Cumhuriyet dönemi Türk havacılık tarihinin ilk hava harp şehidi olan Pilot Yüzbaşı Cengiz Topel, 2 Eylül 1934 tarihinde İzmit’te dünyaya gelmiştir. İlk ve ortaöğrenimini babasının memuriyeti ve vefatı sonrasındaki ailevi koşullar nedeniyle farklı okulları içerisinde tamamlamıştır. Kuleli Askerî Lisesi ve Kara Harp Okulu'nda eğitim görmüş, bu eğitimlerini başarıyla tamamlamıştır. NATO kapsamında Kanada’da aldığı ileri düzey jet pilotaj eğitiminin ardından Türk Hava Kuvvetlerinin seçkin filolarında görev yapmış, F-86 ve F-100 savaş uçaklarındaki yüksek uçuş disiplini ve yeteneğiyle öne çıkmıştır.^【1】

1963 yılı sonrasında Kıbrıs’ta Rum tedhiş örgütü EOKA’nın Türklere yönelik başlattığı sistematik katliamlara karşı 8 Ağustos 1964 tarihinde düzenlenen "Sınırlı Polisiye Hava Harekâtı" sırasında görev kol lideri olarak Erenköy semalarında uçmuş, vurulan uçağından paraşütle atladıktan sonra Rum kuvvetlerince esir alınarak şehit edilmiştir.^【2】

Cengiz Topel, 2 Eylül 1934 tarihinde Kocaeli’nin İzmit ilçesinde dünyaya geldi. Aslen Trabzon’un Of ilçesinden olan ailesinin, dördüncü ve üçüncü erkek çocuğudur. Babası, I. Dünya Savaşı yıllarında uzun süre İngiliz esaretinde kaldıktan sonra yurda dönerek tütün eksperliği mesleğini icra eden İsmail Hakkı Bey; annesi ise Gönenli İsra Rüştü Efendi’nin kızı Mebuse Hanım’dır. İsmail Hakkı Bey ile Mebuse Hanım'ın ilk çocukları Mürüvvet 1928 yılında Gönen’de, ikinci çocukları Turgut 1932 yılında babanın ilk şark görevi yeri olan Bitlis’te doğmuş; İzmit tayini sırasında Cengiz dünyaya gelmiştir. Ailenin son çocuğu olan Oğuz ise babanın ikinci şark hizmetini yaptığı Muş’ta, 1938 yılında aileye katılmıştır.^【3】

İsmail Hakkı Bey’in mide rahatsızlığı nedeniyle sıhhi sebeplerle önce Bandırma’ya, ardından eşinin memleketi Gönen’e tayin edilmesi sonucunda Cengiz Topel’in çocukluk yılları Anadolu’nun farklı kentlerinde geçmiştir. Topel, ilköğrenimine 1941 yılında Bandırma İkinci İlkokulunda başlamış, ancak aynı yılın sonunda babasının Gönen’e atanması üzerine kaydı Gönen Ömer Seyfettin İlkokuluna nakledilerek ikinci ve üçüncü sınıfları burada okumuştur.^【4】

Topel ailesinin yaşamı, baba İsmail Hakkı Bey’in 1943 yılında İstanbul’da tedavi gördüğü hastanede vefat etmesiyle değişmiştir. Babasız kalan dört kardeş ve anne Mebuse Hanım, II. Dünya Savaşı’nın getirdiği ağır ekonomik koşullar ve babadan kalan yetim aylığı ile geçinmek durumunda kalmıştır. Aile, İstanbul’daki akrabalarının yardımıyla Kadıköy Hasanpaşa semtine yerleşmiştir.^【5】

İstanbul’a taşınmalarının ardından Cengiz Topel, eğitimine Kadıköy'ün Yeldeğirmeni semtindeki Özdemiroğlu İlkokulu'nda devam ederek 4 ve 5. sınıfları burada tamamlamış ve 1946 yılında mezun olmuştur. Aynı yıl Yeldeğirmeni İkinci Ortaokuluna kaydolarak ortaöğrenimine başlamıştır. Ortaokul yıllarında yüzmek ve Kurbağalıdere’den topladığı solucanlar ile oltalar hazırlayıp balık tutmak en büyük hobileri arasında yer almıştır. Okul yaşamında son derece sakin ve sessiz bir kişiliğe sahip olan Topel, özellikle matematik dersindeki başarısıyla öne çıkmış ve öğretmenlerinin yönlendirmesiyle derslerinde zorlanan arkadaşlarına özel matematik dersleri vermiştir. Yeldeğirmeni İkinci Ortaokulu'nu başarıyla bitiren Topel, daha sonra askerî liseye girme hayaliyle lise öğrenimine adım atmıştır.^【6】

Ortaokulu bitirdikten sonra evine en yakın okul olan Haydarpaşa Lisesi’ne kaydolarak lise birinci sınıfa başlayan Cengiz Topel’in kalbinde her zaman bir askerî liseye girme arzusu yatıyordu. Bu tutkusunu yakın arkadaşları Davut Orhun, Sıtkı Sunday Örün ve Suat Söylerkaya’ya da aşıladı. Askerî lise sınavlarına girdiler. İlk sınav denemesinde Cengiz Topel bilinmeyen bir sebeple elenirken, onun teşvikiyle sınava giren yakın arkadaşı Davut Orhun Kuleli Askerî Lisesi’ni kazandı. Asker olma arzusundan vazgeçmeyen Cengiz Topel, bir yıl daha bekleyip sınavlara ikinci kez girdi ve bu kez kazanarak Kuleli Askerî Lisesi’ne kabul edildi. Tesadüf eseri yakın arkadaşı Davut Orhun ile aynı sınıfa düşen Topel, daha sonra Bursa Işıklar Askerî Lisesi’ni kazanan Suat ve son sınıfta Kuleli’ye katılan Sıtkı ile dostluk bağlarını sürdürdü.^【7】

