Tokat’ın en büyük ve en gelişmiş ilçelerinden biri olan Erbaa, Orta Karadeniz Bölgesi’nde, Kelkit ve Tozanlı çaylarının birleşerek Yeşilırmak’ı oluşturduğu verimli bir ovada kurulmuştur. Sahip olduğu tarım arazileri, stratejik konumu ve tarih boyunca pek çok medeniyete ev sahipliği yapması nedeniyle hem kültürel hem de ekonomik açıdan önemli bir merkez olmuştur.
Tarihçe
Erbaa’nın tarihi Kalkolitik Çağ’a (M.Ö. 5000-3000) kadar uzanmaktadır. Bölgede yapılan kazılar, buranın Hititlerden itibaren önemli bir yerleşim alanı olduğunu göstermektedir. Tarih boyunca sırasıyla Hititler, Frigler, Persler, Pontus Krallığı, Roma, Bizans, Danişmendliler, Anadolu Selçukluları, İlhanlılar ve Osmanlılar bölgeye hâkim olmuştur.
Erbaa Kale Köprüsü - Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı
Antik Dönem (M.Ö. 5000 - M.S. 395)
- Bölgede Horoztepe Antik Kenti gibi önemli yerleşimler bulunmaktadır. Bu höyükte yapılan kazılarda Eski Tunç Çağı’na ait mezarlıklar ve çeşitli eserler bulunmuştur.
- Pontus Kralı VI. Mithridates Eupator döneminde bölge “Eupatoria” adıyla anılmıştır.
- Roma egemenliğinde bölge, Pontus Krallığı’nın yıkılmasıyla (M.Ö. 66) Roma İmparatorluğu’na katılmış ve önemli bir ticaret merkezi haline gelmiştir
Bizans ve Türklerin Bölgeye Gelişi (395 - 1392)
- Bizans döneminde bölgeye "Magnapolis" adı verilmiş ve savunma amacıyla Boğazkesen Kalesi inşa edilmiştir.
- 1071 Malazgirt Zaferi sonrası Danişmend Gazi bölgeyi fethetmiş, Erbaa ve çevresine ilk Türk-İslam eserlerini kazandırmıştır.
I. yüzyılda Bizans, bölgeyi kısa bir süre ele geçirse de II. Kılıçarslan döneminde yeniden Anadolu Selçuklu Devleti’ne bağlanmıştır
Osmanlı Dönemi ve Erbaa’nın İlçe Oluşu (1392 - 1923)
- 1392 yılında Yıldırım Bayezid bölgeyi Osmanlı topraklarına katmıştır.
- Osmanlı döneminde Erbaa, ticaret yolları üzerinde olması sebebiyle ekonomik açıdan gelişmiş, bağcılık, tütün ve tahıl üretimi ile öne çıkmıştır.
- 1872 yılında Erbaa, Amasya Sancağı'na bağlı bir ilçe olarak teşkilatlandırılmış ve 1892 yılında Tokat'a bağlanmıştır
Önemli Olaylar
Erbaa Depremleri ve 1942 Büyük Depremi
Erbaa, Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde yer aldığı için tarih boyunca birçok büyük depreme maruz kalmıştır.
- 1939 Erzincan Depremi: 7,9 büyüklüğündeki bu deprem, Erbaa'da ciddi hasara neden olmuştur.
- 20 Aralık 1942 Erbaa-Niksar Depremi: 7,0 büyüklüğünde meydana gelen bu büyük deprem, Erbaa’yı neredeyse tamamen yıkmıştır. Erbaa’nın tamamına yakını harap olmuş, yüzlerce kişi hayatını kaybetmiş, binlerce kişi evsiz kalmıştır. İlçe merkezi büyük ölçüde yok olduğu için, 1946 yılında yeni bir şehir planı oluşturulmuş ve Erbaa bugünkü yerine taşınmıştır
- 1943 Ladik Depremi: 7,6 büyüklüğündeki bu deprem, Erbaa’da zaten zarar gören yapıların tamamen yıkılmasına neden olmuştur.
Bu depremlerden sonra Erbaa’da yapılaşma ve şehir planlaması daha dayanıklı hale getirilmiş ve modernleşme süreci hızlanmıştır.
