Dev Afrika Salyangozu (Achatina fulica)

Dev Afrika Salyangozu (Achatina fulica) (Bowdich, 1822), Achatinidae familyasına mensup olan, Afrika kıtasına özgü karasal bir gastropod türüdür. Tropikal ve subtropikal bölgelerde en önemli salyangoz zararlısı olarak kabul edilmektedir. Familya, Afrika'da yaklaşık 200 tür ve 13 cins ile temsil edilmektedir.^【1】   Kabuk şekli, stylommatophoran salyangozlarda görülen bimodaliteye uygun olarak yüksek ve sivri bir yapıdadır.^【2】 

Köken ve Coğrafi Yayılım

Türün doğal yayılım alanı, Mozambik ve Natal'dan Kenya ve Somali'ye kadar uzanan Doğu Afrika kıyı bölgesidir. İnsan hareketliliğinin artması, ulaşım ve ticaretin küreselleşmesi ile birlikte Achatina fulica, Afrika dışındaki birçok bölgeye kazara veya kasıtlı olarak taşınmıştır. 1800'lü yıllarda Madagaskar'a ulaşan tür, buradan Hint Okyanusu adaları, Hindistan, Güneydoğu Asya ve Pasifik adalarına yayılmıştır.^【3】 

Güney Amerika'daki yayılımı, özellikle Brezilya'da ticari amaçlı "escargot" yetiştiriciliği girişimleriyle bağlantılıdır. Brezilya'ya ilk girişi 1988 yılında Paraná eyaletinde gerçekleşmiş, Endonezya'dan getirilen örnekler tarım fuarlarında satılmıştır. Ticari girişimin başarısız olması ve pazarın oluşmaması sonucunda üreticiler salyangozları doğaya, çöplüklere ve nehir kenarlarına bırakmıştır. Bu durum, türün kentsel alanlarda, süs bahçelerinde ve tarım arazilerinde hızla yayılmasına ve istilacı bir tür haline gelmesine neden olmuştur.^【4】 

Anatomi ve Fizyoloji

Achatina fulica'nın sindirim sistemi; bukkal kitle (ağız kitlesi), yemek borusu, kursak, mide, bağırsak ve rektumdan oluşur; sindirim kanalına bağlı yapılar ise tükürük bezleri ve sindirim bezidir. Ağız, hortumun (snout) ön ucunda ventralde yer alır ve yarım daire şeklindedir.^【5】 

Beslenme Mekanizması: Beslenme sırasında bukkal kitledeki protraktör kaslar kasılarak çeneyi ağza doğru iter. Radula (dişli dil), 64.1.64 formülünde dizilmiş dişlerden oluşan enine sıralara sahiptir ve yetişkin bir bireyde yaklaşık 140 sıra bulunur. Merkezi dişin gövdesi dar ve uzundur; lateral dişlerde ektokon ve endokon yapıları 14. sıraya kadar görülürken, marjinal dişlerde ektokon lateral dişlere göre daha büyüktür.

Sindirim Organları: Yemek borusu dar ve kalın duvarlıdır, arkaya doğru ilerleyerek kursak ile birleşir. Kursak (crop), yaklaşık 50 mm uzunluğunda, ince duvarlı ve iki odacıklı büyük bir kesedir; depolama ve ön sindirim işlevini görür. Mide kalp şeklindedir ve sindirim bezinin içine gömülüdür. Tükürük bezleri çift, loblu ve krem-beyaz renklidir; salgıları amilaz enzimi içerebilir.^【6】 

Biyolojik Özellikler ve Yaşam Döngüsü

Aktivite ve Dormansi: Achatina fulica gece aktif olan (nokturnal) bir canlıdır. Aktivitesi nem oranına bağlıdır; ortamdaki bağıl nem %50'nin üzerine çıktığında aktif hale gelir. Kurak dönemlerde veya elverişsiz koşullarda estivasyon (yaz uykusu) veya hibernasyon (kış uykusu) durumuna geçer. Estivasyon sırasında kabuk açıklığını "epifragm" adı verilen koruyucu bir tabaka ile kapatır. Bu süreçte kalp atış hızı dakikada 52'den 8'e kadar düşebilir.^【7】 

