Dislekside Eğitsel Müdahale

Dislekside eğitsel müdahale, disleksili bireylerin okuma ve yazma becerilerini geliştirmek amacıyla öğretimin bireysel gereksinimlere göre düzenlendiği sistematik öğretim uygulamalarıdır. Bu uygulamalar; ses farkındalığı, harf-ses eşleştirmesi, sözcük tanıma, akıcı okuma, yazma ve okuduğunu anlama becerilerinin geliştirilmesine odaklanır.^【1】Öğretim sürecinde açık anlatım, kolaydan zora ilerleme, tekrarlı çalışma ve geri bildirimden yararlanılır. Orton-Gillingham ve Fernald yöntemleri, bu kapsamda kullanılan çoklu duyusal öğretim yöntemleri arasındadır.^【2】

Disleksiye yönelik yöntemlerin neden bu biçimde tasarlandığını anlamak için önce okuma becerisinin hangi parçalardan oluştuğuna bakmak gerekir.

Okuma becerisi genel olarak beş becerinin bir araya gelmesiyle oluşur: sesin farkında olma, harf ve ses ilişkisinin farkında olma, kelime tanıma becerisine sahip olma, akıcı okuyabilme ve okuduğunu anlama. Bu becerilerden birinin ya da birkaçının edinilememesi durumunda birey, karşılaştığı metinde kelimeleri tanımakta, cümleleri anlamakta veya tümce yapısını çözümlemekte zorluklarla karşılaşır.^【3】

Okuma becerisi kendi içinde iki ana öğeden meydana gelmektedir. Çözümleme, yazılı olarak ifade edilen sözcüklerin ses düzeyinde parçalara ayrılarak sözcük seviyesinde anlam bilgisinin elde edilmesi; anlama ise dilin kullanılmasıyla ayrışan sözcüklerden anlam çıkarma yeteneğidir. Kelimeleri tanımakta sorun yaşayan öğrenciler, metni anlama sürecinde kelime tanımak için gereğinden fazla emek ve zaman harcamakta, bu da anlama açısından olumsuzluklara yol açmaktadır.^【4】

Ses farkındalığı (fonolojik farkındalık), okuma-yazma becerilerinin kazanılmasında ve gelişiminde önemli rol oynayan bir sözel dil becerisidir ve kolaydan zora doğru ilerleyen basamaklardan oluşur: sözcük ayırt etme, hece farkındalığı (hece birleştirme, hece ayırma, sözcükten hece atma), kafiye farkındalığı ve ses farkındalığı (sese ekleme, ses atma, ses değiştirme, ses kaynaştırma). Örneğin çocuktan "elma" sözcüğünden /ma/ hecesini atması ya da /b/ /a/ /k/ seslerini birleştirerek "bak" sözcüğünü oluşturması istenir. Çok sayıda araştırma, bu becerilerdeki yetersizliğin okumayı öğrenmeyi ve kelimeyi doğru yazmayı etkilediğini, dolayısıyla önemli bir öngörücü olduğunu göstermiştir.^【5】 Bu nedenle disleksiye yönelik yöntemlerin büyük bölümü, doğrudan metin okutmak yerine sesten başlar.

^{Disleksi Müdahalesinde Çoklu Duyusal Öğretim Yaklaşımının Görsel Şeması (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur.)}

Çoklu duyusal öğretim, öğrenilecek içeriğin aynı anda birden fazla duyu kanalına sunulması esasına dayanır. Öğrenci sesi işitir, harfin biçimini görür, harfi havada ya da kâğıt üzerinde yazarak devinimsel olarak deneyimler ve kimi uygulamalarda harfin üzerinden parmağıyla geçerek dokunsal girdi alır. Amaç, tek bir kanalda yaşanan zayıflığın diğer kanallarla desteklenmesidir.

Millî Eğitim Bakanlığı tarafından da öğrenme güçlüğü tanısı almış öğrencilerin öğrenme sürecine etkin katılımının uygun düzenlemeler, çoklu duyuya hitap eden öğretim yöntemleri ve olumlu pekiştirme yoluyla sağlanabileceği ifade edilmektedir.^【6】 Aşağıda ele alınan iki yöntem, bu ilkenin farklı biçimlerde uygulanmış hâlleridir.