Ekonomik Gelişmeler ve Sanayileşme
- 1950’lerden itibaren tütün ve üzüm üretimi hızla artmış, tarımsal üretim ilçenin en önemli gelir kaynaklarından biri olmuştur.
- 1973 yılında Tokat’ın kalkınmada öncelikli iller arasına alınmasıyla, küçük çaplı sanayi yatırımları yapılmış ve Erbaa Organize Sanayi Bölgesi kurulmuştur.
- Günümüzde Erbaa, toprak sanayi (tuğla ve kiremit fabrikaları), tekstil, orman ürünleri ve gıda sanayisi ile ekonomik açıdan büyümeye devam etmektedir
Coğrafya ve İklim
Erbaa, Yeşilırmak Havzası’nda yer almakta olup kuzeyde Canik Dağları, güneyde ise Sakarat ve Boğalı Dağları ile çevrilidir. İlçenin yüzölçümü 1.177 km² olup, Tokat il merkezine 85 km uzaklıktadır.
İklimi Karadeniz ve İç Anadolu iklimlerinin geçiş özelliği göstermektedir:
- Kışları ılıman ve yağışlı geçerken,
- Yazları sıcak ve kurak olmaktadır.
- Bölge, mikro klima özelliği gösterdiği için üzüm, ceviz ve tütün gibi tarım ürünleri oldukça verimli şekilde yetiştirilmektedir
Tescilli Ürünler
Erbaa, tarım ve gastronomi alanında coğrafi işaret tescili almış ürünleriyle dikkat çekmektedir:
1. Erbaa Narince Üzümü
- Türkiye’nin en kaliteli sofralık üzümlerinden biri olarak kabul edilir.
- Kendine özgü ince kabuk yapısı, aromatik tadı ve dayanıklılığı ile öne çıkar.
- Şarap yapımında da kullanılabilen bu üzüm, Erbaa ekonomisinin temel tarım ürünlerinden biridir
2. Erbaa Yaprağı
- Narince üzüm bağlarından elde edilen asma yaprakları, yumuşak dokusu ve damarsız yapısıyla tercih edilmektedir.
- Sarma yapımı için ideal olup, Türkiye genelinde büyük talep görmektedir.
- Coğrafi işaret tescili bulunan bu yaprak, ilçenin tarımsal kalkınmasında önemli bir yere sahiptir
3. Erbaa Pekmezi
- Doğal yöntemlerle üretilen bu pekmez, yüksek besin değeri ve yoğun aromasıyla bilinmektedir.
- Bağışıklık sistemini güçlendiren özellikleri sayesinde kış aylarında sıkça tüketilir.
- Bu tescilli ürünler, Erbaa’nın tarım potansiyelini ve geleneksel üretim anlayışını yansıtarak bölge ekonomisine katkı sağlamaktadır.
Kültür ve Tarihi Yapılar
Erbaa, tarihi ve kültürel mirası ile ziyaretçilerine birçok farklı seçenek sunmaktadır:
- Horoztepe Antik Kenti: Kalkolitik ve Tunç Çağı’na ait önemli buluntuların çıkarıldığı arkeolojik alandır.
- Boğazkesen (Kale) Köprüsü: Roma dönemine ait, bölgenin en önemli tarihi yapılarından biridir.
- Silahtar Ömer Paşa Camii: 17. yüzyılda yapılan ve Osmanlı dönemi ahşap işçiliğinin en güzel örneklerinden biridir.
- Erbaa Kent Müzesi: İlçenin tarihine ve kültürüne ışık tutan bir müzedir
Ulaşım
Erbaa, Karadeniz ile İç Anadolu’yu birbirine bağlayan önemli yollar üzerinde yer almaktadır:
- Karayolu: Samsun, Amasya ve Sivas yönlerine bağlantı yolları ile ulaşım kolaydır.
- Demiryolu: Samsun-Sivas hattı ilçeden geçmektedir.
- Havayolu: Tokat Havalimanı’nın 2022’de yeniden açılmasıyla havayolu ulaşımı da sağlanmaktadır
Erbaa, tarihi boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış, depremlerle yıkılsa da her seferinde yeniden inşa edilerek gelişmeye devam etmiştir. Bugün güçlü tarım sektörü, büyüyen sanayisi ve kültürel zenginlikleri ile Tokat’ın en önemli ilçelerinden biri olmayı sürdürmektedir.