Üreme: Tür hermafrodittir (erdişi). Kabuk büyümesi sırasında önce erkek gametler üretilir, büyüme durduktan sonra hem erkek hem dişi gametler üretilerek tam cinsel olgunluğa erişilir. Genellikle karşılıklı çiftleşme görülür ancak kendi kendini dölleme (self-fertilizasyon) nadirdir ve üretilen yumurtaların çoğu steril olur. Achatina fulica ovipardır (yumurtlayan). Çiftleşmeden sonra spermler uzun süre saklanabilir; bu sayede tek bir çiftleşme ile 341-382 gün sonra bile yumurta üretimi mümkündür. Bir birey yılda ortalama 900-1200 yumurta bırakabilir. Yumurtadan çıkan yavrular, ilk 5-15 gün toprak altında kalarak kendi yumurta kabuklarını tüketirler.^【8】 

Ekolojik ve Ekonomik Etkiler

Tarım Zararlısı Olarak: Polifag (çok çeşitli besinle beslenen) bir otçuldur. Çok sayıda kültür bitkisi, süs bitkisi ve ağaç fidanına zarar verir. Özellikle fide aşamasındaki bitkiler en savunmasız gruptadır. Zarar verdiği ekonomik bitkiler arasında muz, papaya, kahve, kakao, kauçuk, fasulye, yer fıstığı ve çeşitli sebzeler bulunmaktadır. Ayrıca çürüyen bitkisel materyaller ve leşlerle de beslenebilir (nekrofaj alışkanlık).^【9】 

Hastalık Vektörü Olarak: Achatina fulica, insan sağlığı açısından ciddi riskler taşımaktadır. İnsanlarda eozinofilik meningoensefalite (beyin zarı iltihabı) neden olan Angiostrongylus cantonensis nematodu için ara konaktır. Ayrıca, Amerika kıtasında abdominal anjiyostrongilozise neden olan Angiostrongylus costaricensis için de potansiyel bir konaktır. Bitki patolojisi açısından ise, kakao bitkisinde kara bakla hastalığına neden olan Phytophthora palmivora sporlarını dışkısı yoluyla yaydığı belirlenmiştir.^【10】 

Kontrol Yöntemleri

Fiziksel Kontrol: Salyangozların ve yumurtalarının elle toplanıp imha edilmesi yaygın bir yöntemdir. Toplanan salyangozların ezilmesi, derin çukurlara gömülmesi ve üzerinin kireçle kapatılması uygulanan yöntemler arasındadır. Ayrıca tarım alanlarının çevresine hendekler kazılması veya bariyerler kurulması da önerilmektedir.

Kimyasal Kontrol: Metaldehit ve kalsiyum arsenat içeren zehirli yemler tarihsel olarak en sık kullanılan kimyasal yöntemdir. Ancak yağışlı havalarda yemlerin etkinliği azalmaktadır.^【11】 

Biyolojik Kontrol: Achatina fulica'yı kontrol etmek için Euglandina rosea ve Gonaxis türleri gibi yırtıcı salyangozlar ve Platydemus manokwari gibi yassı solucanlar çeşitli bölgelere sokulmuştur. Ancak bu genel avcı türlerin A. fulica popülasyonlarını kontrol altına aldığına dair kesin kanıtlar bulunmamakla birlikte, yerli salyangoz türlerinin neslinin tükenmesine yol açarak ciddi ekolojik hasara neden oldukları belgelenmiştir. Bu nedenle Brezilya gibi ülkelerde bu tür biyolojik kontrol yöntemlerinin kullanılması tavsiye edilmemektedir.^【12】