Çipli Top

Çipli top Connected Ball Technology, futbol maçlarında kullanılan resmi topların içine yerleştirilen bir hareket sensörü aracılığıyla topun hız, dönüş ve yörünge verilerini gerçek zamanlı olarak toplayan ve bu verileri Video Yardımcı Hakem (VAR) sistemine ileten bir spor teknolojisidir.

Teknoloji, Adidas ile FIFA'nın iş birliğiyle, KINEXON şirketinin top takip sistemi altyapısı üzerinde geliştirilmiştir. Sistemin temel işlevi, ofsayt, elle oynama ve top çizgiyi geçme gibi tartışmalı pozisyonlarda topa temas anının kesin biçimde belirlenmesini sağlayarak hakem kararlarının hızlandırılması ve doğruluğunun artırılmasıdır. Çipli top teknolojisi ilk kez 2022 FIFA Dünya Kupası'nda kullanılmış, 2024 UEFA Avrupa Şampiyonası ve 2026 FIFA Dünya Kupası'nda da uygulanmıştır. Teknolojinin sağladığı veriler, hakemlik kararlarının yanı sıra oyuncu performans analizi, yayıncılık ve taraftar etkileşimi alanlarında da kullanılmaktadır.

Çipli top teknolojisinin merkezinde, topun içine yerleştirilen bir Atalet Ölçüm Birimi (IMU – Inertial Measurement Unit) sensörü bulunmaktadır. Bu sensör 500 Hz frekansında çalışmakta, yani saniyede 500 kez veri iletimi gerçekleştirmektedir. Sensör, topun üç boyutlu ivmesini ve hareketlerini kaydetmekte, bu veriler topa temas anının hesaplanmasında kullanılmaktadır.

2022 Dünya Kupası'nda kullanılan modelde sensör, topun uçuşunu etkilememesi ve darbelere karşı dayanıklı olması amacıyla bir askı (süspansiyon) sistemi ile topun merkezine sabitlenmiştir. 2026 Dünya Kupası'nda kullanılan Trionda topunda ise sensör konumu değiştirilmiş; çip, topun dört panelinden birinin kenarına monte edilmiştir.

Sensör, kablosuz (endüktif) şarj yöntemiyle çalışan bir pil ile beslenmektedir. Adidas yetkilileri, sensörün pil olmadan çalışamayacağını belirtmiştir. Her top, maç günü sahada özel bir şarj kızağında şarj edilmektedir. KINEXON'a göre yüksek teknolojili toplar kablosuz şarj istasyonları aracılığıyla yaklaşık 90 dakikada tam şarj olmakta ve aktif maç kullanımında yaklaşık 6 saat kapasiteye ulaşmaktadır. Toplar, sahadan çıktıklarında bunu algılayarak pil ömrünü uzatmak amacıyla bekleme (hazırda bekleme) moduna geçmektedir.

Top içi sensörden elde edilen veriler tek başına yeterli olmamakta, stadyum çatısına yerleştirilen 12 takip kamerasından oluşan harici bir oyuncu takip sistemiyle birleştirilmektedir. Bu kameralar, sahadaki 22 oyuncunun vücudu üzerindeki 29 noktayı saniyede 50 kez kaydederek her oyuncunun anlık konumunu belirlemektedir. Top sensöründen elde edilen hareket verisi ile kameralardan elde edilen oyuncu konum verisi, yapay zekâ teknolojisi kullanılarak birleştirilmekte ve hakemlerin incelemesi için üç boyutlu animasyonlar oluşturulmaktadır. Bu birleşik sistem, yarı otomatik ofsayt teknolojisinin temelini oluşturmaktadır.

Çipli top verisinin doğruluğunu ve VAR sistemleriyle sorunsuz entegrasyonunu sağlamak amacıyla 2020-2022 yılları arasında bir dizi stadyum testi gerçekleştirilmiştir. Teknoloji, Arap Kupası ve Kulüpler Dünya Kupası gibi turnuvalarda da denenmiştir.

^{Al Rihla (AA)}

Her FIFA müsabakasından önce FIFA İnovasyon ekibi, tüm teknoloji sağlayıcılarıyla birlikte kapsamlı testler ve protokoller uygulayarak sistemin optimum işlevselliğini ve hakemlik kararlarına katkısını güvence altına almaktadır.

Çipli top teknolojisi, büyük bir futbol turnuvasında ilk kez 2022 Katar Dünya Kupası'nda, resmi müsabaka topu olan Al Rihla ("Yolculuk") ile uygulanmıştır.

