+1 Daha
TOHUM, TOPRAĞA BIRAKILMIŞ HAFIZADIR. Bereketli Hilal, insanın ekinle kurduğu ilişkinin köklü biçimde değişime maruz kaldığı coğrafyanın içinde yer alır. Taş Tepeler’de bulunan öğütme taşları ve bunlar üzerinde yapılan incelemeler tarımsal üretimin, yerleşik bir düzene dönüşmesinden önce de tahılların yoğun şekilde işlendiğini gösterir. Yabani tohumu toplamakla onu yeniden yetişmek üzere toprağa bırakmak arasında uzun bir öğrenme süreci vardır. İnsan; ekmeyi, beklemeyi, hasat etmeyi ve elde ettiği ürünün bir bölümünü yeniden ekilmek üzere saklamayı öğrendikçe tabiatın tekrarlarını da başka bir dikkatle izler. Tohum, toprağa bırakılır ve beklenir. Yağmurun gelişi, toprağın nemi ve mevsimin seyri uygun şartları oluşturduğunda kabuğunu yarar ve filiz verir. Güneş, ışığı ve sıcaklığıyla bu büyümenin ritmini belirler. Yükselen filizler çoğaldıkça ekin de yeşerir. Mevsim ilerledikçe boy verir ve başak bağlar. Olgunlaşan başakların rengi zamanla yeşilden sarıya dönünce hasat vakti gelir. Başaktan ayrılan tanelerin bir bölümü tohumluk olarak saklanır; şartlar yeniden olgunlaştığındaysa tekrar toprağa verilir. Yağışın, sıcaklığın ve mevsimlerin izlenmesi, böylece, tarımsal hayatın ayrılmaz bir parçasına dönüşür. Her ekim, önceki mevsimde edinilen bilginin yeniden toprağa verilmesi anlamına gelir. İnsan, tohumu saklarken yalnızca bir sonraki hasadın imkânını değil; tecrübesini de geleceğe taşır. Ve insan, bu devridaimi izledikçe yalnızca ekmeyi ve biçmeyi öğrenmez. Yağmuru, sıcaklığı, toprağın hâlini ve mevsimin işaretlerini birbirleriyle ilişkilendirir; ne zaman beklemesi, ne zaman müdahale etmesi gerektiğini kavrar. Böylece tohum, insanın dünyayla kurduğu ilişkiden edindiği bilgi ve tecrübenin sürekliliğini taşıyan bir hafızaya dönüşür. TohumSefa Nur Kuruçay tarafından yazılmıştır. ">【1】 İnsanların yabani bitki ve tohumlardan yararlanması, tarımsal üretimin başlangıcından çok daha eskiye uzanır. Tohum, bitkinin yaşam döngüsünde yeni bir gelişim döneminin başlangıcını taşır. Birçok türde tohum, uygun sıcaklık, nem ve ışık koşulları oluşana kadar çimlenmeden kalabilir. Koşullar uygun olduğunda çimlenme başlar, fide gelişir, bitki büyür ve yaşam döngüsünün ilerleyen aşamalarında yeniden tohum üretir. Böylece tohum, aynı biyolojik döngünün hem sonucu hem de yeni başlangıcıdır. Yaklaşık 23.000 yıl öncesine tarihlenen on binlerce bitki kalıntısı arasında yabani buğday, arpa ve farklı otların tohumları yer almaktadır. Bu bulgular, insanların yabani buğday, arpa ve farklı yabani otların tohumlarını tarımsal üretimin ortaya çıkışından binlerce yıl önce topladığını ve besin olarak kullandığını göstermektedir. öğütme levhaları ve tekneleri, el taşları, havanelleri ve havanlar gibi gıda işlemeyle ilişkili çok sayıdaki alettir. Bu çalışma kapsamında 7.000’den fazla buluntu analiz edilmiştir. Bu denli yüksek buluntu yoğunluğu, bölgedeki çağdaş yerleşimler açısından sıra dışıdır. Bu ilişkinin erken örnekleri Göbeklitepe’de de izlenebilir. 12.000 yıl öncesine tarihlenen alanda bulunan binlerce gıda işlemeyle ilişkili alet üzerinde yapılan incelemeler, bunların önemli bir bölümünün tahılların işlenmesinde kullanıldığını göstermektedir. Bitkilerden geriye kalan mikroskobik kalıntılar üzerinde yapılan analizler de alanda tahılların yoğun biçimde bulunduğunu göstermektedir. Yabani bitkilerin toplanması ile onların yetiştirilmesi arasında ise uzun bir geçiş süreci bulunur. Bereketli Hilal’de MÖ 11. yüzyıldan itibaren toprağın hazırlanması, ekim, bakım ve hasat gibi uygulamalarla henüz yabani özelliklerini koruyan bitkilere müdahale edildiği görülmektedir. Bitkilerin morfolojik olarak evcilleşmesi bu uygulamalardan daha sonra gerçekleşmiştir. Tohum, üretimin sürekliliğini sağlarken farklı coğrafyalar arasında da hareket etmeye başladı. Bereketli