Dargeçit (İlçe)

Dargeçit, Türkiye’nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde, Mardin iline bağlı bir ilçedir. Yukarı Mezopotamya’nın önemli merkezlerinden biri olan Dargeçit, tarihi ve kültürel zenginlikleriyle dikkat çeker. Hıristiyanlık öncesi ve sonrası dönemlere ait uygarlık izlerinin Türk-İslam kültürüyle harmanlanması, ilçeyi eşsiz bir sentez merkezi haline getirmiştir. Yüzölçümü yaklaşık 550 km² olan ilçe, doğal güzellikleri, tarihi dokusu ve çok kültürlü geçmişiyle öne çıkar.

Dargeçit’in tarihi, çok eski dönemlere uzanır ve bölgede yaşayan Süryaniler, Ermeniler ve Kürtler gibi farklı toplulukların izlerini taşır. Eldeki en eski belgeler, Asur Kralı I. Adad Nirari ve oğlu I. Salmanasır dönemlerine aittir. Bu dönemde “Kaşairi Dağları” olarak anılan bölge, Mardin-Dargeçit çevresini ifade eder. Ayrıca çivi yazılı tabletlerde ve Bizans-Roma kaynaklarında, ilçenin güney yamaçları “İzala” olarak adlandırılır. Yunan yazarlar Arrianus ve Ptolemaios, MÖ II. yüzyılda “Masios Dağı” olarak Mardin-Dargeçit arasındaki coğrafyadan bahseder. MS IV. yüzyılda Antakyalı tarihçi Ammianus Marcellinus da bu bölgeden söz eder, bu da Dargeçit’in tarihinin ne kadar köklü olduğunu gösterir.

Türklerin Orta Asya’dan Anadolu’ya göçleriyle Dargeçit’in tarihi yeni bir evreye girer. Hititler (Eti Türkleri) ve Mitanniler gibi topluluklar bölgeden geçerken, tarım ve hayvancılıkla uğraşmış, verimli toprakları yurt edinmişlerdir. Daha sonra konuk Türkler bölgeye hakim olmuş ve asırlar boyunca varlıklarını sürdürmüşlerdir. MÖ 500-1000 yılları arasında Makedonyalılar, Persler ve Romalılar gibi çeşitli kavimlerin istilasına uğrayan bölge, özellikle Selefkuslar döneminde meskun bir yerleşim haline gelmiştir. MS V. yüzyıla kadar Hıristiyanlık bölgede etkili olmuş, ancak VII. yüzyılda İslamiyet’in yayılmasıyla Halit İbn-i Velid komutasındaki Arap orduları bölgeyi ele geçirmiştir. Abbasiler döneminde, Harun Reşit zamanında Dargeçit ve çevresindeki köyler kurulmuştur.

X. yüzyılda Büyük Selçuklu Devleti’nin yıkılmasının ardından Artuklular bölgeye hakim olmuş, Melik Sökmen döneminde (XII. yüzyıl) Halep’ten Musul’a kadar geniş bir alanda etkili olmuşlardır. 1401 yılında Timur’un Mardin’i istila etmesiyle Artuklu hakimiyeti sona ermiş, ancak bölge vergi karşılığı serbest bırakılmıştır. Dargeçit, 1986 yılına kadar Mardin’in Midyat ilçesine bağlı bir nahiye iken, 1987 yılında 3392 sayılı kanunla ilçe statüsü kazanmıştır.

Bölgenin çok dinli yapısı dikkat çeker. MS IV. yüzyılda Samaniler döneminde Hıristiyanlıkla tanışan Süryaniler, bu inancı benimsemiş; Kürtler ise çoğunlukla Zerdüşt inancına bağlı kalmış, Arapların bölgeye gelmesiyle İslam’ı kabul etmiştir. Müslümanlar, Hıristiyanlar (Ortodoks ve Katolik) ve Yezidiler bir arada yaşamış, ancak günümüzde ilçede sadece Müslüman nüfus bulunmaktadır. Rivayete göre Dargeçit’e ilk yerleşenler, Süryani bir aile olan Mardokelilerdir. 1900’lerin başında 500 ailenin yaşadığı bir şehir olan Dargeçit, I. Dünya Savaşı sonrası ekonomik bunalım ve Süryani göçleriyle nüfus kaybına uğramıştır.

Dargeçit, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin güneyinde, Mardin iline bağlı bir ilçedir. Yüzölçümü yaklaşık 550 km² olup, ortalama rakımı 900 metredir. İlçenin doğusunda Şırnak’ın Güçlükonak ilçesi, batısında Midyat, kuzeyinde Batman’ın Gercüş ilçesi, güneyinde ise Şırnak’ın İdil ilçesi yer alır. 37-38 kuzey paralelleri ile 41-42 doğu meridyenleri arasında konumlanan Dargeçit, bölgenin en dağlık ve engebeli alanlarından biridir. İlçenin en yüksek noktası, kuzeydoğuda yer alan Site Dağı’dır.

Dargeçit’in orman varlığı oldukça sınırlıdır. Topraklarının büyük kısmı, insan tahribi nedeniyle orman niteliğini yitirmiş palamut ve meşe ağaçlarından oluşan arazilerden oluşur. Son yıllarda bu tahribata karşı önlemler alınsa da, orman kalıntıları yalnızca meşe ve palamut ağaçlarıyla sınırlıdır. İlçenin 10-12 km uzağında, Ilısu Köyü yakınlarından Dicle Nehri geçer. Ayrıca Akyol ve Belen köyleri arasında akan mevsimsel bir akarsu bulunur; bu akarsu kışın taşarken yazın suları azalır ve sulu tarımda kullanılır. Kuyubaşı mevkiinde yer altından çıkan sular da tarım için değerlendirilir. İlçede doğal göl bulunmaz, bazı köylerde içme suyu yağmur sularının biriktiği kuyulardan temin edilir.

