Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), demokrasiye ve serbest piyasa ekonomisine bağlı 38 ülkenin oluşturduğu uluslararası bir kuruluştur. Merkezi Paris, Fransa’dadır. OECD’nin temel amacı, üye ülkelerin ekonomik kalkınmalarını teşvik etmek, istihdamı artırmak, yaşam standartlarını yükseltmek, mali istikrarı sürdürmek, diğer ülkelerin ekonomik kalkınmalarına katkı sağlamak ve dünya ticaretinde büyümeye yardımcı olmaktır.

Tarihçe

OECD'nin öncülü, 1947 yılında Marshall Planı kapsamında ABD ve Kanada yardımlarını Avrupa ülkelerine dağıtmak amacıyla kurulan Avrupa Ekonomik İşbirliği Örgütü (OEEC) idi. Bu yapı, İkinci Dünya Savaşı sonrasında Avrupa'nın yeniden inşasını desteklemeye yönelikti. 1961 yılında OEEC’nin görev ve kapsamı genişletilerek OECD kurulmuştur. Bu yeni yapılanmayla birlikte Avrupa dışından ülkeler de örgüte katılmış ve OECD, küresel ölçekte ekonomik iş birliği sağlayan bir platform hâline gelmiştir.

Amaç ve Görevler

OECD'nin temel görevleri şu şekilde özetlenebilir:

• Sürdürülebilir ekonomik büyümeyi desteklemek
• İstihdamı artırmak
• Yaşam standartlarını yükseltmek
• Mali istikrarı sağlamak
• Gelişmekte olan ülkelere ekonomik kalkınma desteği sunmak
• Dünya ticaretinin büyümesine katkı sağlamak

Ayrıca OECD, hükümetlerin politika deneyimlerini karşılaştırabilecekleri, ortak sorunlara çözüm arayabilecekleri, iyi uygulamaları belirleyebilecekleri ve yüksek ekonomik politika standartları geliştirebilecekleri bir ortam sunar.

OECD'nin Yapısı

Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD), çok katmanlı bir yapıya sahip olan uluslararası bir örgüttür. Örgütün yapısı, üye devletlerin katılımıyla şekillenen karar alma mekanizmaları ile çeşitli uzmanlık komiteleri, sekretarya ve bağlı kuruluşlardan oluşur. Yapının temel amacı, ekonomik işbirliği, politika uyumu ve bilgi paylaşımını sağlamak üzere işlevsel ve eşgüdümlü bir sistem sunmaktır.

Konsey

OECD'nin en üst karar organı olan Konsey, üye devletlerin temsilcilerinden oluşur. Her üye ülke Konsey’de bir temsilci (çoğunlukla ülkenin Paris’teki daimi temsilcisi) bulundurur. Konsey, dönemsel olarak bakanlar düzeyinde de toplanır. Tüm kararlar oybirliği esasına dayanarak alınır. Konsey’in görevleri arasında genel stratejik yönelimi belirlemek, bütçeyi onaylamak ve yeni üyelikleri değerlendirmek yer alır.

Komiteler

Konsey’in altında faaliyet gösteren yaklaşık 300 komite, çalışma grubu ve uzman grubu, çeşitli ekonomik ve sosyal politika alanlarında teknik düzeyde çalışmalar yürütür. Bu birimler, üye ülkelerin uzmanları tarafından oluşturulur ve iş gücü, ticaret, eğitim, çevre, bilim ve teknoloji gibi geniş bir yelpazede politika analizi ve öneriler geliştirir.

Sekretarya

OECD Sekretaryası, örgütün günlük çalışmalarını yürüten teknik ve idari birimdir. Merkezi Paris’tedir. Genel Sekreterin başkanlığında çalışan Sekretarya, araştırmalar yapar, veri toplar, raporlar hazırlar ve komitelerin çalışmalarına destek sunar. Sekretarya yaklaşık 3.500 kişiden oluşur ve bünyesinde farklı ülkelerden gelen uzmanlar görev alır.

Genel Sekreterlik

Genel Sekreter, Konsey tarafından beş yıllık süreyle seçilir ve OECD’nin idari ve temsil görevlerini yürütür. Genel Sekreter, Konsey’in kararlarını uygular ve Sekretaryanın yönetiminden sorumludur. Aynı zamanda örgütün kamuoyuyla ilişkilerini ve uluslararası temaslarını yürütür.

Bağlı Kuruluşlar

OECD'nin yapısında Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ve Nükleer Enerji Ajansı (NEA) gibi bazı bağlı kuruluşlar da yer alır. Bu kuruluşlar, OECD’nin enerji politikaları ve nükleer enerji alanlarındaki çalışmalarına teknik ve kurumsal destek sağlar.

Bu yapılar sayesinde OECD, üye ülkeler arasında çok taraflı politika diyaloğu, bilgi değişimi ve standart belirleme süreçlerini yürütmektedir.

Üyelik ve Üye Ülkeler

OECD, 1961 yılında kurulmuş olup bugün itibarıyla 38 üye ülkeye sahiptir. Üye ülkeler arasında Avrupa, Kuzey ve Güney Amerika, Asya ve Okyanusya’dan devletler bulunmaktadır. Üyelik tarihi sırasına göre bazı ülkeler şunlardır:

• Kurucu ülkeler arasında yer alanlar: Kanada (10 Nisan 1961), Fransa (7 Ağustos 1961), Almanya (27 Eylül 1961), Birleşik Krallık (2 Mayıs 1961), Türkiye (2 Ağustos 1961)
• Daha sonra katılanlar: Japonya (1964), Finlandiya (1969), Avustralya (1971), Meksika (1994), Kore (1996), Çekya (1995), Estonya (2010), Kolombiya (2020), Kosta Rika (2021)

Üye ülkeler, OECD Konseyi’nde eşit oy hakkına sahiptir. Kararlar oy birliği ile alınmakta olup, her ülke örgütün politikalarının belirlenmesinde eşit söz hakkına sahiptir. Üyelik başvuru süreçleri teknik değerlendirmeleri, politika incelemelerini ve mevcut üyelerin onayını içermektedir.

Katılım Adayı Ülkeler

OECD’ye katılım süreci, örgütün Konseyi tarafından açılan müzakerelerle başlamakta ve belirlenen yol haritası çerçevesinde aday ülkelerin ilgili OECD hukukî düzenlemelerine uyum kapasitesi ile politika ve uygulamaları değerlendirilerek ilerlemektedir. Bu süreç, aday ülkelerin OECD standartlarına ve en iyi uygulamalara uyumlarını artırmak üzere öneriler geliştirilmesini ve uygulamaya alınmasını kapsamaktadır.

OECD katılım süreci devam eden aday ülkeler şunlardır:

• Arjantin
• Brezilya
• Bulgaristan
• Hırvatistan
• Endonezya
• Peru
• Romanya
• Tayland

Katılım yol haritası, aday ülkenin ilgili politika alanlarındaki mevzuat ve uygulamalarının kapsamlı teknik değerlendirmesini içermekte olup, bu değerlendirmeler OECD komiteleri tarafından yapılmaktadır. Süreç sonunda uyumun sağlanması için somut tavsiyeler sunulmakta ve bu tavsiyelerin yerine getirilmesi, örgüte tam üyelik için temel şartlardan biridir.

Ana Ortaklar

OECD, küresel ekonomik işbirliğini artırmak amacıyla bazı önemli ülkelerle “ana ortaklık” ilişkisi kurmuştur. Ana ortaklar, OECD’nin günlük çalışma süreçlerine katılım sağlamanın yanı sıra araştırmalara iştirak etmekte, istatistik veritabanlarına dâhil edilmekte ve komitelerde politika tartışmalarına katkıda bulunmaktadır. Bu işbirliği, ilgili ülkelerin OECD standartlarına ve politika tartışmalarına entegrasyonunu güçlendirmeyi hedeflemektedir.

OECD’nin ana ortakları arasında:

• Brezilya
• Çin
• Hindistan
• Endonezya
• Güney Afrika

Bu ülkeler, OECD ile yakın temas halinde bulunmakta ve uluslararası politika diyaloğunda önemli roller üstlenmektedir.

Bölgesel Girişimler

OECD, küresel ölçekte kapsayıcı ve dengeli ekonomik kalkınmayı teşvik etmek amacıyla çeşitli bölgesel girişimlerde bulunmaktadır. Bu girişimler, OECD üyesi olmayan ülkelerle iş birliğini geliştirmeyi, reformları desteklemeyi ve iyi yönetişim uygulamalarını yaygınlaştırmayı hedeflemektedir. Bölgesel girişimler, ortak politika önceliklerini belirleme, kapasite geliştirme ve teknik destek sağlama yoluyla söz konusu bölgelerdeki ülkelerin kalkınma süreçlerine katkıda bulunmaktadır.

OECD’nin bölgesel girişimleri aşağıdaki coğrafi bölgeleri kapsamaktadır:

• Latin Amerika ve Karayipler
• Orta Doğu ve Kuzey Afrika (MENA)
• Güneydoğu Avrupa
• Eurasia (Avrasya)
• Güneydoğu Asya (ASEAN ülkeleri dahil)
• Afrika (Afrika Girişimi)

Üye Ülkelerin Ortak Özellikleri

OECD üyeleri, çoğunlukla yüksek gelirli ülkelerdir ve demokratik yönetişim ile piyasa ekonomisine bağlılık temelinde örgüte katılım sağlamaktadır. Ortak özellikler şunlardır:

• Demokratik siyasi sistem
• Serbest piyasa ekonomisine dayalı yapılar
• Yüksek yaşam standartları
• Sosyoekonomik gelişmişlik
• Eğitim, sağlık ve altyapı alanlarında ileri düzey kamu hizmetleri
• İstatistik, politika izleme ve analiz konularında kurumsallaşmış yapılar

Ortak Para Birimi

OECD’nin üye ülkeleri arasında tek bir ortak para birimi bulunmamaktadır. Her üye ülke kendi ulusal para birimini kullanmaktadır. Ancak Avro Bölgesi’nde yer alan OECD üyeleri (örneğin Almanya, Fransa, İtalya gibi) ortak para birimi olarak avroyu (EUR) kullanmaktadır. OECD düzeyinde ortak ekonomik politikalar geliştiriliyor olsa da, parasal birlik söz konusu değildir.

Günümüzdeki Rolü

OECD günümüzde, kanıta dayalı politika geliştirme, veri toplama ve analiz, ekonomik araştırmalar ve reform önerileri üretme konularında küresel ölçekte etkili bir platformdur. Üye devletlerin karşılıklı hesap verebilirlik ve şeffaflık ilkeleri çerçevesinde iş birliği içinde hareket etmeleri teşvik edilmektedir. ABD gibi büyük ekonomiler, OECD çatısı altında bütçe disiplini, şeffaflık ve üye önceliklerine duyarlılık konularında faaliyet göstermektedir.