Cessna Citation III (Model 650), Amerikan uçak üreticisi Cessna Aircraft Company tarafından geliştirilen, çift turbofan motorlu, orta menzilli (mid-size) bir iş jetidir. Federal Havacılık İdaresi (FAA) tarafından "transport category" (taşıma kategorisi) standartlarında sertifikalandırılan bu hava aracı; yüksek sürat, uzun menzil ve basınçlandırılmış kabin özellikleri ile tanımlanır. Citation III, Cessna'nın "yavaş ve ekonomik" olarak bilinen önceki jet modellerinden ayrılarak, yüksek performanslı iş jeti pazarına yönelik geliştirdiği ilk tamamen yeni gövde tasarımıdır. Citation III, daha sonra üretilen Citation VI ve Citation VII varyantlarının temelini oluşturmuştur.
Geliştirme Süreci ve Sertifikasyon
Cessna, pazarın daha yüksek irtifa ve hız taleplerini karşılamak amacıyla Model 650 projesini 1970'lerin sonunda başlatmıştır. Prototip, ilk uçuşunu Mayıs 1979 tarihinde gerçekleştirmiştir. Kapsamlı test süreçlerinin ardından uçak, 30 Nisan 1982 tarihinde FAA tarafından verilen A9NM numaralı Tip Sertifikası (Type Certificate) ile onaylanmıştır.
- Yasal Dayanak: Sertifikasyon süreci, ticari hava taşımacılığı standartlarını belirleyen 14 CFR Part 25 uçuşa elverişlilik kurallarına göre tamamlanmıştır.
- Varyantlar: Model 650 platformu, daha sonra üretilen ekonomik odaklı Citation VI ve yüksek performans odaklı Citation VII modellerinin mühendislik temelini oluşturmuştur.
Gövde Tasarımı ve Aerodinamik Yapı
Citation III, sürtünmeyi azaltmak ve transonik hızlarda (ses hızına yakın) verimliliği artırmak amacıyla süperkritik kanat profili kullanılarak tasarlanmıştır.
- Ok Açılı Kanat: Önceki Cessna modellerinin düz kanat yapısının aksine, Model 650 kanatları 25 derecelik bir geriye ok açısına (swept wing) sahiptir. Bu tasarım, uçağın Mach 0.80 üzerindeki hızlarda stabil kalmasını sağlar.
- T-Kuyruk: Motorların gövdenin arka bölümüne monte edilmesi nedeniyle, yatay stabilizatör dikey stabilizatörün en üst kısmına yerleştirilmiştir (T-Tail). Bu konfigürasyon, kuyruk yüzeylerinin motor egzozundan ve kanat türbülansından etkilenmesini önler.
- Yapısal Malzeme: Gövde imalatında metal alaşımlar ve kompozit bileşenler kullanılmış olup, yapı 51.000 ft irtifa basınç farklarına dayanıklı şekilde üretilmiştir.
Motor ve Güç Grubu
Hava aracının itki sistemi, gövdenin arka bölümüne podlar içerisinde monte edilmiş iki adet turbofan motordan oluşmaktadır. Honeywell teknik dokümantasyonuna dayanan sistem detayları şöyledir:
- Motor Modeli: İki adet Honeywell (Garrett) TFE731-3B-100S turbofan motor.
- Çalışma Prensibi: TFE731 serisi, fanın düşük basınç türbininden farklı bir hızda dönmesini sağlayan dişli turbofan (geared turbofan) mekanizmasına sahiptir. Bu mekanizma, fan gürültüsünü azaltmak ve yakıt verimliliğini optimize etmek amacıyla geliştirilmiştir.
- İtki Verileri: Standart atmosfer koşullarında (ISA), her bir motor 5 dakikalık kalkış gücü için 3.650 lbf (16.2 kN) statik itki üretir.
- İstatistiksel Veri: TFE731 motor ailesi küresel ölçekte 100 milyon saatin üzerinde uçuş süresine ulaşmıştır.
- Bakım Programı: Motorlar, Honeywell tarafından sunulan Bakım Servis Planı (MSP) kapsamında desteklenmektedir.
Operasyonel Performans Verileri
Cessna Citation III, teknik tasarım hedefleri ve sertifikasyon limitleri doğrultusunda aşağıdaki performans değerlerine sahiptir:
- Azami Seyir Hızı: 472 kts (Mach 0.81 – 0.83).
- Servis Tavanı: 51.000 ft (15.545 metre).
- Menzil: Yaklaşık 2.000 deniz mili (3.704 km).
- Azami Kalkış Ağırlığı (MTOW): 22.000 lbs (9.979 kg).
- Tırmanma: Deniz seviyesinden 43.000 ft irtifaya doğrudan tırmanma kapasitesi mevcuttur.
Aviyonik Sistemler
Citation III, pilot ve yardımcı pilot olmak üzere iki kişilik uçuş ekibi ile işletilir. FAA sertifikasyonuna göre "tek pilot" operasyonu yetkisi bulunmamaktadır.
- Uçuş Kontrol: Standart konfigürasyonda Honeywell SPZ-8000 dijital otomatik uçuş kontrol sistemi (AFCS) kullanılır.
- Gösterge Mimarisi: Kokpit, EFIS (Elektronik Uçuş Gösterge Sistemi) ekranları ve analog yedek göstergelerin entegre edildiği hibrit bir yapıdadır.
- Emniyet Sistemleri: Uçak; Gelişmiş Yere Yakınlık Uyarı Sistemi (EGPWS) ve Trafik Çarpışma Önleme Sistemi (TCAS) donanımlarını destekler.
Kabin Özellikleri
Uçak, "Mid-Size" sınıflandırmasına uygun ölçü ve donanımlara sahiptir.
- Yolcu Kapasitesi: Tip sertifikasında azami 13 yolcu olarak belirtilmekle birlikte, iş jeti konfigürasyonlarında standart yerleşim 6 ila 9 koltuktur.
- Kabin Hacmi: Gövde tabanında uygulanan "dropped aisle" (alçaltılmış koridor) tasarımı sayesinde kabin içi yükseklik yaklaşık 1.73 metredir.
Kaza Kayıtları
Cessna Citation III ve türevlerinin bulunduğu Model 650 ailesi, operasyonel süreçte çeşitli teknik ve operasyonel nedenlerle kazalara konu olmuştur. Bu olaylar, havacılık güvenliği veritabanlarında teknik incelemeler için kayıt altına alınmıştır.
- San Mateo Atenco (2025): 15 Aralık 2025 tarihinde Meksika'da XA-PRO tescilli Cessna Citation III, Toluca Havalimanı yakınlarında kaza kırıma uğramıştır. Olay, yerel havacılık otoriteleri tarafından soruşturma kapsamına alınmıştır.
- İstanbul Atatürk Havalimanı (2017): 21 Eylül 2017 tarihinde TC-KON tescilli Cessna 650 Citation VII (Citation III'ün geliştirilmiş varyantı), İstanbul Atatürk Havalimanı'na inişinin ardından pistten çıkmıştır (runway excursion). Pist sonundaki beton su kanalına çarparak durabilen ve gövdesi ikiye ayrılarak yanan uçakta bulunan 3 mürettebat ve 1 yolcu kazadan sağ olarak kurtulmuştur. Hava aracı kaza sonrası hizmetten men edilmiştir (hull loss).