^{Cengiz Topel} (TRT Arşiv)

Kuleli Askerî Lisesi yıllarında yetim büyümenin getirdiği olgunluk ve sıkıntılara alışkın yapısıyla öne çıkan Topel, sınıfın en sakin ve sessiz öğrencisi olarak dikkat çekti. Okul dönemi boyunca Boğaz’dan buz dağlarının geçişi, Dumlupınar denizaltısının batışı ve İstanbul’un Fethi’nin 500. yıl dönümü kutlamaları gibi tarihî olaylara tanıklık etti. Okul bitiminde yapılan Olgunluk Sınavı’nı ilk denemesinde verememesine karşın genel ders durumu gayet iyi olan Topel, 16 Eylül 1953 tarihinde Kuleli Askerî Lisesi’nden mezun oldu.^【8】

Lise eğitiminin hemen ardından 1 Ekim 1953 tarihinde Kara Harp Okulu’na adım atan Cengiz Topel, 1840 yaka numarası ile 5. Bölük’e kaydoldu. Harp Okulu’ndaki sınıf ayrımında arkadaşı Davut Orhun ile birlikte "Piyade" sınıfına ayrılırken; dostu Sıtkı Sunday Örün 6. Bölük’te "İstihkâm" sınıfına seçildi. Bölük ayrılıklarına rağmen üç arkadaş sürekli bir araya gelerek Türkiye’nin NATO’ya girmesi, Kore’ye asker gönderilmesi ve Kıbrıs sorununun tırmanması gibi memleket meselelerini sabahlara kadar tartışıp sohbet ettiler. Bu sohbetlerde her zaman sakin, efendi ve uzlaştırıcı tavrıyla öne çıkan Topel, tartışmaların büyümesini önleyen isim oldu.^【9】

Harp Okulu’ndaki eğitimi sırasında yabancı dil seviyesi yüksek öğrencilerin devam ettiği "A Kuru" İngilizce sınıfında öğrenim gördü. 1955 yılının Ağustos ayında Kara Harp Okulu’ndan mezun olan 25 asteğmenle birlikte Hava Kuvvetleri Komutanlığına geçmek üzere müracaatta bulundu. Yapılan sağlık muayenelerini başarıyla geçen Topel, 30 Ağustos 1955 tarihinde asteğmen rütbesi ve 1955-19 sicil numarası ile Kara Harp Okulu’ndan mezun olarak Hava Kuvvetleri saflarına katılmaya hak kazandı.

Türkiye’nin 1952 yılında NATO’ya girmesinin ardından Müttefik yardımları kapsamında Türk pilot adaylarına ABD ve Kanada’da pilotaj eğitimi verilmesi kararlaştırıldı. Yurt dışındaki eğitimlerde yaşanabilecek kırım oranlarını azaltmak ve pilot adaylarına temel uçuş melekesi kazandırmak amacıyla adaylar, öncelikle Gaziemir Uçuş Okuluna alındı. 25 Eylül 1955 tarihinde Hava Kuvvetleri Komutanlığına katılış yapan Asteğmen Cengiz Topel, Gaziemir’de havacılıkla ilgili ilk teorik ve pratik derslerini almaya başladı. Pilot Astsubay Nejat Şen öğretmenliğinde Miles Magister ve T-6 uçaklarıyla ilk uçuş eğitimlerini gerçekleştiren Topel, hayatındaki ilk uçuşunu 5 Ekim 1955 tarihinde yaptı.^【10】

Gaziemir’deki ön hazırlığın ardından Cengiz Topel, pilotaj eğitimi almak üzere 1 Ocak 1956 tarihinde Kanada’ya gitti. Kanada’daki sürecin ilk aşaması olarak London-Ontario’da 21 Ocak 1956 - 23 Ağustos 1956 tarihleri arasında altı ay süren bir İngilizce kursuna katıldı. Farklı NATO ülkelerinden gelen uçuş öğrencileriyle 30 kişilik koğuşlarda kalan Topel, bu kursu tamamlayarak ileri düzeyde İngilizce bilgisi edindi ve bu dönemde Kanada amatör otomobil ehliyeti aldı. Kurs devam ederken, 21 Ocak 1956 tarihinde altı aylık asteğmenlik süresini doldurarak teğmen rütbesine terfi etti.^【11】

Lisan kursunun bitimiyle birlikte temel pilotaj eğitimi Moose Jaw-Saskatchewan’da başladı. T-6 uçaklarıyla son derece soğuk iklim koşullarında sürdürülen ve yaklaşık 180 sortilik (181,35 saat) uçuşu kapsayan dokuz aylık bu eğitimi de başarıyla bitiren Topel, 31 Mayıs 1957 tarihinde mezun oldu. Ardından tekâmül uçuş eğitimi için Gimli’de bulunan Kanada Kraliyet Hava Kuvvetlerine ait Winnipeg Hava Üssüne geçti. T-33 jet uçaklarıyla gerçekleştirilen bu safhada ilk jet uçuşunu 25 Haziran 1957’de yapan Topel, 83,15 saatlik jet uçuşunun ardından 13 Eylül 1957 tarihinde eğitimini başarıyla tamamlayarak pilot brövesini taktı.^【12】

