Enkebir

Enkebir, Sivas'tan derlenen efsanelerde yer alan, insanın göğsüne oturarak onu boğmaya çalıştığına inanılan kötü ruhtur. Türkiye sahası efsane metinleri üzerine yapılan bir taramada Enkebir'e yalnızca Sivas ilinden derlenen bir efsanede rastlanmıştır. ^【1】

Efsanede Enkebir, insanın göğsüne oturan ve ağırlığı çok fazla olan ruhani bir varlık olarak tanımlanır. Simsiyah bir gölge biçiminde tasvir edilir ve ruhani âlemden gelen soyut bir varlık olduğuna inanılır. Kadın ya da erkek ayrımı gözetmeksizin herkese gelebileceği kabul edilir. Efsaneye göre göğsüne oturduğu kişiyi boğmaya çalışan Enkebir'den kurtulmanın yolu ezan okumaktır.^【2】

Anadolu'da kâbus ve kâbusa neden olduğuna inanılan olağanüstü varlıklar Karabasan, Ağırbasan, Karakura, Karavura, Kabus, Kamos ve Hıbılık-Gıbilik gibi adlarla anılır. Enkebir, Türkiye sahasındaki kötü ruhlar arasında Karabasan inancına yakınlık gösterir. Özel adlı kötü ruhlardan Davara, Karavura ve Hıbilik ile insanın üzerine oturup onu boğmaya çalışma özelliğini paylaşır. Enkebir'in simsiyah bir gölge olarak tasvir edilmesi ve ruhani âlemden gelen bir varlık sayılması, bu özelliklerde eski Türk inançlarından izler görülebileceği şeklinde yorumlanmıştır.^【3】

Sözcüğün kökeni belirsizdir. Enkebit biçiminin Arapça ʿankabūt (örümcek) sözcüğünün fonetik bir varyantı olabileceği yönünde bir etimoloji önerisi bulunmakla birlikte bu öneri kesinlik taşımaz.^【4】 Anadolu mitonimlerinin leksik-semantik sınıflandırmasında Enkebit ve Enkebir, anlamı belirsiz adlar arasında yer alır.^【5】

Ad bilimi incelemelerde "Enkebir" ve "Enkebit" biçimleri aynı başlık altında değerlendirilir. Enkebit, İç Anadolu anlatılarında "başında altın bir fes bulunan ve sağ elinin ortası delik olan tabiatüstü kötü bir varlık" olarak anlatılır. Bu anlatılarda Enkebit'in uyuyan insanların boğazını sıkarak onları boğduğuna inanılır; bölgede kullanılan "Enkebit gibi çöktün, git başımdan!" deyimi de bu inanışa dayanır.^【6】