve silahı ile kendini savunduğu belgelenmiştir. Yakalansa da Rumların Türkiye aleyhinde konuşma yapması yönündeki taleplerini reddetmiştir.

Çeşitli kaynaklara göre, Güzelyurt Manastırı’na götürülerek işkence görmüş ve ağır şekilde yaralanmıştır. Uluslararası antlaşmalar çiğnenerek canlı ele geçirilmesine rağmen büyük zulme maruz kalan Topel, 9 veya 10 Ağustos 1964 tarihinde Rum hastanesinde şehit olmuştur. Otopsi raporları işkence izlerini net bir şekilde ortaya koymuştur:

"Lefkoşa Türk Genel Hastanesi’nde yapılan otopsi raporu incelendiğinde sağ göz kapağında morluk ve göz beyazı altında kanlanma olduğu, boynun bütün sağ yanını kapsayan çürük ve ciltte sıyrık, bütün sağ omuz ve kürek kemiği sahasını kapsayan çürük, sağ kolun 1/3 üst dış kısmında 0,5 cm çapında kenarları iltihaplı cilt tespit edilmiştir. Tüm bu darbe belirtilerinin Cengiz Topel hayatta iken yapıldığı vurgulanmıştır. Sağ kürek kemiğinin alt yarısı parçalanmıştır. Sağdan 6 ila 8. kaburga kemiklerinin arka uçları kırıktır. Çeşitli istikametlerden atılmış dört kurşun yarası vardır. Sırtının sağ tarafında 11. kaburga kemiği hizasında ve sırtın sol tarafında ise sekizinci kaburga kemiği üzerinde bel kemiğinden 2 cm uzaklıkta iki kurşun yarası mevcuttur. Sırtında bulunan kurşunlar arkadan öne, yukarıdan aşağı istikamete atılmıştır. Sol bacağında ise yine yakın mesafeden atılan iki kurşun yarası mevcuttur. Bu kurşunlar yine arkadan öne fakat aşağıdan yukarıya atılmıştır. Sağ kolunda ise nedeni anlaşılamayan 0,5 cm çapında bir delik mevcuttur. Tüm bu bulguların ışığı altında Cengiz Topel’in götürüldüğü yerde işkenceye maruz kaldığı; önce dövüldüğü, boynunda ve kürek kemiğindeki yaraların bu sırada oluştuğu; sağ kolunda 0,5 cm çapındaki deliğin de işkence amaçlı yapıldığı değerlendirilmiştir. Sırtındaki ve bacaklarındaki kurşun yaralarının muhtemelen Cengiz Topel yüz üstü yatarken çeşitli istikametlerden ateş edilerek meydana geldiği değerlendirilmiştir. Tüm darp izlerinin vücudunun sağ tarafında olması nedeni ile bu işkencelerinde yerde yatarken yapılmış olması muhtemeldir. Cengiz Topel’i şehit eden ise sırtından girerek akciğerlerini parçalayan iki kurşun olmuştur."^【1】 

Topel'in naaşını alan doktor ile yapılan röportaj (TRT)

Cenaze Töreni ve Milletin Sahiplenişi

Topel’in naaşı, Lefkoşa Türk Genel Hastanesi’ne getirilmiş ve büyük bir cenaze töreniyle uğurlanmıştır. Ardından, Birleşmiş Milletler aracılığıyla Türkiye’ye nakledilmiş; önce Adana’ya, sonra Ankara’ya ve nihayet İstanbul’a ulaştırılmıştır.

14 Ağustos 1964’te İstanbul Sultanahmet Camii’nde düzenlenen cenaze töreni, Atatürk’ün cenazesinden sonra İstanbul’un gördüğü en büyük törenlerden biri olarak kayıtlara geçmiştir. Yüz binlerce vatandaş Cengiz Topel’e karşı son görevini yerine getirmek için sokaklara dökülmüş ve Topel, Edirnekapı Şehitliği’nde toprağa verilmiştir.

(TRT)

Mirası ve Hatırası

Cengiz Topel’in adı, Türkiye’nin dört bir yanındaki sokaklara, okullara, kışlalara ve hastanelere verilmiştir. Kuzey Kıbrıs’ta bir hastane, Türkiye’de bir hava üssü ve çok sayıda anıt, onun hatırasını yaşatmaktadır.

Topel, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin işkence ile şehit edilen ilk pilotudur. Görev bilinci, cesareti, sakinliği ve örnek kişiliği ile genç subaylara ilham kaynağı olmasıyla tanınmıştır. Türk milletinin hafızasında yer edinmiştir.

Arşiv Kayıtlarında Cengiz Topel (TRT)

Cengiz Topel Belgeseli (T.C. Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı)