Ekmeleddin İhsanoğlu, 26 Aralık 1943'te Kahire’de Türk ebeveynlerin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Genç yaşta farklı dil ve kültür ortamlarıyla tanışan İhsanoğlu, ailesinin yönlendirmesiyle Türk kültürü ve Osmanlı edebiyatına büyük ilgi duymuştur. Babasının rehberliğinde Osmanlıca öğrenmiş, ev ortamında Türkçeyi ve klasik Osmanlı kültürünün inceliklerini kavramıştır. Eğitim hayatı boyunca Arapça, İngilizce ve Fransızca öğrenmiş, erken yaşlarda Türk ve Arap edebiyatlarının önde gelen eserlerini okuma fırsatı bulmuştur.

Erken Yaşamı

Babası Mısır vatandaşı olmadığı için vefatından sonra aileye maaş bağlanmamış, bu nedenle İhsanoğlu genç yaşta aile geçimine katkı sağlamak durumunda kalmıştır. Üniversite eğitimi sırasında, baba dostlarının yardımıyla Kahire Milli Kütüphanesi’nde Şark Eserlerini Kataloglama bölümünde yarı zamanlı olarak çalışmaya başlamıştır. Burada Osmanlıca yazma ve basma eserleri kataloglama sürecinde dört yıl boyunca görev almış, aynı zamanda Türkistanlı Nasrullah Mübeşşir el-Tırazi’den Farsça dersleri alarak dil bilgisini genişletmiştir. Bu dönemde, Arapça ve Türkçe el yazmalarıyla doğrudan çalışmış, İslam ve Osmanlı ilmi mirasını inceleme fırsatı bulmuştur.

Bu dört yıllık süre, İhsanoğlu’nun bilim tarihi ve İslam kültürü alanlarında ikinci bir eğitim süreci olarak gördüğü dönemlerden biri olmuştur. Aynı zamanda doğu ve batı dünyasının önemli bilim insanlarıyla tanışarak entelektüel çevresini genişletmiştir. Bu yıllarda bilim tarihi ve edebiyat üzerine yoğunlaşarak 1964 yılında Mehmet Akif Ersoy ve Muhammed İkbal hakkında ilk makalelerini yayımlamış, 1969 yılında ise Nazım Hikmet’in bir piyesini Arapçaya çevirerek Kahire’de basmıştır. Üniversite yıllarında yapılan bir yarışmada Endülüslü cerrah Ebu’l-Kasım el-Zahravi üzerine yaptığı araştırmayla ödül kazanmış, böylece bilim tarihi konusundaki ilk akademik çalışmasını gerçekleştirmiştir.

Akademik Eğitimi ve İlk Çalışmaları

İhsanoğlu, 1966 yılında Ain Shams Üniversitesi Fen Fakültesi’nde Fizik ve Kimya alanında lisans eğitimini tamamlamıştır. 1970 yılında El-Ezher Üniversitesi'nde organik kimya alanında yüksek lisans yapmış, bu süreçte bilim tarihi ve Osmanlı ilmi mirası üzerine okumalarını derinleştirmiştir.

1970 yılında Türkiye’ye gelerek Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi’nde asistan olarak görev almıştır. 1974 yılında kimya alanında doktora derecesini tamamlamış, ardından 1975-1977 yılları arasında Exeter Üniversitesi’nde (İngiltere) araştırmalarını sürdürerek akademik ufkunu genişletmiştir. Exeter Üniversitesi’nde araştırma görevlisi (Research Fellow) olarak görev alırken, modern bilim anlayışı ve batı bilimsel metodolojisi üzerine kapsamlı deneyimler kazanmıştır.

Bilim Tarihi Çalışmaları ve IRCICA’nın Kuruluşu

1980 yılında İslam Konferansı Teşkilatı’na bağlı olarak İstanbul’da kurulan İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA) genel direktörlüğüne atanarak merkezin kurumsallaşma sürecini yönetmiştir. Bu süreç, onun bilim tarihi disiplinine yönelmesinde önemli bir dönüm noktası olmuştur.

IRCICA bünyesinde "Bilim Tarihi Kaynaklar ve Araştırmalar Serisi" adı altında önemli eserlerin yayınlanmasını sağlamış, "Türkiye Kütüphaneleri İslami Tıp Yazmaları Kataloğu" gibi temel eserlerin editörlüğünü üstlenmiştir. 1985 yılında başlattığı "Osmanlı Bilim Literatürü Tarihi" adlı proje, Osmanlı döneminde bilimsel üretimi sistematik olarak ele alan ilk kapsamlı girişimlerden biri olmuştur. Ayrıca, bilim tarihi alanında uluslararası akademik konferanslar düzenleyerek bilim tarihine küresel ilginin artırılmasını sağlamıştır.

Bilim Tarihi Bölümünün Kuruluşu ve Akademik Katkılar

1984 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde Bilim Tarihi Anabilim Dalı’nı kurarak Türkiye’de akademik bir disiplin olarak bilim tarihinin gelişimini sağlamıştır. Aynı zamanda 1989 yılında Türk Bilim Tarihi Kurumu’nu (TBTK) kurarak bilim tarihçileri için akademik bir merkez oluşturmuştur. 1999 yılında ise İSAR Vakfı’nın kurucu başkanlığını üstlenmiştir.

Uluslararası akademik dünyada da etkin roller üstlenen İhsanoğlu, 1998-2001 yılları arasında International Union of History and Philosophy of Science (IUHPS)’da Başkan Yardımcısı, 2001-2005 yılları arasında ise Başkan olarak görev yapmıştır. Ayrıca birçok uluslararası akademik kuruluşta ve bilim merkezlerinde danışma kurulu üyesi olarak yer almış, çeşitli Batı ve İslam ülkelerinde akademik dergilerin yayın kurullarına katkı sağlamıştır.

Uluslararası Bilim Tarihi Çalışmaları ve Etkisi

İhsanoğlu’nun çalışmaları, Osmanlı bilim mirasının yeniden değerlendirilmesine büyük katkı sağlamış, Batı merkezli bilim tarihi anlatılarının ötesinde Osmanlı bilim dünyasının özgün bir bilimsel üretim modeli sunduğunu göstermiştir.

Bilim, bilim tarihi, Türk kültürü, Osmanlı tarihi, İslam ve Batı dünyası, İslamofobi ve Türk-Arap ilişkileri üzerine yazdığı çok sayıda eseri bulunmaktadır. Başlıca çalışmaları arasında "Darülfünun" (iki cilt) ve "Mısır’da Türkler ve Kültürel Mirası" adlı kitapları öne çıkmaktadır. Editörlüğünü üstlendiği eserler arasında "Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi" (iki cilt), "Osmanlı Bilim Literatürü Tarihi Serisi" (on sekiz cilt) ve UNESCO tarafından yayınlanan "The Different Aspects of Islamic Culture Volume Five: Culture and Learning in Islam" yer almaktadır. Ayrıca "Islamophobia: From Confrontation to Cooperation, the Task Ahead" adlı eseri, bu alandaki temel referans kitaplardan biri olarak kabul edilmiştir.

Ödülleri ve Onursal Unvanları

Bilim tarihi ve İslam kültürü üzerine yaptığı araştırmalar nedeniyle birçok ulusal ve uluslararası ödüle layık görülmüştür. 1990 yılında Mısır Arap Cumhuriyeti tarafından Birinci Derece İmtiyaz Nişanı'na, 1994 yılında Mimar Sinan Üniversitesi tarafından "Fahri Doktora" unvanına layık görülmüştür. Türk Petrol Vakfı tarafından bilim ve kültüre yaptığı katkılardan dolayı ödüllendirilmiştir.

Akademik Mirası ve Etkisi

Ekmeleddin İhsanoğlu, bilim tarihine yaptığı katkılar ve Osmanlı bilim çalışmalarına kazandırdığı sistematik yaklaşımla, bu alandaki öncü isimlerden biri olmuştur. Türkçe, İngilizce ve Arapça dillerine tam anlamıyla hakim olup, Fransızca ve Farsça üzerine de önemli düzeyde bilgi sahibidir. Eserleri Rusça, Boşnakça, Arnavutça, Fransızca, Japonca, Malayca ve Korece gibi dillere çevrilerek geniş bir akademik çevreye ulaşmıştır.

Başlıca Eserleri

Kitaplar

1. Fihris Makhtutat al-Tıb al-Islami fi Maktabat Turkiyya = Türkiye Kütüphaneleri İslami Tıp Yazmaları (Arapça, Türkçe ve Farsça) Kataloğu,(Ramazan Şeşen, Cevat İzgi ve Cemil Akpınar, hazırlayan); Ekmeleddin İhsanoğlu, editör,İstanbul, Research Centre for Islamic History, Art and Culture, 1984, [24], 525 s.
2. Açıklamalı Türk Kimya Eserleri Bibliyografyası: (Basmalar 1830-1928) ve Modern Kimya Biliminin Türkiye Cumhuriyeti’nin Kuruluşuna Kadar Olan Durumu ve Gelişmesi, İstanbul, İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi, 1985, ix, 148 s.
3. Osmanlı İlmi ve Mesleki Cemiyetleri: I. Milli Türk Bilim Tarihi Sempozyumu, (Ekmeleddin İhsanoğlu, editör), İstanbul, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi & İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi, 1987, viii, 264 s.
4. Başhoca İshak Efendi: Türkiye’de Modern Bilimin Öncüsü = Chief Instructor Ishak Efendi: Pioneer of Modern Science in Turkey, Ankara, Kültür Bakanlığı, 1989, 146 s. (İngilizce sunuş ve özet: s. 93-106).
5. The Book "Kitab al-Hiyal" of Banu Musa Bin Shakir, (Atilla Bir, hazırlayan; Ekmeleddin İhsanoğlu, editör ve önsöz yazarı), İstanbul, Research Centre for Islamic History, Art and Culture, 1990, [8], 228, 16 s.
6. Osmanlılar ve Batı Teknolojisi: Yeni Araştırmalar, Yeni Görüşler, (Ekmeleddin İhsanoğlu, yayına hazırlayan), İstanbul, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1992, 147 s.
7. Transfer of Modern Science and Technology to the Muslim World: Proceedings of the International Symposium on "Modern Science and the Muslim World", (Ekmeleddin İhsanoğlu, editör), İstanbul, Research Centre for Islamic History, Art and Culture, 1992, iii, 437 s.
8. Bulgaristan'da Türk-İslâm Eğitim ve Kültür Müesseseleri ve Medresetü’n-Nüvvab, (Hagim Ertürk ve Rasim Eminoğlu, hazırlayan; Ekmeleddin İhsanoğlu, editör), İstanbul, İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Vakfı, 1993, iv, 109 s.
9. Çağını Yakalayan Osmanlı: Osmanlı Devleti'nde Modern Haberleşme ve Ulaştırma Teknikleri, (Ekmeleddin İhsanoğlu ve Mustafa Kaçar, editörler), İstanbul, İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi, 1994, xvi, 568 s.
10. Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, Cilt I, (Ekmeleddin İhsanoğlu, editör), İstanbul, İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi, 1994, xxviii, 868 s.