Hilal’de yabani tohumların evcilleştirme tamamlanmadan önce doğal yaşam alanlarının dışına ulaştığı, MÖ 8. yüzyıldan itibaren ise evcil tohumların bölgenin farklı kesimlerinde yaygınlaştığı görülmektedir. Arkeolojik veriler, tohum alışverişinin bitki evcilleştirme süreciyle birlikte ilerlediğini ve bu hareketliliğe tarımsal bilgi ve tekniklerin aktarımının da eşlik ettiğini göstermektedir. Ekim ve hasadın tekrar edilmesi, bir önceki üretim döneminde elde edilen tohumların bir sonraki döneme taşınmasını da gerekli hale getirdi. Hasat edilen ürünün bir kısmı tüketilirken, bir kısmı depolanabiliyor ve sonraki ekimlerde yeniden kullanılabiliyordu. Ulucak Höyük’te (İzmir) bulunan yanmış buğday tohumlarının bir bölümünün tohumluk olarak saklanmış olabileceği değerlendirilmiştir. Böylece ürünün son aşaması olan tohum, yeniden toprağa verilerek aynı üretim sürecinin başlangıcına dönüyordu. Tohumların saklanması ve yeniden ekilmesi, yetiştirilen tahılların özellikleri üzerinde de zaman içinde etkili oldu. Yabani buğday ve arpada olgunlaşan başak parçalanarak tohumların çevreye dağılmasını sağlarken, evcilleşmiş tahıllarda tohumların başakta kalmasını sağlayan dağılmayan başak özelliği yaygınlaştı. Arkeobotanik veriler, bu değişimin bir anda değil, uzun bir süreç içinde gerçekleştiğini göstermektedir. Tohumun yeniden ekilebilmesi yalnızca saklanmasını değil, doğru zamanda toprağa verilmesini de gerektiriyordu. Tarımsal üretim bu nedenle bitkinin büyüme süreci kadar yağış, sıcaklık, su ve mevsim gibi tekrar eden çevresel koşullarla da ilişkiliydi. Antik Mısır’da Nil Nehri’nin belirli dönemlerde yükselip çekilmesi, tarımsal üretimin düzenlenmesinde belirleyici çevresel koşullardan biriydi. Nil’in yıllık hareketi, zamanın düzenlenmesinde de karşılık buldu. Colin A. Ronan’ın belirttiği üzere Mısırlılar takvimlerini oluştururken geleneksel olarak belirlenmiş taşkın, suların çekilmesi ve hasat olmak üzere üç mevsimi esas aldılar. Her mevsim dört aya, her ay otuz güne ayrılıyor ve böylece 360 günlük bir yıl elde ediliyordu. Buna yıl sonunda beş günlük ek bir süre eklenerek 365 günlük takvim oluşturuluyordu. Tarımsal faaliyetlerin bu mevsimsel düzenle ilişkilendirilmesi, ekim ve hasat zamanlarının çevrede tekrar eden değişimler üzerinden takip edilmesini mümkün kılıyordu. Nil’in yıllık taşkınının gökyüzünde dikkat çekici bir olayla aynı döneme rastladığı erken dönemlerde fark edilmişti. Colin A. Ronan’ın aktardığına göre, gökyüzünün en parlak yıldızı Sirius’un uzun bir görünmezlik döneminin ardından gün doğumundan hemen önce doğu ufkunda yeniden belirmesi, Nil’in taşma dönemiyle ilişkilendirildi. Sirius’un bu düzenli görünüşü zamanın başlangıcını belirleyen bir gösterge haline gelirken, Mısır’da takvimin düzenlenmesinde de astronomik gözlemlerden yararlanıldı. Ayın evrelerine dayanan daha erken takvimlerin ardından, mevsimlerle daha uyumlu bir zaman düzenine duyulan ihtiyaç astronomik yılın uzunluğunun belirlenmesini beraberinde getirdi ve yıl yaklaşık 365 gün olarak hesaplandı. Böylece tarımsal döngünün takibinde yalnızca yeryüzündeki değişimler değil, gökyüzünde tekrar eden hareketler de zaman bilgisinin bir parçası haline geldi. Gökyüzünün hareketleri tarımsal faaliyetlerin zamanını belirlemede başka toplumlarda da kullanıldı. Antik Yunan’da bazı yıldızların görünür doğuş ve batışları ekim, toprağın sürülmesi ve hasat zamanlarıyla ilişkilendirilen göstergeler arasında yer aldı. Daha sonraki dönemlerde kullanılan usturlap ise Güneş’in ve yıldızların konumlarından yararlanılarak zamanın belirlenmesini sağlayan astronomi araçlarından biri oldu. Tohumdan bitkiye, üründen yeniden tohuma uzanan döngü böylece yalnızca üretimin değil, yeryüzünde ve gökyüzünde tekrar eden değişimlerin izlenmesiyle gelişen zaman bilgisinin de bir parçası haline geldi.