Teknoloji, UEFA Avrupa Şampiyonası'nda ilk kez 2024 Almanya turnuvasında, resmi müsabaka topu Fussballliebe ile kullanılmıştır.

^{Trionda (AA)}

Teknoloji, 2026 yılında Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Meksika'da düzenlenen FIFA Dünya Kupası'nda, resmi müsabaka topu Trionda ile uygulanmaya devam etmiştir. Trionda topu, ev sahibi üç ülkeye atıfta bulunan kırmızı, yeşil ve mavi renk düzenine sahiptir; tasarımında akçaağaç yaprağı, kartal ve yıldız gibi simgeler yer almaktadır. 2026 Dünya Kupası, turnuvanın üç ülkede birden düzenlendiği ilk edisyon olmuştur.

Çipli top teknolojisi, çeşitli uluslararası turnuvalarda tartışmalı pozisyonların çözümünde belirleyici rol oynamıştır.

• 2022 Katar Dünya Kupası – Portekiz-Uruguay: Grup H'nin ikinci maçında Portekiz'in Uruguay'ı 2-0 mağlup ettiği karşılaşmada, ilk golün Cristiano Ronaldo tarafından mı yoksa bir asist ile mi atıldığı tartışma konusu olmuştur. Yarı otomatik ofsayt teknolojisi ve çipli top teknolojisinin değerlendirmesi sonucunda golün sahibi Bruno Fernandes olarak belirlenmiştir.
• 2022 Katar Dünya Kupası – Japonya-İspanya: Grup E'nin üçüncü maçında Japonya'nın İspanya'yı 2-1 yendiği karşılaşmada, Kaoru Mitoma'nın çizgi kenarından yaptığı pasta topun oyun alanını tamamen terk edip etmediği tartışılmıştır. Yarı otomatik ofsayt teknolojisi ve çipli top verileri sayesinde, topa temas edildiği anda topun çizgiyi yalnızca 1,88 milimetre aştığı belirlenmiş ve gol geçerli sayılmıştır.
• 2024 UEFA Avrupa Şampiyonası – Danimarka-Almanya: Çipli top sensörleri, ev sahibi Almanya'ya karşı Danimarkalı Joachim Andersen'in ceza sahası içinde topa eliyle temas ettiğini tespit etmiştir. VAR incelemesinin ardından penaltı verilmiş, Kai Havertz'in golüyle Almanya maçı 2-0 kazanmıştır.
• 2024 UEFA Avrupa Şampiyonası – Belçika-Slovakya: Romelu Lukaku'nun attığı golün ardından beraberlik sayılan pozisyon, çipli top incelemesinde Lois Openda'nın gol öncesinde topa eliyle dokunduğunun tespit edilmesi üzerine iptal edilmiştir.
• 2026 FIFA Dünya Kupası – İsveç-Tunus: Karşılaşmanın 84. dakikasında oyuna giren Mattias Svanberg, sahaya girişinden 12 saniye sonra gol atarak Dünya Kupası tarihinde en hızlı gol atan yedek oyuncu unvanını elde etmiştir. Gol başlangıçta ofsayt nedeniyle iptal edilmiştir. Yapılan VAR incelemesinde, İsveçli ve Liverpool forveti Alexander Isak'ın serbest vuruş sırasında topa hafifçe dokunduğu, bu temasın çıplak gözle ve görüntü tekrarlarıyla net biçimde ayırt edilemeyecek kadar hafif olduğu, ancak sensör tarafından kaydedildiği belirlenmiştir. Bu doğrultuda Svanberg'in golü geçerli sayılmıştır.
• 2026 FIFA Dünya Kupası – Portekiz-Hırvatistan: Toronto'da oynanan ve Portekiz'in 2-1 kazandığı 32'lik final turu maçında, Hırvatistan'ın uzatma dakikalarında bulduğu beraberlik golü iptal edilmiştir. Golün öncesinde Hırvat oyuncu Igor Mantanovic'in kafasıyla topa çok hafif bir şekilde temas ettiği belirlenmiş, bu nedenle Mario Palasic'in ofsayt pozisyonunda olduğuna karar verilmiştir. Söz konusu temas, çok sayıda açıdan çekilen ağır çekim tekrarlarında dahi görsel olarak net biçimde tespit edilememiştir. Hakem Espen Eskås, VAR talimatı üzerine saha kenarındaki monitörü incelemiş; tekrarlarda topa temas anını gösteren bir dalga formu grafiğinde belirgin bir sıçrama gözlemlenmiştir.

Çipli top teknolojisinin ürettiği veriler, futbol ekosisteminde farklı paydaş grupları için farklı amaçlarla kullanılmaktadır.

