Durak Hanı

Durak Hanı, Sinop’un Durağan ilçesinde, Boyabat–Vezirköprü güzergâhı üzerinde yer alan Anadolu Selçuklu dönemine ait bir kervansaraydır. III. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde, Selçuklu veziri Pervane Muineddin Süleyman b. Ali tarafından 1266 yılında yaptırılan yapı, İç Anadolu ile Sinop arasındaki ticaret yolu üzerinde konaklama ve dinlenme işlevi görmüştür. Açık avlulu ve kapalı bölümlerden oluşan han, çevresindeki cami, medrese ve hamamla birlikte bir külliye içerisinde tasarlanmıştır.

^{Durak Hanı Genel Görünümü (}Kültür Portalı⁾

Durak Hanı, Sinop’un Durağan ilçesi merkezinde, Boyabat–Vezirköprü yolu üzerinde yer almaktadır. Durağan, Sinop’u Anadolu’nun iç kesimlerine bağlayan tarihî yolların geçtiği bir yerleşimdir. Sinop’un doğal limanına ulaşan güzergâhlardan birinin Durağan ve Boyabat üzerinden geçtiği, ayrıca eski İstanbul, Amasya, Diyarbakır, Trabzon ve Çorum yollarının da Durağan’dan geçtiği belirtilmektedir.

Han, Selçuklu nesihiyle yazılmış kitabesine göre III. Gıyâseddin Keyhüsrev döneminde, Selçuklu veziri Pervane Müinüddin Süleyman b. Ali tarafından 1266 yılında yaptırılmıştır.^【1】 Kitabede yapının inşasıyla bağlantılı olarak Güherbaş b. Abdullah’ın adı da geçmektedir.

XIX. yüzyılın ortalarında, kitabesinin hanın portalında bulunduğu belirtilmiştir. Daha sonraki dönemde kitabe, hanın güneybatısında bulunan İsmail Bey Camii’nin duvarına yerleştirilmiştir. 1989 yılında başlayan restorasyon çalışmalarının ardından kitabe yeniden hanın giriş kapısı üzerine taşınmıştır.^【2】

^{Durak Hanı Genel Görünümü (}EBA⁾

Durak Hanı, açık avlulu bölüm ile kapalı/barınak bölümünden oluşan iki bölümlü bir kervansaraydır. Yapının planı kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen bir kuruluş göstermektedir. Avlulu bölüm yapının bir kısmında enine gelişirken, kapalı bölüm boyuna düzenlenmiştir. Bu plan kuruluşu, Anadolu Selçuklu döneminde görülen iki bölümlü kervansaray tipinin özellikleriyle ilişkilendirilmektedir.

Yapının batı cephesinde bulunan girişten açık avlulu bölüme geçilmektedir. Avlu, yapının konaklama ve günlük kullanımına hizmet eden mekânların çevresinde düzenlendiği açık bir alan niteliğindedir. Avlunun zemininde günümüzde özgün döşeme düzeni bütünüyle korunmamıştır. Avlunun çevresindeki mekânlar farklı işlevlere sahip olup giriş çevresindeki mekânlar tonozlarla örtülmüştür.

Avlu girişinin iki yanında tonoz örtülü mekânlar bulunmaktadır. Bunun yanında avlunun sağında ve solunda, köşe bölümlerinde daha geniş mekânlar yer almaktadır. Bu köşe mekânlarının dış cepheye açılan pencereleri bulunmaktadır. Böylece avlu çevresindeki mekânlar, giriş ve köşe bölümlerinde farklı büyüklüklerde düzenlenmiştir.

Hanının kapalı bölümü, avlulu kısmın devamında yer alan ve yolcuların barınmasına ayrılan bölümdür. Bu bölüme yapının kuzey cephesinde bulunan taçkapıdan geçilmektedir. Kapalı bölüm, avlulu bölümden farklı olarak tamamen örtülü bir mekân düzenine sahiptir.