^{Orton-Gillingham Metodolojisinin Sistematik ve Çoklu Duyusal Öğretim Sürecini Gösteren Görsel Şeması (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur.)}

Yöntem, Samuel Orton ve Anna Gillingham tarafından geliştirilmiş olup okuma, heceleme ve disleksiye bağlı yazma güçlüğü olan kişilerde kullanılabilmektedir. Orton, 1920'li yıllarda gerçekleştirdiği çalışmada bireylerde var olan nörolojik problemlerin harflerin birbirine karıştırılmasına ve okuma problemlerinin oluşmasına sebep olduğunu fark etmiştir. Okuma, yazma ve konuşmayı "dil öğretimi" olarak tanımlayan Orton, semboller ile konuşma dilinde kullanılan sesler arasında bağlantı kurulan öğretimsel bir yöntem tasarlamıştır.^【7】

1930'lu yıllarda Anna Gillingham, Orton'un çalışmalarını destekleyen araştırmalarıyla; okuma, heceleme ve yazma güçlüklerinin temel alındığı, öğretimin teke tek ya da küçük gruplarla yürütüldüğü, ses üzerinde yoğunlaşılan ve görsel, işitsel ile kinestetik duyuların birlikte kullanıldığı Orton-Gillingham yöntemini ortaya koymuştur.^【8】

Yöntemde görsel, işitsel ve devinimsel uyaranlar eş zamanlı olarak işe koşulur. Kelimelerin seslendirilmesi ve görsel olarak sunulmasının yanında, kelimede yer alan her sesin tek tek analiz edilmesi ve harflerin yazılış yönlerinin parmakla takip edilmesi programın temel özelliklerindendir. Öğretimin kolaydan zora, basitten karmaşığa doğru genişleyerek gerçekleştirilmesi de bir diğer önemli özelliktir.^【9】

Öğretim sürecinde önce öğrencide ses farkındalığı oluşturulur ve sözcükteki her ses tek tek çözümlenir. Daha sonra ünlü ve ünsüz harfler işe koşularak yeni sözcükler öğretilir; bu aşamadan sonra hece çalışmaları yapılır ve yazı aşamasına geçilir. Kelimeleri seslere ayırma ve harflerden kelime oluşturma gibi analiz ve sentez işleri bir arada yürütülür. Üzerinde durulması gereken noktalar ise anında ve bol geri bildirim, okuma hızı ve iyi bir okumanın gerçekleştirilmesidir.^【10】

Yöntemin bir öğretim oturumunda nasıl işlediği, örnek bir "m" harfi çalışması üzerinden şu basamaklarla aktarılmaktadır:

^{Orton-Gillingham Yaklaşımının Bireysel ve Yapılandırılmış Sınıf Uygulaması (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur.)}

1. Öğretmen, öğretilecek harfi bir karta yazar ve harfin sesini çıkarır.
2. Öğrenciden harfin üzerinden gittikten sonra harfin sesini çıkarması istenir. Çocuk harfin sembolünü ve sesini öğreninceye kadar tekrar yapılır.
3. Çocuk harfi önce havaya, sonra kâğıda yazar; yazma işlemini gerçekleştirirken harfin sesini aynı anda seslendirir.
4. Öğrenilen harf sayısı arttıkça, öğretmenin belirlediği kelimelerin harfleri çocuğa art arda sorulur.
5. Öğretmen rehberliğinde karışık harflerle kelimeler oluşturulur; farklı harflerle bu basamak tekrarlanır.
6. Öğrenciye yazdırılan kelimeler heceletilerek okutulur.
7. Öğretmen rehberliğinde belirlenen kitaptaki kelimeler öğrenciye okutulur.