+1 Daha
TOHUM, TOPRAĞA BIRAKILMIŞ HAFIZADIR.
Bereketli Hilal, insanın ekinle kurduğu ilişkinin köklü biçimde değişime maruz kaldığı coğrafyanın içinde yer alır. Taş Tepeler’de bulunan öğütme taşları ve bunlar üzerinde yapılan incelemeler tarımsal üretimin, yerleşik bir düzene dönüşmesinden önce de tahılların yoğun şekilde işlendiğini gösterir.
Yabani tohumu toplamakla onu yeniden yetişmek üzere toprağa bırakmak arasında uzun bir öğrenme süreci vardır. İnsan; ekmeyi, beklemeyi, hasat etmeyi ve elde ettiği ürünün bir bölümünü yeniden ekilmek üzere saklamayı öğrendikçe tabiatın tekrarlarını da başka bir dikkatle izler.
Tohum, toprağa bırakılır ve beklenir. Yağmurun gelişi, toprağın nemi ve mevsimin seyri uygun şartları oluşturduğunda kabuğunu yarar ve filiz verir. Güneş, ışığı ve sıcaklığıyla bu büyümenin ritmini belirler. Yükselen filizler çoğaldıkça ekin de yeşerir.
Mevsim ilerledikçe boy verir ve başak bağlar. Olgunlaşan başakların rengi zamanla yeşilden sarıya dönünce hasat vakti gelir. Başaktan ayrılan tanelerin bir bölümü tohumluk olarak saklanır; şartlar yeniden olgunlaştığındaysa tekrar toprağa verilir.
Yağışın, sıcaklığın ve mevsimlerin izlenmesi, böylece, tarımsal hayatın ayrılmaz bir parçasına dönüşür. Her ekim, önceki mevsimde edinilen bilginin yeniden toprağa verilmesi anlamına gelir. İnsan, tohumu saklarken yalnızca bir sonraki hasadın imkânını değil; tecrübesini de geleceğe taşır.
Ve insan, bu devridaimi izledikçe yalnızca ekmeyi ve biçmeyi öğrenmez. Yağmuru, sıcaklığı, toprağın hâlini ve mevsimin işaretlerini birbirleriyle ilişkilendirir; ne zaman beklemesi, ne zaman müdahale etmesi gerektiğini kavrar.
Böylece tohum, insanın dünyayla kurduğu ilişkiden edindiği bilgi ve tecrübenin sürekliliğini taşıyan bir hafızaya dönüşür.
İnsanların yabani bitki ve tohumlardan yararlanması, tarımsal üretimin başlangıcından çok daha eskiye uzanır. Tohum, bitkinin yaşam döngüsünde yeni bir gelişim döneminin başlangıcını taşır. Birçok türde tohum, uygun sıcaklık, nem ve ışık koşulları oluşana kadar çimlenmeden kalabilir. Koşullar uygun olduğunda çimlenme başlar, fide gelişir, bitki büyür ve yaşam döngüsünün ilerleyen aşamalarında yeniden tohum üretir. Böylece tohum, aynı biyolojik döngünün hem sonucu hem de yeni başlangıcıdır. Yaklaşık 23.000 yıl öncesine tarihlenen on binlerce bitki kalıntısı arasında yabani buğday, arpa ve farklı otların tohumları yer almaktadır. Bu bulgular, insanların yabani buğday, arpa ve farklı yabani otların tohumlarını tarımsal üretimin ortaya çıkışından binlerce yıl önce topladığını ve besin olarak kullandığını göstermektedir.