Kapalı bölüm üç sahınlı olarak düzenlenmiştir. Ortadaki sahın, yan sahınlara göre daha geniş tutulmuştur. Sahınların üzeri tonozlarla örtülmektedir. Kapalı bölümün orta sahnı daha geniştir ve örtü sisteminde beşik tonozlar kullanılmıştır.

^{Durak Hanı Taçkapısı (}EBA⁾

Durak Hanı'nda açık avlulu ve kapalı bölümlere ulaşımı sağlayan girişler farklı cephelerde düzenlenmiştir. Avlulu bölümün girişi batı cephesinin ekseninde, kapalı bölüme geçiş sağlayan taçkapı ise kuzey cephesinin ekseninde bulunmaktadır. Kapalı bölüme açılan taçkapı, yapının anıtsal giriş düzeninin temel unsurlarından biridir. Günümüzdeki taçkapı ve giriş düzeninin bir bölümü restorasyonlar sırasında yeniden yapılmış olup özgün görünümünün tamamı korunmamıştır.

Yapının dış cephelerinde duvarları destekleyen farklı biçimlerde payandalar bulunmaktadır. Köşelerde kule görünümü veren destek elemanları yer almakta, cephelerde ise yuvarlak ve dikdörtgen biçimli payandalar görülmektedir. Bu destek elemanları yapının dış kütlesinin karakteristik unsurları arasında yer almaktadır.

Durak Hanı'nın yapımında kesme taş, moloz taş ve tuğla kullanılmıştır. Duvarlarda bu malzemelerin farklı biçimlerde bir araya getirildiği örgü düzenleri görülmektedir. Köşe ve giriş bölümlerinde kesme taş kullanımının daha belirgin olduğu, beden duvarlarında ise moloz taş ve tuğlanın kullanıldığı belirtilmektedir. Yapının mevcut malzeme ve duvar örgüsü, geçirdiği restorasyonlar nedeniyle özgün yapı ile günümüzdeki görünümün birlikte değerlendirilmesini gerektirmektedir.

Durak Hanı, çevresinde yer alan dinî ve sosyal yapılarla birlikte bir külliye kuruluşu içerisinde değerlendirilmiştir. Hanın yakınında bir cami, medrese ve hamam bulunur. Bu yapılardan medrese ve hamam günümüze ulaşmamış, cami ise hanın güneybatısında yer alan İsmail Bey Camii olarak varlığını sürdürmüştür.

^{Durak Hanı Köşe Kulesi (}EBA⁾

Han, cami, medrese ve hamamın aynı çevrede bulunması, yapının yalnızca konaklama işlevine yönelik tek bir yapıdan oluşmadığını, farklı işlevlere sahip yapıların bir arada bulunduğu bir külliye düzeninin parçası olduğunu göstermektedir. Günümüzde bu bütünlükten han ve İsmail Bey Camii ile ilgili unsurların bir bölümü korunmuştur.

Durak Hanı, zaman içerisinde çeşitli onarım ve müdahaleler geçirmiştir. Yapı özellikle 20. yüzyılın sonlarında oldukça harap durumdadır ve 1989 yılında restorasyon çalışmaları başlatılmıştır. Restorasyon kapsamında yapının girişinde bulunan kitabe de yeniden hanın giriş bölümüne yerleştirilmiştir.

Restorasyon çalışmaları 1990’lı yıllarda sürdürülmüş, daha sonraki bir onarım ise Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 2007 yılında gerçekleştirilmiştir.^【3】 Bu müdahaleler sırasında yapının önemli bölümleri yeniden inşa edilmiş ve özellikle taçkapı ile giriş düzeni özgün durumundan farklılaştırılmıştır. Günümüzde han, restorasyon sonrasında büyük ölçüde ayakta ve kullanılabilir durumdadır.

Yapının mevcut görünümü, farklı dönemlerde gerçekleştirilen onarım ve yeniden yapım uygulamalarının sonucunda oluşmuştur. Bu nedenle günümüzde görülen bazı mimari unsurlar özgün yapıya ait değildir. Restorasyon sürecinde yeniden düzenlenmiştir.