Kanada’ya gönderilen 15-20 kişilik pilot grupları içinden başarı derecelerine göre yalnızca birinci ve ikinciler seçilerek F-86 av eğitimi için Chatham’a gönderilmekteydi. Cengiz Topel’in de F-86 eğitimi için Chatham’a seçilmesi, onun kendi dönem grubu içerisindeki en yetenekli ve başarılı pilotlardan biri olduğunu gösteriyordu. 12 Eylül 1957 tarihinde başladığı F-86 av kursunu 25 saatlik uçuşla Kasım 1957’de tamamlayan Topel, 14 Kasım 1957’de Ottawa’dan ayrılarak 25 Kasım 1957 tarihinde vatanına döndü. Yaklaşık 20 ay süren Kanada eğitimi boyunca T-6, T-33 ve F-86 uçaklarıyla toplam 289,5 saat uçuş yaparak harp filolarında görev almaya hazır seçkin bir av pilotu olarak Türkiye'deki görevine başladı.^【13】

Kanada’daki uçuş ve av eğitimlerini üstün başarıyla tamamlayan Teğmen Cengiz Topel, yurda dönüşünün ardından ilk aktif kıt'a görevi için 6 Ocak 1958 tarihinde Merzifon’da konuşlu 44. Uçuş Grup Komutanlığına bağlı 143. Filo Komutanlığına tayin edildi. Merzifon dönemi, Topel’in mesleki yaşamında aktif filo hizmetinin ve disiplinli uçuş temposunun başlangıcı oldu. Yoğun uçuş faaliyetlerinin, alarm görevlerinin ve savaş hazırlık tatbikatlarının yanı sıra sosyal imkânların kısıtlı olduğu Merzifon’da boş zamanlarını sporla değerlendiren Topel, 44. Uçuş Grup Komutanlığı bünyesindeki Hava Gücü Futbol Takımı'nda sol açık mevkiinde sergilediği oyunla da öne çıktı. Bu dönemde annesi Mebuse Hanım da Merzifon’a gelerek oğluyla birlikte yaşamaya başladı. Teğmenlikteki üç yıllık bekleme süresini dolduran Cengiz Topel, 30 Ağustos 1959 tarihinde üsteğmenlik rütbesine terfi etti.^【14】

1961 yılında Merzifon’daki üç yıllık zorunlu şark hizmetini tamamlayan Üsteğmen Topel, atama dilekçesinde Ankara ve Eskişehir garnizonlarını talep etti. Amirlerinin onayıyla gerçekleşen atama sonucunda, Türk Hava Kuvvetlerinin ilk hava üslerinden biri olan Eskişehir 1. Ana Jet Üs Komutanlığı bünyesindeki 112. Filo Komutanlığına tayin edildi. 20 Ağustos 1961 tarihinde 112. Filo’daki görevine başlayan Topel, F-86 uçaklarından sonra Türk Hava Kuvvetlerinin seçkin ve tecrübeli pilotlarından teşkil edilen bu yeni birliğinde F-100 uçaklarında intibak eğitimine alındı. Binbaşı Hasan Basri Yurdakul öğretmenliğinde yürütülen teorik ve pratik eğitimi kısa sürede tamamlayarak harbe hazır bir F-100 pilotu oldu. Eskişehir’de de annesi Mebuse Hanım ile birlikte kiraladıkları evde yaşamını sürdürdü.^【15】

30 Ağustos 1963 tarihinde yüzbaşılığa terfi eden Cengiz Topel, F-100 uçaklarıyla her türlü harekâtı icra edebilecek üstün yetenekli, gözde bir av pilotu olarak tanımlanmaktaydı.^【16】Ancak bu süreçte ilerleyen sinüzit hastalığı nedeniyle şiddetli baş ağrıları çekmeye başladı. Rahatsızlığının artması üzerine bir süre uçuştan çekilerek tedavi altına alındı ve geçici olarak Eskişehir Orduevinde görevlendirildi. Bu dönemde kendisini ziyarete gelen ağabeyi Turgut Topel’in "Uçuştan ayrıl, yeterince uçtun, bırak biraz da gençler uçsun" şeklindeki tavsiyesine karşılık Topel, "Uçuş benim her şeyim, uçmadan yapamam" diyerek uçuş görevine geri döndü.^【17】

Kıbrıs’ta 21 Aralık 1963 tarihinde Rum tedhiş örgütü EOKA’nın Akritas Planı doğrultusunda Türklere karşı başlattığı sistematik katliamlar, adadaki etnik çatışmaları ve insani krizi en üst seviyeye tırmandırdı. Olayların başlamasının ardından Türk Hava Kuvvetleri, Rum saldırganlara uyarı amacıyla Lefkoşa üzerinde ilk gösteri ve uyarı uçuşlarını gerçekleştirdi. Ancak bu geçici suskunluğun ardından Rumlar, adanın genelinde ve özellikle askerî açıdan kritik bölgelerde saldırılarını şiddetlendirerek sürdürdüler.^【18】