öğütme levhaları ve tekneleri, el taşları, havanelleri ve havanlar gibi gıda işlemeyle ilişkili çok sayıdaki alettir. Bu çalışma kapsamında 7.000’den fazla buluntu analiz edilmiştir. Bu denli yüksek buluntu yoğunluğu, bölgedeki çağdaş yerleşimler açısından sıra dışıdır.
Bu ilişkinin erken örnekleri Göbeklitepe’de de izlenebilir. 12.000 yıl öncesine tarihlenen alanda bulunan binlerce gıda işlemeyle ilişkili alet üzerinde yapılan incelemeler, bunların önemli bir bölümünün tahılların işlenmesinde kullanıldığını göstermektedir. Bitkilerden geriye kalan mikroskobik kalıntılar üzerinde yapılan analizler de alanda tahılların yoğun biçimde bulunduğunu göstermektedir. Yabani bitkilerin toplanması ile onların yetiştirilmesi arasında ise uzun bir geçiş süreci bulunur. Bereketli Hilal’de MÖ 11. yüzyıldan itibaren toprağın hazırlanması, ekim, bakım ve hasat gibi uygulamalarla henüz yabani özelliklerini koruyan bitkilere müdahale edildiği görülmektedir. Bitkilerin morfolojik olarak evcilleşmesi bu uygulamalardan daha sonra gerçekleşmiştir.
Tohum, üretimin sürekliliğini sağlarken farklı coğrafyalar arasında da hareket etmeye
başladı. Bereketli Hilal’de yabani tohumların evcilleştirme tamamlanmadan önce doğal yaşam alanlarının dışına ulaştığı, MÖ 8. yüzyıldan itibaren ise evcil tohumların bölgenin farklı kesimlerinde yaygınlaştığı görülmektedir. Arkeolojik veriler, tohum alışverişinin bitki evcilleştirme süreciyle birlikte ilerlediğini ve bu hareketliliğe tarımsal bilgi ve tekniklerin aktarımının da eşlik ettiğini göstermektedir.
Ekim ve hasadın tekrar edilmesi, bir önceki üretim döneminde elde edilen tohumların bir sonraki döneme taşınmasını da gerekli hale getirdi. Hasat edilen ürünün bir kısmı tüketilirken, bir kısmı depolanabiliyor ve sonraki ekimlerde yeniden kullanılabiliyordu. Ulucak Höyük’te (İzmir) bulunan yanmış buğday tohumlarının bir bölümünün tohumluk olarak saklanmış olabileceği değerlendirilmiştir. Böylece ürünün son aşaması olan tohum, yeniden toprağa verilerek aynı üretim sürecinin başlangıcına dönüyordu. Tohumların saklanması ve yeniden ekilmesi, yetiştirilen tahılların özellikleri üzerinde de zaman içinde etkili oldu. Yabani buğday ve arpada olgunlaşan başak parçalanarak tohumların çevreye dağılmasını sağlarken, evcilleşmiş tahıllarda tohumların başakta kalmasını sağlayan dağılmayan başak özelliği yaygınlaştı. Arkeobotanik veriler, bu değişimin bir anda değil, uzun bir süreç içinde gerçekleştiğini göstermektedir.
Tohumun yeniden ekilebilmesi yalnızca saklanmasını değil, doğru zamanda toprağa verilmesini de gerektiriyordu. Tarımsal üretim bu nedenle bitkinin büyüme süreci kadar yağış, sıcaklık, su ve mevsim gibi tekrar eden çevresel koşullarla da ilişkiliydi. Antik Mısır’da Nil Nehri’nin belirli dönemlerde yükselip çekilmesi, tarımsal üretimin düzenlenmesinde belirleyici çevresel koşullardan biriydi. Nil’in yıllık hareketi, zamanın düzenlenmesinde de karşılık buldu. Colin A. Ronan’ın belirttiği üzere Mısırlılar takvimlerini oluştururken geleneksel olarak belirlenmiş taşkın, suların çekilmesi ve hasat olmak üzere üç mevsimi esas aldılar. Her mevsim dört aya, her ay otuz güne ayrılıyor ve böylece 360 günlük bir yıl elde ediliyordu. Buna yıl sonunda beş günlük ek bir süre eklenerek 365 günlük takvim oluşturuluyordu. Tarımsal faaliyetlerin bu mevsimsel düzenle ilişkilendirilmesi, ekim ve hasat zamanlarının çevrede tekrar eden değişimler üzerinden takip edilmesini mümkün kılıyordu.