Bu yaklaşımla her ses öğretici tarafından öğrenciye tekrar ettirilir ve öğrenci zamanla karışık ve karmaşık heceleri okuyabilir hâle gelir.^【11】

Joshi ve arkadaşlarının çalışmasında deney grubuna Orton-Gillingham yöntemi uygulanmış; deney grubundaki öğrencilerin kontrol grubuna göre ses farkındalığı, çözümleme ve okuduğunu anlama becerilerinde daha yüksek sonuçlar aldığı ifade edilmiştir. Donah, yaklaşımın okuma güçlüğü olan öğrencilerin ses farkındalığı, kelime tanıma, heceleme, okuduğunu anlama ve akıcı okuma becerilerini geliştirdiği sonucuna ulaşmıştır.^【12】 Scheffel ve arkadaşları, yöntemin alfabetik ilkeler ve ses farkındalığı ediniminde başarılı olduğunu belirlemiştir.^【13】

Montgomery, disleksi problemi olan duyma engelli okuyucularla yürüttüğü çalışmada, okuma güçlüğü yaşayan öğrencilerin başarı düzeyinin normal bir öğrenciden bir yılda beklenen ilerleme düzeyiyle benzerlik gösterdiği sonucuna ulaşmıştır. Labat ve arkadaşları ise yöntemi temele alarak yürüttükleri çalışmada harf-ses ilişkisi edinimi ve harfleri tanıma gibi becerilerde yöntemin etkili olduğunu, ayrıca sınıf ortamlarında uygulanabilir olduğunu saptamıştır.^【14】

Türkiye bağlamında Altunbaş Yavuz, yöntemin genel olarak akıcı okuma, yazma ve okuduğunu anlama becerilerini geliştirdiği sonucuna ulaşmıştır.^【15】 Altunbaş Yavuz ve Akyol'un eylem araştırması deseniyle yürüttüğü çalışmada ise okuma güçlüğü yaşayan beş öğrenciyle çalışılmış, uygulama süreci 12 hafta sürmüş ve toplamda 216 ders saati çalışılmıştır. Çalışma her öğrenci için bireysel olarak uygulanmış, süreç boyunca iki kez de küçük grup çalışması yapılmıştır. Araştırma sonucunda Orton-Gillingham yaklaşımına dayalı okuma öğretiminin öğrencilerin akıcı okuma ve okuduğunu anlama becerileri üzerinde olumlu yönde etkili olduğu görülmüştür.^【16】

Grace Maxwell Fernald tarafından geliştirilen bu yöntem; görsel, işitsel, devinimsel ve dokunsal duyuların işe koşulduğu, kelimelerin bir bütün hâlinde öğretilmesi yönünden diğer çoklu duyusal yöntemlerden ayrılan, disleksik ve ileri düzeyde okuma güçlüğü yaşayan çocuklar için kullanılabilecek bir yöntemdir.^【17】 Bu yönüyle Orton-Gillingham'dan ayrılır: birinde öğretimin birimi ses iken, burada kelimenin kendisidir.

Özellikle sekiz yaş üzeri öğrencilerde başarılı olan Fernald yöntemi, çocuğun okuma faaliyetini gerçekleştirebilmesi için öğrenmesi gereken harfleri ve kelimeleri tanımasına yardımcı olduğu gibi, okuma sırasında yapılan ters çevirme hatalarının ve sembollerde yaşanan karışıklıkların zamanla ortadan kalkmasına da katkı sağlayabilir. Klasik yöntemlerle sonuç alınamayan öğrenciler için birçok kişi bu yöntemi faydalı görmekte, kimileri ise konuya şüpheci yaklaşmaktadır. Yöntemin yalnızca okuma ve yazma faaliyetlerini geliştirmede değil, öğrencilerin ilgisinin yoğunlaştığı diğer derslerde de uygulanabileceği ifade edilmiştir.^【18】

Fernald yöntemi dört adımdan meydana gelmektedir:

^{Fernald Metodolojisinin Temel Uygulama Aşamaları (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur.)}