Rum kuvvetlerinin nihai hedefi hâline gelen Erenköy, Kıbrıs’ın kuzeybatısında, "Dilirga" olarak bilinen son derece engebeli ve dağlık bir coğrafyada yer alan, adı eski Rumca "Kokkina" olan stratejik bir Türk köyüdür. 1958 yılında köye verilen "Erenköy" ismi, büyük bir zorluk atlatılarak amaca ulaşılmasını simgelemektedir. Erenköy’ü stratejik açıdan hayati kılan temel unsur, Mansura’ya kadar uzanan 3 kilometrelik sahil şeridine ve kritik kıyı yoluna hâkim konumudur. Bu sahil şeridi, adadaki Türkler için denize açılan tek pencere, Türkiye ile doğrudan temas kurulabilen tek yer ve Türkiye’de öğrenim gören Kıbrıslı üniversite gençlerinin vatan savunması için adaya sızma noktasıdır. Ayrıca Türk Mukavemet Teşkilatı (TMT) için Türkiye’den gönderilen lojistik ve silah desteğinin adaya ulaştırıldığı ana ikmal kapısıdır.^【19】

1964 yılının Ağustos ayı başlarında Yunanistan’dan sevk edilen kuvvetlerle takviye edilen ve yaklaşık 15.000 kişiye ulaşan ağır silahlı Rum-Yunan birlikleri, Erenköy’deki Türk varlığını tamamen silmek ve adadaki Türk direnişini denizden ve karadan kuşatarak bitirmek amacıyla geniş çaplı bir taarruz başlattı. Saldırılara katılan Rumların temel amacı, Kıbrıslı Türkleri bütünüyle denize dökmekti; hatta ada sathından yüzlerce sivil Rum, Türklerin denize dökülüşünü izlemek üzere bölgeye akın etmiş, Rum basını da bu saldırıları tarihî intikam söylemleriyle manşetlerine taşımıştı.^【20】

Sayım ve silahça katbekat üstün olan Rum kuvvetleri karşısında çevre köylerden çekilen mücahitler, yöre halkı ile Türkiye ve İngiltere’den tahsillerini bırakıp vatan savunmasına koşan yüzlerce Kıbrıslı üniversite öğrencisinden oluşan yaklaşık 700 kişilik bir Türk grubu, 7 Ağustos 1964 gecesi Erenköy’de çember içerisine sıkıştı. Son mermilerini kendilerine ayıran mücahitlerin ve Rumların eline geçmemek için denizde boğulmayı planlayan köylü kadınların bulunduğu yerde, Türk jetlerinin 7 Ağustos’taki uyarı uçuşları ve 8 Ağustos’taki fiili hava harekâtı, Kıbrıs Türk’ü için kritik bir süreç oldu. Erenköy Direnişi sayesinde Türkiye, adadaki Türkleri soykırımdan kurtarmak üzere uluslararası anlaşmalardan doğan haklarını kullanarak ilk fiili askerî müdahalede bulundu.^【21】

8 Ağustos 1964 tarihinde sabaha karşı saat 04.30’da Eskişehir Orduevi’nden çıkan 112. Filo pilotları, günün erken saatlerinde 1. Ana Jet Üs Komutanlığında Kıbrıs’taki olağanüstü duruma karşı brifinge girdiler. Bölgedeki Rum taarruzlarını kıracak müdahale planlanırken, pilotlar muhtemel bir Türk-Yunan çatışmasına karşı önlem olarak hedeflerine yönlendirildi. Öğleden sonra saat 17.00 civarında 1. Hava Kuvveti Komutanı ve üst komuta kademesi 112. Filo’ya gelerek Gemikonağı Limanı’nda karaya mühimmat çıkaran Rum nakliye gemilerini batırmak ve bölgedeki uçaksavar mevzilerini imha etmek üzere özel bir taarruz kolu seçti. Oluşturulan dörtlü hava taarruz kolunun liderliğine Yüzbaşı Cengiz Topel getirildi. Kolun diğer uçaklarında ise Üsteğmen İzzet Öztarhan, Yüzbaşı Mehmet Konedralı ve Üsteğmen Ethem Sancar görev almaktaydı.^【22】

Gövde altlarında 500 librelik bombalar ve makineli top yükleri bulunan F-100D jetleri, saat 18.30-19.00 sularında Eskişehir’den havalandı. Kaş üzerine kadar 20.000 fitte 360 Knot süratle seyreden kol, adadaki İngiliz radarlarına yakalanmamak ve önleme uçaklarından kaçınmak için Akdeniz üzerinde deniz seviyesine alçaldı. Akşam alacakaranlığında Gemikonağı Limanı hedef bölgesine ulaşan Cengiz Topel liderliğindeki kol, yoğun uçaksavar ateşiyle karşılaştı. Gemikonağı Limanı'nda karaya ikmal yapan nakliye gemisiyle göz teması sağlayan Cengiz Topel, telsizden "Bir çekti" ikazını vererek 8.000 fitten 40 derecelik açıyla dalışa geçti ve bomba bırakma irtifası olan 3.500 fite indi. Cengiz Topel’in bıraktığı bomba, hedefi tam isabetle vurarak Rum nakliye gemisini (veya Rum hücumbotunu) tahrip etti. Koldaki dört numaralı uçağın pilotu telsizden "Helal olsun Komitan, vurdun!" sözleriyle isabeti teyit etti. Ancak hemen ardından, uçağının yerden açılan ateşe maruz kalması veya bomba parça tesiri nedeniyle Cengiz Topel’in jeti alev aldı.

