Dewi Sri

Dewi Sri (veya yerel varyasyonlarıyla Sri, Sangiang Serri, Nyi Pohaci Sanghiang Sri, Mbok Sri Ayu), Endonezya ve Güneydoğu Asya genelindeki tarım toplumlarında, özellikle Cava, Sunda, Bali ve Bugis kültürlerinde, pirinç, bereket ve zenginliği temsil eden tanrıça figürüdür. Hinduizm'deki Tanrıça Lakşmi ile ilişkilendirilen "Sri" (veya Shridevi) ismi; bereket, zenginlik ve aile refahı anlamlarını taşımaktadır.^【1】 

Mitolojik Köken ve Varyasyonlar

Dewi Sri ve pirincin kökenine dair anlatılar, bölgelere ve sözlü/yazılı geleneklere göre çeşitlilik göstermektedir. Bu anlatıların ortak teması (topos), genellikle bir tanrıçanın veya kutsal bir figürün ölümü ve bedeninden tarımsal bitkilerin türemesidir.

Sunda ve Orta Cava Geleneği (Nyi Pohaci / Retna Jumilah)

Wawacan Sulanjana gibi Sunda metinlerinde ve Cava'nın Manik Maya gibi eserlerinde anlatılan versiyona göre hikaye gökyüzünde başlar. Tanrı Batara Guru'nun yeni bir saray inşa emri üzerine, el ve ayakları olmadığı için çalışamayan yılan tanrı Antaboga'nın (Ananta Boga) ağlaması sonucu dökülen gözyaşları üç yumurtaya dönüşür. Yumurtalardan ikisi kırılarak yaban domuzlarına dönüşürken, üçüncü yumurtadan çok güzel bir kız çocuğu olan Nyi Pohaci Sanghyang Asri doğar. Nyi Pohaci büyüdüğünde, evlatlık babası Batara Guru ona aşık olur. Tanrılar, gökyüzündeki düzenin bozulmaması ve kızın saflığının korunması amacıyla onu zehirleyerek öldürür ve Dünya'ya gömerler. Gömülen bedeninden insanlık için faydalı bitkiler çıkar; başından hindistancevizi, burnundan ve dudaklarından baharatlar, göbeğinden ise pirinç filizlenir. Bazı versiyonlarda bu dönüşüm, sağ gözünden beyaz pirinç, sol gözünden kırmızı pirinç çıkması şeklinde detaylandırılır.

Kuzeydoğu Cava ve Köy Geleneği (Mbok Sri Ayu)

Tuban bölgesindeki köylerde anlatılan mitlerde, dışarıdan gelen bir kadın figürü olan Mbok Sri Ayu veya Lanjar Maipit merkezi bir rol oynar. Bu versiyonda Tanrıça, köylüler tarafından öldürülür veya sembolik olarak "yenir". Mbok Sri Ayu, saldırganlarıyla bir anlaşma yaparak kendini ve "çocuğunu" (pirinci) gönüllü olarak sunar. Bu anlatı, saray kaynaklı "tek mülkiyet" anlayışının aksine, bereketin ve pirincin topluluk tarafından paylaşılmasını öngören bir sosyal sözleşmeyi vurgular.

Güney Sulawesi (Bugis) Geleneği

Bugis kültürüne ait I La Galigo destanı da benzer bir kurban temasını işler. Bu anlatıya göre pirinç, Batara Guru'nun doğumundan kısa süre sonra ölen çocuğu We Oddangriu'nun mezarından çıkar ve çocuk Sangiang Serri (Pirinç Tanrıçası) olarak reenkarne olur.

Halk Masalı Versiyonu (İnsanlığa Yardım)

Kutsal kurban temasından ayrılan bir başka anlatıya göre, pirinç başlangıçta sadece gökyüzünde tanrıların yiyeceğidir. Bir genç gökyüzüne çıkarak Dewi Sri'den pirinç yetiştirmeyi öğrenir ve yeryüzündeki aç insanları kurtarmak için pirinç tohumlarını Dünya'ya kaçırır. Dewi Sri genci affetmekle birlikte ceza olarak insanların gökyüzüne çıkışını yasaklar ve pirincin bakımı için sulama, ayıklama ve kuşlara pay verme gibi katı kurallar koyar.

Ritüeller ve İbadet

Dewi Sri'ye yönelik ritüeller, tarımsal takvim (ekim-hasat) ve insan yaşam döngüsü (doğum-evlilik-ölüm) ile iç içe geçmiştir. Tarımsal uygulamalarda çiftçiler, Dewi Sri'nin öğretilerine uyarak doğanın işaretlerini izler; örneğin yasemin çiçeklerinin açması veya Waluku (Orion) yıldızlarının görünmesi ekim zamanının geldiğini gösterir. Hasat sırasında pirinç tanelerini incitmemek ve Tanrıça'ya saygı göstermek amacıyla tarlada ani-ani adı verilen küçük hasat bıçakları kullanılır.

Ritüeller sosyal yaşamın da merkezindedir. Tuban bölgesinde hasat sonrası ataların mezarlarında Manganan ritüeli düzenlenir; kadınlar tarafından getirilen ve Dewi Sri'yi simgeleyen pirinç dolu kaplar (dhondhang), topluluğun erkekleri arasında paylaştırılır. Benzer şekilde evlilik törenlerinde gelin ve damat, pirinç ve refahın efsanevi çifti olan Sri ve Sedono olarak kabul edilerek "bir günlük kral ve kraliçe" (raja sehari) sıfatıyla onurlandırılır. Evlerdeki pirinç ambarları ve tarlalar kutsal alanlar sayılırken, Batı Java'da Seren Taun ve Cava'da Metri Dusun gibi törenlerle hasat şükranları sunulur.

Sembolizm ve Kavramsallaştırma

Dewi Sri, toprağı ve yaşam kaynağını simgeleyen "Ana Tanrıça" kavramıyla özdeşleştirilir ve kadın ile toprak arasında kurulan bu analoji, tarım toplumlarında bereketin kaynağı olarak görülür. Asya genelindeki pirinç mitlerinde yaygın olan "kurban" (sacrifice) toposu, Nyi Pohaci veya Mbok Sri Ayu örneklerinde olduğu gibi, bir yaşamın sona ermesiyle yeni bir yaşamın (besinin) ortaya çıkmasını işler. Ayrıca mitlerdeki "Yukarı Dünya" (Gökyüzü/Tanrılar) ve "Aşağı Dünya" (Yeryüzü/İnsanlar) ayrımında pirinç, gökyüzünden gelip yeryüzünde yetişerek bu iki dünya arasında birleştirici bir bağ kurar.