• Birinci adım: Öğrencinin seçtiği kelime, öğretmen tarafından renkli kalemle bir kâğıda yazılır. Öğretmen kelimeyi okurken öğrenciden kâğıda dokunarak parmağıyla kelimeyi takip etmesi istenir. Ardından öğrenciden, yazılı kelimeye bakarak kelimeyi defterine yazması istenir. Çocuk izlerken veya yazarken bir yanlışlık yaparsa işleme baştan başlanır. Dikkat edilmesi gereken nokta, kelimenin her zaman bir bütün olarak yazılmasıdır.
• İkinci adım: Öğrenci, el yazısıyla yazılan kelimeye bakarak okur ve kelimeye bakmadan zihninden yazar. Doğru yazılan kelimeler baş harflerine göre alfabetik olarak dosyaya konulur. Yanlışlık yapılırsa birinci adım tekrarlanır. Kelimelerden bir hikâye oluşturuluncaya kadar dosyaya kelime eklenmeye devam edilir; sonrasında öğrenci bu kelimelerle bir hikâye oluşturup yazar.
• Üçüncü adım: Bu adımda öğrenci matbaa harfleriyle yazılmış sözcükleri öğrenme düzeyine gelmiştir; örnek kelimelerin el yazısıyla yazılması işleminden vazgeçilir. Öğrenci matbaa harflerine bakarak öğrenmek istediği kelimeleri okur, sonra yazarak öğrenir. Artık kitaptan okuma yapabilir; okuyamadığı bir kelime olduğunda öğretici yardımcı olabilir.
• Dördüncü adım: Öğrenci basılı sözcüklere bakar, tekrar eder ve kelimeye bakmadan yazabilir. Benzer kelimelerden yeni kelimeler öğrenebilir. Bu aşamada öğrenci kendi kendini geliştirebilecek düzeye ulaşmıştır. İşlemlere, öğrenci akranları düzeyinde okuma yapıncaya kadar devam edilmelidir.^【19】

Yangın ve Sidekli, okumada zorluk yaşayan on öğrenci arasından seçilen bir öğrenciye Fernald yöntemini uygulamış; endişe düzeyinde okuma becerisine sahip olan çocuğun uygulama sonunda kelime tanıma düzeyinde %92 başarıya ulaştığı sonucuna varmıştır. Tunç, deney ve kontrol grupları oluşturarak yürüttüğü çalışmada, yöntemin deney grubundaki öğrencilerin dinlediğini anlama becerilerini kontrol grubuna göre daha fazla geliştirdiği sonucuna ulaşmıştır.^【20】

Akyol ve Sever, Fernald yöntemi ile yankılı (eko) ve tekrarlı okuma stratejilerini birlikte kullanarak 60 ders saati süren bir çalışma yürütmüştür. Çalışma öncesinde yapılan ön değerlendirmede çocuklar verilen metni okuyamamışken, uygulama sonunda katılımcıların kendi seviyelerindeki 30 kelimelik bir metni beş dakika içinde ve sekiz hatayla okudukları; okuma seviyeleri endişe düzeyinde olmasına rağmen sesli okumadan çekinmedikleri ve özgüvenle okuyabildikleri sonucuna ulaşılmıştır.^【21】

Sirem, Bağbaşı ve Baş'ın tek denekli araştırma yöntemiyle yürüttüğü çalışmada, okuma güçlüğü yaşadığı tespit edilen bir dördüncü sınıf öğrencisiyle çalışılmıştır. Araştırma, iki gün arayla her gün dört kelime olmak üzere toplam 40 kelime öğretme amacıyla on günde tamamlanmıştır. Çalışma sonucunda öğrencinin okuma hızı, kelime tanıma düzeyi ve okuduğunu anlama düzeyi puanlarında anlamlı farklılıklar olduğu; yöntemin bu üç alanda etkili olduğu belirlenmiştir.^【22】

Her iki yöntem de çoklu duyusal öğretim ilkesine dayanmakla birlikte, öğretimin başlangıç noktası ve işleyişi bakımından birbirinden ayrılır.