Taarruz kolundaki diğer pilotlar ile Akdeniz semalarındaki Türk jetlerinin telsiz kulaklıklarında son olarak şu tarihi diyaloglar yankılandı:

"- Cengiz Yüzbaşım! Uçağından dumanlar çıkıyor, atla! (Ütğm. Öztarhan)"

"-Yüzbaşım! Cayır cayır yanıyorsun, atla! (Ütğm. Öztarhan)"

"- Tamam, atladı! (Yzb. Konedralı)"

"- Paraşütü açıldı! (Ütğm. Öztarhan)"^【23】

Alevler içindeki F-100 jetinden fırlatma koltuğunu kullanarak atlayan Cengiz Topel’in paraşütü açıldı ve Rum kontrolündeki topraklara doğru inmeye başladı.

Paraşütle atlayan Yüzbaşı Cengiz Topel; Lefke, Gaziveren, Elye ve Çamlıköy Türk yerleşim yerlerinin arasında kalan Peristeronari (günümüzdeki adıyla Cengizköy) adlı Rum köyünün yakınlarındaki bir asfalt yola indi. Yere iniş anında bir ayağının kırıldığı ve çene kemiğinin zedelendiği iddiaları bulunsa da bu durum resmî olarak doğrulanmamıştır. Nitekim görgü tanığı Türk Mücahitlerin aktardığına göre Topel, yere indiğinde bilinci tamamen açık bir hâldeydi; cebinden çıkardığı bir gün önceki hedef bilgilerini ve gizli haritaları Rumların eline geçmemesi için derhâl yakarak imha etti.^【24】

Karaya ayak bastıktan sonra Türk bölgesi olan Lefke yönüne doğru koşmaya başlayan Topel, elindeki tabancasıyla kendisini savunarak mermisi tükenene kadar Rum kuvvetlerini yanına yaklaştırmadı. Tabancasıyla zeytin ağaçları arasında kaçarken çekilen fotoğraflarının o dönem Rum gazetelerinde yayımlandığı da iddia edilmiştir. Ancak mermisinin bitmesinin ardından, cip ile olay yerine gelen üç Rum askeri (yabancı kaynaklara göre Yzb. Calenterides ve Ütğm. Tsertos komutasındaki bir ekip) tarafından etrafı sarılarak esir alındı.^【25】

Sağlam ve yaralanmamış bir şekilde esir alınan Cengiz Topel’in yakalanmasının ardından Rum makamları ve militanları tarafından uluslararası savaş hukuku kuralları ve Cenevre Sözleşmesi hiçe sayılmıştır.^【26】 Rum tarafı ilk aşamada, dönemin Enosis ve EOKA lideri Grivas’ın talimatları ve militanlarının baskısıyla Topel’i konuşturmaya ve askerî harekât hakkında bilgi almaya çalıştı. Yaralı veya esir bir askere uygulanması gereken insani muamelenin aksine Rumlar, ilk olarak Topel’i Pendaya (Güzelyurt) Hastanesi’ne götürdü. Burada görev yapan İngiliz Doktor Tailor’dan Cengiz Topel’in "ağır yaralı olarak hastaneye getirildiğine" dair sahte bir tıbbi rapor tanzim etmesi istendi. Ancak Dr. Tailor, Rum kuvvetlerinin bu baskısını ve yalan rapor talebini reddetti; bunun üzerine ölümle tehdit edilerek aynı gece Kıbrıs’ı terk etmek zorunda bırakıldı.^【27】

Dr. Tailor’ın adadan ayrılmak zorunda kalmasının ardından Topel, Güzelyurt Rum Manastırı’na götürüldü. Burada kendisinden Türk Hava Kuvvetlerinin planları ve harekâtın detayları hakkında bilgi verilmesi, ayrıca Rum radyosuna çıkartılarak Türkiye aleyhinde propaganda konuşması yapması talep edildi. Bu tekliflerin tamamını tereddütsüz olarak reddeden Cengiz Topel’in duruşu karşısında Rumlar, sorgu ve işkence yöntemlerini devreye soktu.^【28】

Cengiz Topel’in esir alındıktan sonra şehit edilmesine kadar geçen süreçte yaşananlar hakkında dönemin kaynaklarına, tanık beyanlarına ve araştırma raporlarına yansıyan farklı varsayımlar bulunmaktadır. Ancak tüm bu varsayımların birleştiği ortak nokta, uluslararası savaş hukuku kurallarının ve insani değerlerin çiğnenerek Cengiz Topel'in ağır eziyet ve işkencelere maruz bırakıldığı gerçeğidir.^【29】

Literatürde ve tarihî kayıtlarda Cengiz Topel'in akıbetine dair öne sürülen temel varsayımlar şunlardır:

İlk Varsayım (Güzelyurt Girişinde Vurulma ve İşkence): Cengizköy (Peristeronari) yakınlarında esir alınan Topel, Güzelyurt’a götürülürken şehrin girişinde yaklaşık 500 Rum askeri ve Grivas’ın adamları tarafından araçtan indirilmiştir. Elleri kelepçeli hâlde konuşturulmak istenen Topel, sessizliğini korumuş ve dipçik darbelerine rağmen bilgi vermemiştir. Bunun üzerine sinirlenen militanlar arkasından üç el ateş ederek kendisini yaralamıştır. Ancak Rum liderlerin daha fazla bilgi alma arzusu sebebiyle ameliyat edilmek üzere Lefkoşa Rum Genel Hastanesi’ne kaldırılmıştır.^【30】