Gülbiş, ilçenin önemli bir piknik alanıdır ve etrafı ağaçlandırılmış bir havuz içerir. Geçmişte ilçe merkezinin su ihtiyacı, subaşındaki kaynaktan kanallarla karşılanmış, bu kanallar üzerinde Süryaniler tarafından inşa edilen beş su değirmeni bulunmuştur. Ancak suyun yetersizliği nedeniyle bu değirmenler kapanmış, kalıntıları günümüzde görülebilir. Arazi dağılımına bakıldığında, ilçenin toplam yüzölçümü 1000 km² olup, tarla arazisi 15.865 hektar, sebze arazisi 562 hektar, meyvelik 3.411 hektar, çayır-mera 145.205 hektar, koruluk-orman 140.756 hektar, tarıma elverişsiz arazi 140.756 hektar ve kullanılmayan arazi 39.601 hektardır.

Dargeçit’te karasal iklim hakimdir. Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve yağışlıdır. Rüzgarlar genellikle doğu ve güneydoğudan eser. Kış ve ilkbahar mevsimleri yağışlı geçer. Bitki örtüsü, bölgenin orman varlığının azalması nedeniyle sınırlıdır. Meşe ve palamut ağaçları, ilçenin bitki örtüsünün temel unsurlarıdır. İnsan tahribi, ormanlık alanların büyük ölçüde yok olmasına neden olmuş, ancak son yıllarda bu alanların korunması için çalışmalar yapılmaktadır.

Dargeçit, tarih boyunca çok kültürlü ve çok dinli bir sosyal yapıya sahip olmuştur. Müslümanlar, Hıristiyanlar (Süryani Ortodoks, Katolik ve Protestan) ve Yezidiler bir arada yaşamış, ancak günümüzde sadece Müslüman nüfus ilçede ikamet etmektedir. İlçede 36 köy, 26 mezra ve Kılavuz ile Sümer olmak üzere iki belde bulunur. İlçe merkezi; Saray, Safa, Tepebaşı ve Bahçebaşı mahallelerinden oluşur ve toplam 2300 hane barındırır.

Süryani Kadim Kiliseleri, ilçenin geçmişteki Hıristiyan nüfusunun önemli miraslarıdır. Arbaye Mor Sabo Kilisesi (yıkık), Arbaye Mor Gevargis Kilisesi (kapalı), Kerboran Merkez Meryem Ana Kilisesi (kapalı), Mor Kuruyakos Kilisesi (açık), Bethil Kilisesi (kapalı), Süryani Katolik ve Protestan kiliseleri (kapalı) ile Ermeni Kiliseleri, ilçenin dini çeşitliliğini yansıtır. Ayrıca Süryani Ortodoks, Protestan, Katolik ve Ermeni mezarlıkları da bulunmaktadır.

Dargeçit’in ekonomisi, tarım ve hayvancılığa dayanır. Dicle Nehri ve mevsimsel akarsular, sulu tarımı destekler. Kuyubaşı’nda yer altından çıkan sular da tarım için kullanılır. Tarla arazileri, sebze ve meyve bahçeleri ilçenin tarımsal üretimine katkı sağlar. Ancak ormanların azalması ve tarıma elverişsiz arazilerin varlığı, ekonomik faaliyetleri kısıtlar. Hayvancılık, özellikle küçükbaş hayvan yetiştiriciliği, ilçede önemli bir gelir kaynağıdır. Geçmişte su değirmenleri, ekonomik faaliyetlerin bir parçasıyken, günümüzde bu yapılar işlevini yitirmiştir.

Dargeçit, tarihi ve doğal güzellikleriyle turizm potansiyeline sahiptir. Gülbiş, ağaçlandırılmış havuzuyla ideal bir piknik alanıdır ve ziyaretçilerin ilgisini çeker. Süryani kiliseleri ve mezarlıkları, ilçenin çok dinli geçmişini yansıtan önemli turistik unsurlardır. Mor Kuruyakos Kilisesi gibi açık olan yapılar, kültürel turizm açısından değerlidir. Dicle Nehri’nin geçtiği Ilısu Köyü çevresi, doğal güzellikleriyle doğa turizmi için uygundur. Ancak ilçenin turizm altyapısının geliştirilmesi, bu potansiyelin daha iyi değerlendirilmesini sağlayabilir.

Dargeçit’in nüfusu, 2011 genel nüfus sayımına göre 27.573’tür. Bunun 14.689’u ilçe merkezinde, 12.884’ü belde ve köylerde yaşamaktadır. 2013 verilerine göre ise nüfus 28.891 olup, %49,55’i erkek (14.315), %50,45’i kadındır (14.576). 1990 yılında toplam nüfus 29.600 (17.000 erkek, 12.600 kadın), 1997’de 26.011 (facto) ve 26.497 (jure), 2000’de ise 26.240 olarak kaydedilmiştir. 1990 sonrası köylerden ilçe merkezine göç, merkez nüfusunu artırmıştır. İlçenin geçmişte Müslüman ve Hıristiyan nüfusu bir arada yaşarken, günümüzde sadece Müslümanlar ikamet etmektedir.

Dargeçit, tarihi derinliği, coğrafi konumu ve kültürel zenginlikleriyle Güneydoğu Anadolu’nun önemli ilçelerinden biridir. Ancak ekonomik ve altyapısal gelişim, ilçenin potansiyelini daha iyi ortaya çıkarabilir.