^{Orton-Gillingham ve Fernald Yaklaşımlarının Temel Kzelliklerinin karşılaştırması (Yapay Zekâ ile Oluşturulmuştur.)}

Tablo 1: Yöntemlerin Karşılaştırması

Kaynaklarda yöntemler arasında bir üstünlük sıralaması yapılmamakta, her ikisinin de disleksinin giderilmesinde kullanılabilen etkili yöntemler olduğu belirtilmektedir.^【23】

Yöntemler tek başına değil, başka okuma stratejileriyle birlikte de kullanılabilmektedir. Temur, Bacakoğlu ve Ulusoy, öğrencilerin okuma-anlamada yaşadığı güçlükleri belirlemek ve azaltmak amacıyla yürüttükleri çalışmada tekrarlı okuma, eko okuma, Fernald yöntemi ve kelime kutusu stratejisini birlikte ele almıştır. Çalışma sonucunda öğrencilerin okuma sırasında yaptıkları hatalarda azalma ve anlama seviyelerinde artış gözlenmiş, bunun matematik dersine etkisinin de uygulama öncesine göre arttığı sonucuna ulaşılmıştır.^【24】

Öğretim yöntemlerinin yanında sınıf içi uyarlamalar da sürecin bir parçasıdır. Millî Eğitim Bakanlığı kılavuzunda; bilgilerin görsel, işitsel ve kinestetik öğrenme stillerine uygun biçimde sunulması, okuma materyallerinin büyük puntolu ve satır araları geniş hazırlanması, sesli kitap ve dijital okuma araçları gibi alternatif kaynakların sunulması, sınavlarda ve ödevlerde ek süre verilmesi, değerlendirmenin sözlü sınav ile proje ve performans ödevleri gibi yöntemlerle desteklenmesi ve yazım hatalarından puan indirimi yapılmaması gibi uyarlamalara yer verilmektedir.^【25】

Ayrıca sınıf öğretmenlerine yönelik önerilerde, dislektik öğrencinin akranları önünde yüksek sesle okumaya zorlanmaması; yönergelerin basitleştirilerek verilmesi ve gerektiğinde öğrencinin kendi sözleriyle tekrarlamasının istenmesi; ödevlerin küçük parçalar hâlinde sunulması; ders notlarının dersten önce paylaşılması ve öğretimin somuttan soyuta doğru ilerlemesi gibi uygulamalar sıralanmaktadır.^【26】

Disleksinin giderilmesinde kullanılabilecek yöntemlerin sınıf ortamlarında öğretmenler tarafından tam olarak bilinmediği belirtilmektedir. Tanı konduktan sonra öğrenciler genellikle özel eğitime yönlendirilmekte, sınıf ortamında ise öğretmenler bu öğrencilere nasıl eğitim verecekleri konusunda yeterli bilgiye sahip olmamaktadır. Disleksi problemi yaşayan öğrencilerin bir süre sonra görmezden gelinebildiği ve arkadaşları tarafından alay konusu olabildiği; bunun sonucunda çocuğun içe kapanabildiği ve diğer derslerinde de başarısızlığa sürüklenebildiği ifade edilmektedir.^【27】 Bu tabloyu destekleyen bir başka bulgu, güçlüğün akademik alanla sınırlı kalmamasıdır. Öğrenme güçlüğü tanısı alan öğrencilerin çoğu, akademik başarıya ulaşmakta zorlandıklarından zamanla öz güven kaybı ve düşük motivasyon gibi duygusal ve sosyal sorunlarla karşılaşabilmektedir.^【28】 Nitekim Türkiye'de klinik örneklemlerle yürütülen bir çalışmada, öğrenme güçlüğü tanısı alan çocukların büyük bölümünde en az bir psikiyatrik ek tanı bulunduğu; en sık eşlik eden durumlar arasında dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (%82,3) yer aldığı görülmüştür.^【29】

Çolak ve Yılmaz, bu güçlüklere karşı şu önerileri sıralamaktadır: öğretmenlere Orton-Gillingham ve Fernald yöntemlerine ilişkin uzmanlar tarafından eğitim verilmesi; Yükseköğretim Kurumunun Eğitim Fakültesi Temel Eğitim öğrencilerine okuma güçlüğünün giderilmesine yönelik bir ders eklemesi; öğretmenlerce ailelere eğitici ve bilgilendirici faaliyetler düzenlenmesi ve Millî Eğitim Bakanlığının disleksi sorunu yaşayan öğrencilere yönelik özel bir program hazırlaması.^【30】