İkinci Varsayım (Güzelyurt Manastırı'nda İşkence ile Şehadet): Yakalandıktan sonra Pendaya Hastanesi’ne getirilen Topel için İngiliz Dr. Tailor’dan sahte rapor alınamayınca, pilot Güzelyurt Rum Manastırı’na götürülmüştür. Burada Türkiye aleyhinde konuşma yapmayı ve askerî sırları vermeyi reddetmesi üzerine ağır işkenceye tabi tutulmuş ve bu işkenceler sonucunda şehit edilmiştir.^【31】

^{Cengiz Topel'in Naaşı} (TRT Arşiv)

Üçüncü Varsayım (Şehadet Sonrası Tahribat): Topel’in Rum Hastanesi’nde şehit olduğu sırada vücut olarak sağlam olduğu, ancak ölümünün ardından naaşı üzerinde tahribat ve işkence izleri meydana getirildiği öne sürülmüştür.^【32】

Dördüncü Varsayım (Yabancı Kaynaklar ve BM Raporları): Yabancı kaynaklarda ise Topel’in yaralı ancak canlı olarak yere indiği, Yzb. Calenterides ve Ütğm. Tsertos tarafından yakalandığı ve kaldırıldığı hastanede vefat ettiği kaydedilmektedir. Ayrıca hastanedeki Danimarkalı BM hekimlerinin raporlarındaki çelişkilere dikkat çekilmektedir.^【33】

Harekâtın ardından Birleşmiş Milletler (BM) Barış Gücü Komutanı General Timayya, 9 Ağustos 1964 günü Lefkoşa Rum Genel Hastanesi’ne giderek Cengiz Topel’i ziyaret edeceğini açıklamış ve Türkiye makamları kendisinden pilotun sağlık durumu hakkında acil bilgi verilmesini istemiştir. Ancak bu ziyaretin gerçekleşip gerçekleşmediği netleştirilememiştir.

Rum makamları, Cengiz Topel’in 9 Ağustos 1964 akşamı vefat ettiğini resmen duyurmuş olsa da görgü tanıklarının ifadeleri ve otopsi bulguları, 10 Ağustos gecesi veya 11 Ağustos gününün ilk saatlerinde şehit olduğunu göstermektedir.^【34】

Cengiz Topel’in naaşı, Türkiye’nin yürüttüğü yoğun diplomatik girişimler sonucunda 11 Ağustos 1964 günü saat 22.00 civarında BM yetkilileri Mr. Boisser ve Mr. Andre tarafından Lefkoşa Rum Genel Hastanesi’nden teslim alınarak bir tabut içinde ve çıplak olarak Lefkoşa Türk Genel Hastanesi’ne getirildi. Naaşın tesliminden önce Rum makamlarınca, Lefkoşa Rum Genel Hastanesi'nde tıbbi otopsi gerçekleştirilmişti. Ancak Rum tarafında yapılan otopsinin özensiz ve ciddiyetsiz olduğu saptandı. Nitekim otopsiye BM Barış Gücü’nde görevli Danimarka Askerî Birliği doktorlarından Binbaşı Kristensen Peter ve Teğmen Sorensen hazır bulunarak nezaret etmelerine karşın, hazırlanan tıbbi raporu imzalamaktan kaçındılar.

Rum doktorların gerçekleştirdiği otopsiye ilişkin incelemede, prosedürün teknik standartlara uymadığı belirlendi; naaşın niteliksiz şekilde dikildiği ve otopside çıkarılan beynin, kafatası yerine göğüs boşluğuna yerleştirildiği tespit edildi.^【35】

Lefkoşa Türk Genel Hastanesi’nde Türk hekimleri tarafından gerçekleştirilen ayrıntılı ve resmî otopsi incelemesi ise Rumların uyguladığı ağır işkencenin tıbbi kanıtlarını belgeledi. Otopsi raporunda yer alan bulgular şu şekildedir:

• Hayattayken Yapılan Darp ve İşkence İzleri: Topel’in sağ göz kapağında morluk ve göz beyazı altında kanlanma, boynun bütün sağ yanını kapsayan çürük ile ciltte sıyrık tespit edildi.
• Omuz, Göğüs ve İşkence Deliği: Bütün sağ omuz ve kürek kemiği sahasını kapsayan geniş çürükler saptandı. Sağ kürek kemiğinin alt yarısının parçalandığı, sağdan 6. ile 8. kaburga kemiklerinin arka uçlarının kırık olduğu görüldü. Ayrıca sağ kolun 1/3 üst dış kısmında 0,5 cm çapında, kenarları iltihaplı cilt ve nedeni anlaşılamayan bir delik tespit edildi. Raporda, boyundaki ve kürek kemiğindeki yaraların Topel hayatta iken darp sonucu oluştuğu, sağ koldaki 0,5 cm’lik deliğin ise işkence amaçlı delindiği değerlendirildi.
• Kurşun Yaraları ve Ateş İstikametleri: Vücutta çeşitli istikametlerden sıkılmış dört adet yakın mesafe kurşun yarası belirlendi. Sırtın sağ tarafında 11. kaburga kemiği hizasında ve sırtın sol tarafında 8. kaburga kemiği üzerinde (bel kemiğinden 2 cm uzaklıkta) iki kurşun yarası tespit edildi. Bu kurşunların arkadan öne ve yukarıdan aşağıya doğru sıkıldığı anlaşıldı. Sol bacakta ise yakın mesafeden atılan iki kurşun yarası daha bulundu; bu kurşunların ise yine arkadan öne ancak aşağıdan yukarıya doğru atıldığı saptandı.
• Ölüm Nedeni: Tüm darp izlerinin vücudunun sağ tarafında toplanması, eziyetlerin Topel yerde yüzüstü yatarken yapıldığını gösterdi. Rapora göre Cengiz Topel’in kesin ölüm nedeni, sırtından girerek akciğerlerini parçalayan iki öldürücü kurşun oldu.