Nil’in yıllık taşkınının gökyüzünde dikkat çekici bir olayla aynı döneme rastladığı erken dönemlerde fark edilmişti. Colin A. Ronan’ın aktardığına göre, gökyüzünün en parlak yıldızı Sirius’un uzun bir görünmezlik döneminin ardından gün doğumundan hemen önce doğu ufkunda yeniden belirmesi, Nil’in taşma dönemiyle ilişkilendirildi. Sirius’un bu düzenli görünüşü zamanın başlangıcını belirleyen bir gösterge haline gelirken, Mısır’da takvimin düzenlenmesinde de astronomik gözlemlerden yararlanıldı. Ayın evrelerine dayanan daha erken takvimlerin ardından, mevsimlerle daha uyumlu bir zaman düzenine duyulan ihtiyaç astronomik yılın uzunluğunun belirlenmesini beraberinde getirdi ve yıl yaklaşık 365 gün olarak hesaplandı. Böylece tarımsal döngünün takibinde yalnızca yeryüzündeki değişimler değil, gökyüzünde tekrar eden hareketler de zaman bilgisinin bir parçası haline geldi.
Gökyüzünün hareketleri tarımsal faaliyetlerin zamanını belirlemede başka toplumlarda da kullanıldı. Antik Yunan’da bazı yıldızların görünür doğuş ve batışları ekim, toprağın sürülmesi ve hasat zamanlarıyla ilişkilendirilen göstergeler arasında yer aldı. Daha sonraki dönemlerde kullanılan usturlap ise Güneş’in ve yıldızların konumlarından yararlanılarak zamanın belirlenmesini sağlayan astronomi araçlarından biri oldu. Tohumdan bitkiye, üründen yeniden tohuma uzanan döngü böylece yalnızca üretimin değil, yeryüzünde ve gökyüzünde tekrar eden değişimlerin izlenmesiyle gelişen zaman bilgisinin de bir parçası haline geldi.
Ece Eren ve Hatice Tosyagülü Çelik, “Anadolu Coğrafyasında Neolitik Dönem Arkeobotanik Buluntuları,” Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 58 (2023): 22-40.
Ehud Weiss vd., “The Broad Spectrum Revisited: Evidence from Plant Remains,” PNAS 101/26 (2004): 9551-9555.
Ercüment Yıldırım, “Eski Mısır’da Tarımsal Üretim ve Vergilendirme Sistemi (MÖ 3100-672),” Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 21/4 (2022): 24562468.
Kazumi Sano vd., “Seed-to-Seedling Transition: Novel Aspects,” Plants 11 (2022). Ayrıca Leónie Bentsink ve Maarten Koornneef, “Seed Dormancy and Germination,” The Arabidopsis Book (2008).
Laura Dietrich vd., “Cereal Processing at Early Neolithic Göbekli Tepe, Southeastern Turkey,” PLOS ONE 14/5 (2019): e0215214.
Robert Hannah, “The Roles of Observational Astronomy in Ancient Greece,” Scientific Culture 1/2 (2015): 47–56. Gaye Erginöz, “Hititlerin Astronomi Bilgisine ve Hitit Takvimine Bir Bakış,” Osmanlı Bilimi Araştırmaları 9/1 (2008): 199-213.
Robert Hannah, “Theorization, Measurement, and Standardization of Calendrical Time,” The Oxford Handbook of Science and Medicine in the Classical World (Oxford University Press, 2015).
Robin G. Allaby vd., “Geographic Mosaics and Changing Rates of Cereal Domestication,” Philosophical Transactions of the Royal Society B 372 (2017): 20160429.
Taha Yasin Arslan, Afra Akyol ve Beyzanur Topçuoğlu, “Anadolu’da Usturlap: Abdullah Kütâhî’nin Usturlap Kullanım Kılavuzu,” Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 87 (2025): 98-114.
İzzet Çıvgın, “Bereketli Hilal’de Bitki Evcilleştirme Sürecini Etkileyen Faktörler,” Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 8/17 (2016): 463-488.
[1]
Sefa Nur Kuruçay tarafından yazılmıştır.
Henüz Tartışma Girilmemiştir
"Döngünün Hafızası" maddesi için tartışma başlatın
Tohum【1】