Çoklu Moderniteler

Çoklu moderniteler (multiple modernities) paradigması, modernliğin Batı'ya özgü, tek tip ve homojenleştirici bir süreç olduğu fikrini reddederek, farklı sosyo-kültürel bağlamlarda çeşitli modernlik formlarının geliştiğini savunan sosyolojik bir yaklaşımdır.^【1】 Shmuel Eisenstadt tarafından sistemleştirilen bu kavram, klasik modernleşme kuramlarının tüm toplumları eninde sonunda aynı evrensel yapıya dönüştüreceğini öngören "yakınsama" (convergence) tezini geçersiz kabul eder.^【2】

• Batı Merkezciliğin Reddi: Modernlik zorunlu olarak Batı ile eş anlamlı değildir. Batı dışı toplumlardaki modernleşme deneyimleri basit bir kopyalama süreci olmaktan ziyade, o toplumların kendi tarihsel arka planları ve medeniyet miraslarıyla harmanlanan bir yeniden yorumlama sürecidir.^【3】
• Dinin ve Geleneğin Sürekliliği: Ortodoks kuramların benimsediği "modernleşme zorunlu olarak sekülerleşmeyi getirir" anlayışı reddedilir. Din ve gelenek, modernleşmenin önünde bir engel değildir. Aksine, Küresel Güney'deki popüler dinlerin canlılığını koruması veya bazı ülkelerin inanç sistemlerini kurumsal modernizasyonla sentezlemesi, dinin çoklu modernitelerin inşasında aktif rol oynayabildiğini gösterir.^【4】
• Tarihsel ve Çoğulcu Patikalar: Klasik bir Avrupa okumasına dayanan tek yönlü ve evrimci tarih anlayışına karşı çıkılır. Tarihlerin ve medeniyetlerin çoğulluğu, toplumsal eylemin farklı yönlerde gelişmesine olanak tanır ve böylece rasyonellik, endüstrileşme, şehirleşme veya teknoloji kullanımı gibi ortak modernleşme unsurları her coğrafyada özgün bir meşruiyet ve uygulama alanı bulur.^【5】

Çoklu moderniteler perspektifi, Francis Fukuyama'nın Batı liberalizmini nihai hedef sayan "tarihin sonu" ve Samuel Huntington'ın kültürel farklılıkları mutlak antagonizma olarak okuyan "medeniyetler çatışması" tezlerine karşı eleştirel bir duruş sergiler. Farklı modernlikler zorunlu olarak birbirlerine zıt veya çatışma halinde değildir; aksine modernlik, medeniyetler ve toplumlar arasındaki zıtlıkları azaltma kapasitesine sahip bir "medeniyetler arası aktör" konumundadır.^【6】

Bu paradigma, yalnızca Batılı seküler formların rasyonel ilerleme sayıldığı fikrini kırar. Örneğin, Katar'ın sahip olduğu bedevi ve İslami kültürel mirası terk etmeden; idari yapı, teknolojik yatırım ve ekonomik çeşitlilik üzerinden inşa ettiği gelişim rotası, çoklu modernitelerin bölgesel bir izdüşümüdür.^【7】 Benzer şekilde, Asya ve Latin Amerika metropollerinde Batılı rasyonalitenin dışında gelişen, resmi kurumların ötesine taşan "yaşanan din" (lived religion) ve popüler sembolik pratikler, o bölgelerin modernleşme tecrübelerinin reddedilemez birer parçasıdır.^【8】