Lefkoşa Türk Genel Hastanesi otopsisi; Cengiz Topel’in yaşatılmak amacıyla sonradan yüzeysel bir cerrahi operasyona tabi tutulduğunu ancak asıl olarak götürüldüğü yerde esir hukukuna aykırı biçimde ağır işkence gördüğünü ve kurşunlanarak katledildiğini kesin olarak kanıtladı.^【36】

Rum tarafı Cengiz Topel’in naaşını iade etmeden önce Türk tarafına birtakım şartlar koşmuş, özellikle Lefkoşa’da resmî bir cenaze töreni yapılmaması yönünde tehditlerde bulunmuştur. Lefkoşa’da tören düzenlenmesi hâlinde naaşın İngiliz Akrotiri (Agrotur) Hava Üssü’ne götürülüşü sırasında geri alınacağını beyan eden Rum tehdidine karşı Türk Hükûmeti, Birleşmiş Milletler ile temasa geçerek naaşın adadan helikopterle nakledilmesini planlamıştır. Rumların engelleme girişimlerine rağmen 12 Ağustos 1964 günü Lefkoşa Türk Genel Hastanesi önünde toplanan kalabalık eşliğinde tören icra edilmiştir. Saat 14.30’da Türk bayrağına sarılı tabut, doktorların ve halkın omuzlarında hastaneden çıkarılmış; yürüyüş korteji Atatürk Alanı, Dikilitaş ve Girne Meydanı güzergâhından geçerek Şehitler Anıtı’na ulaşmıştır. Törenin ardından naaş Lefkoşa Türk Lisesi bahçesinde bekleyen BM helikopterine alınarak adadan uğurlanmıştır.^【37】

12 Ağustos 1964 günü saat 17.30’da Cengiz Topel’in naaşını taşıyan helikopter, İncirlik Hava Üssü’ne (Adana) iniş yapmıştır. Burada silah arkadaşlarının omuzlarında helikopterden indirilen şehit pilot, düzenlenen askerî törenin ardından Türk Hava Kuvvetlerine ait ETİ-63 kuyruk numaralı C-47 uçağıyla saat 17.45’te Ankara’ya gönderilmiştir. Uçak saat 19.14’te Etimesgut Meydanı’na inmiş; Millî Savunma Bakanı İlhami Sancar, Kuvvet Komutanları ve üst düzey yetkililerce karşılanarak Gülhane Askerî Tıp Akademisi’ne nakledilmiştir. 13 Ağustos günü Ankara’da düzenlenen törende cenaze, Gülhane’den Hava Kuvvetleri Komutanlığına kadar arkadaşları tarafından omuzlarda taşınmış, ardından top arabasına konularak Genelkurmay ve Sıhhiye güzergâhından Etimesgut Havaalanı’na getirilmiş ve ETİ-38 numaralı C-47 uçağıyla İstanbul’a uğurlanmıştır.^【38】

_{Cengiz Topel'in Kabri (AA)}

İstanbul’daki askerî karşılama ve Kasımpaşa Deniz Hastanesi’ndeki hazırlıkların ardından, 14 Ağustos 1964 Cuma günü Sultanahmet Camii’nde bir cenaze merasimi gerçekleşmiştir. Yüz binlerce vatandaşın ve 600’den fazla çelengin yer aldığı Sultanahmet Meydanı’nda kılınan cenaze namazının ardından kalabalık sebebiyle tabut, top arabasına ancak saat 17.53’te yerleştirilebilmiştir. Kortej, Bando Matem Marşı eşliğinde Çarşıkapı, Ordu Caddesi ve Vatan Caddesi güzergâhını takip ederek saat 19.05’te Edirnekapı Şehitliği’ne ulaşmıştır. Atatürk’ün cenaze töreninden sonra İstanbul’un şahit olduğu en büyük kitlesel katılımın gerçekleştiği merasim sonucunda Şehit Hava Pilot Yüzbaşı Cengiz Topel’in naaşı, dualar ve saygı atışları eşliğinde Edirnekapı Sakızağacı Hava Şehitliği’nde ebedî istirahatgâhına tevdi edilmiştir.^【39】

Cengiz Topel’in Kıbrıs Erenköy Harekâtı sırasında gösterdiği mücadele ve Rum kuvvetlerince esir alınarak şehit edilişi; Türk dünyası, Türkiye ve Kıbrıs Türk edebiyatı ile toplumsal hafızasında önemli bir yer edinmiştir. Kıbrıs Türk varoluş mücadelesinin simge isimlerinden biri hâline gelen Cengiz Topel, dönemin tanınmış şairlerinden halk ozanlarına, tiyatro yazarlarından romancılarına kadar pek çok sanatçının eserinde işlenmiştir.