Hakemler için sistem, topun oynandığı anı kesin biçimde belirleyerek elle oynama, faul ve ofsayt gibi durumlarda karar hata payını önemli ölçüde azaltmaktadır. Bu sayede VAR inceleme süreci hızlandırılmakta ve görüntüde belirsiz kalan pozisyonlarda hakemlere ek bağlam sağlanmaktadır.

Oyuncular ve antrenörler için sistem; topun hızı, pas sıklığı, şut isabeti, top sürme özellikleri, topun dönüş miktarı, takımın topu sahada dolaştırma düzeni ile bireysel ve takım bazında top hakimiyet süresi gibi veriler sunmaktadır. Bu veriler, güçlü ve zayıf yönlerin belirlenmesine, stratejilerin optimize edilmesine ve performansın sürekli takip edilmesine olanak tanımaktadır.

Medya kuruluşları ve yayıncılar için teknoloji; topun yörüngesi ve hızı, şut mesafesi ve açısı, pas sayısı ve konumu ile topa temas ve dönüş bilgisi gibi verileri gerçek zamanlı olarak sağlamaktadır. Bu veriler, canlı yayınlarda daha ilgi çekici, bilgilendirici ve görsel açıdan zengin içerikler üretilmesine imkân vermektedir.

Taraftarlar için sistem; topun sanal harita üzerindeki konum ve hareketi, serbest vuruşlara ilişkin uçuş eğrisi, dönüş hızı, hız ve mesafe gibi ayrıntılı bilgiler ile topun hızı ve pas uzunlukları gibi anlık öne çıkan istatistikleri sunmaktadır. Bu bilgiler, izleme deneyimini zenginleştirmekte ve oyunlaştırma ile sosyal medya etkileşimine katkı sağlamaktadır.

Bunlara ek olarak, sahadaki tam konum bilgisi ve hassas temas tanıma özelliği sayesinde her takım ve oyuncu için ayrıntılı top hakimiyeti, pas, şut ve gol istatistikleri üretilebilmektedir. Bu veriler antrenman ve maç planlarının geliştirilmesinde kullanılmakta, aynı zamanda sosyal medya ve internet siteleri için yeni içerik üretimine de imkân tanımaktadır. Teknoloji, hâlihazırda profesyonel futbol ve hentbolda uygulanmakta olup gelecekte diğer spor dallarına da uyarlanma potansiyeli taşımaktadır.

^{TFF 1. Başkanvekili Mecnun Otyakmaz (AA)}

1 Ağustos 2026 tarihinde TFF 1. Başkanvekili Mecnun Otyakmaz, "Çipli Top Teknolojisi"nin Trendyol Süper Lig'de uygulanmaya başlanacağını açıklamıştır. Otyakmaz, sistemin kurulumunun Ocak ayına kadar tamamlanacağını ve uygulamanın sezonun ikinci yarısında devreye gireceğini belirtmiştir. Açıklamasında, 2026 FIFA Dünya Kupası'nda uygulanan yeniliklerin Süper Lig'e de kazandırılmasının hedeflendiğini, bu yeniliklerden birinin çipli top teknolojisi olduğunu ifade etmiştir. Ayrıca, Dünya Kupası'nda uygulanan futbolcuların hakeme itiraz ederken ağzını kapatma kuralının da IFAB kararı doğrultusunda ilk etapta sarı kart uygulamasıyla hayata geçirileceği belirtilmiştir.^【1】

Çipli top teknolojisinin Türkiye'de uygulanmasıyla, ofsayt incelemelerinde topa vuruş anının kesin biçimde belirlenmesi ve topa temas eden futbolcunun tespit edilmesi hedeflenmektedir. Uygulamanın VAR incelemelerini hızlandırması ve elle oynama incelemelerine destek sağlaması beklenmektedir. Kurulum ve işletme maliyeti yüksek olan teknoloji için kaynak çalışmaları sürdürülmektedir.

Teknolojinin Süper Lig'de uygulanabilmesi için stadyum altyapısına önemli yatırımlar yapılması, kablosuz alıcı sistemlerinin kurulması, yazılım entegrasyonunun sağlanması ve hakemlerin eğitilmesi gerekmektedir. Her stadyumun takip kameraları ve VAR iletişim ağlarıyla uyumlu hale getirilmesi gerekmekte, ayrıca çipli müsabaka topları geleneksel toplara kıyasla daha yüksek maliyetli olmaktadır. TFF tarafından resmi bir onay veya kesin bir uygulama takvimi paylaşılmamış olmakla birlikte, kulüplerin modernizasyon yönündeki talepleri doğrultusunda görüşmelerin hızlandığı bildirilmiştir.^【2】