Topel’in şehadetinin ardından Fazıl Hüsnü Dağlarca "Gök Cengiz Türküsü", Arif Nihat Asya "Cengiz Topel Rubaisi", Behçet Kemal Çağlar ise Fil Suresi’ne atıfla kaleme aldığı "İnsan Kartallara" adlı şiirlerinde Cengiz Topel'in hatırasını edebî metinlerin odağına taşımışlardır. Ayrıca Özker Yaşın’ın "Yüzbaşım", Cemal Oğuz Öcal’ın "Sesleniş", Ali Hepsukuşu’nun "Kıbrıs'ta Kahramanca Şehit Olan Yüzbaşı Cengiz Topel", Fehamet Öğün’ün "Uçan Kartallara" ve Halistin Kukul’un "Kıbrıs Destanı" şiirleri Topel’e ithaf edilen veya onun şahsını yücelten önemli metinler arasında yer almaktadır.^【40】 KKTC Kurucu Cumhurbaşkanı Rauf Raif Denktaş da "Erenköy Destanı" adlı eserinde Şehit Yüzbaşı Cengiz Topel’in Kıbrıs Türk halkının hatırasında bıraktığı izleri dile getirmiştir.^【41】

Şiir ve destanların yanı sıra nesir ve tiyatro türünde de Cengiz Topel teması sıklıkla işlenmiştir. Celâl Akın’ın "Kıbrıs Kartalları" oyunu, Fehamet Öğün’ün 1970 yılında sahnelenen "Yaşayan Cengiz Topel" piyesi, Turgut Özakman’ın "Çılgın Türkler Kıbrıs" romanı ve Sabahattin İsmail’in "Bir Savaşın Tasviri" öykü kitabı Cengiz Topel’in askerî ve insani şahsiyetini edebî kurgu dâhilinde işleyen eserler arasındadır.^【42】İsa Kayacan’ın "Kıbrıs Semalarında Cengiz Topel’imin Yumruğu" adlı belgesel-röportaj kitabı ve 1965 yılında Kıbrıs’ta neşredilen altı sayılık Topel dergisi de onun adını yaşatan dönemsel yayınlardandır.^【43】 Sabahattin İsmail’in öykülerinde ifade edildiği üzere, şehadetinin ardından Lefke ve çevresinde doğan pek çok Kıbrıslı Türk çocuğuna "Cengiz Topel" ismi verilmiş, bu durum toplumsal hafızadaki aidiyeti pekiştirmiştir.^【44】

Cengiz Topel’in askerî şahsiyeti ve Kıbrıs direnişindeki tarihî rolü, günümüz dijital eğitim materyallerine ve biyografik çizgi roman türüne de taşınmıştır. Yıldız Teknik Üniversitesi araştırmacıları Melissa Özdemir, Genç Osman İlhan ve Şahin Oruç tarafından Web 2.0 tasarım aracı Pixton kullanılarak hazırlanan ve toplam 49 panelden oluşan "Kıbrıs'a Bir Yıldız Düştü" başlıklı dijital çizgi roman, Topel'in hayatını ve şehadetini görsellerle aktaran biyografik bir eser niteliğindedir. Çizgi romanda; Kıbrıs direnişinin tarihsel gelişimi, Kanlı Noel katliamı, Türkiye’nin hava harekâtı ile Yüzbaşı Cengiz Topel’in esir düşerek işkenceyle şehit edilmesi konuları gerçek kişi, mekân ve anıtlara sadık kalınarak işlenmiştir.^【45】

Kıbrıs Türkü’nün varoluş mücadelesini ve Şehit Pilot Yüzbaşı Cengiz Topel’in kahramanlığını ekranlara taşıyan önemli yapımlardan biri de TRT 1’de yayımlanan Kıbrıs: Zafere Doğru dizisidir. Dizide, Cengiz Topel’in 8 Ağustos 1964 Kıbrıs Hava Harekâtı sırasında uçağının düşürülmesinin ardından Rum kuvvetlerince esir alınması, esareti esnasında askerî sırları ifşa etmeyi reddetmesi ve maruz kaldığı ağır işkenceler sonucunda şehit edilmesi drama sanatının imkânlarıyla görsel hafızaya aktarılmıştır.

Türk milleti ve devlet geleneği, Cengiz Topel’in hatırasını somut mekânlar ve kamusal alanlar üzerinden nesilden nesile aktarmıştır. Türkiye’de ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde ismi 607 ayrı yere (ilkokul, ortaokul, lise, cadde, sokak, park, müze, hastane ve havalimanı) verilmiştir.^【46】Kıbrıs’ta düştüğü bölgeye yakın Peristeronari köyünün adı "Cengizköy" olarak değiştirilmiş; Güzelyurt’taki hastaneye "Cengiz Topel Hastanesi", Lefke’de kurulan mesleki liseye "Cengiz Topel Endüstri Meslek Lisesi" adı verilmiş ve Lefke’de bir Cengiz Topel Anıtı inşa edilmiştir. Ayrıca esir tutulup işkence gördüğü Güzelyurt Rum Manastırı’ndaki oda muhafaza edilerek müzeye dönüştürülmüştür.^【47】Cengiz Topel hem Türk Hava Kuvvetlerinin hem de Türk milletinin tarihinde bağımsızlık, cesaret ve vatanperverliğin bir sembolü olarak yaşamaya devam etmektedir.