Erdemli Şehir (El-Medinetü'l-Fazıla)

Erdemli şehir (El-Medînetü'l-fâzıla), İslam felsefesinde Fârâbî (870-950) tarafından sistemleştirilen, bireylerin gerçek mutluluğa ve en yüksek mükemmelliğe ulaşmak amacıyla yardımlaştığı ideal toplum modelini ifade eden siyaset felsefesi kavramıdır.^【1】 Düşünürün kozmoloji, ontoloji, psikoloji ve ahlak felsefesinin siyasal alandaki nihai yansıması olan bu kavram, aynı zamanda Fârâbî'nin en bilinen eseri olan el-Medînetü'l-fâzıla'nın da ana konusudur. Fârâbî'nin sisteminde insan, doğası gereği mükemmelliğe tek başına ulaşamayan ve yardımlaşmaya muhtaç sosyal bir varlıktır. Erdemli şehir, bu yardımlaşmanın en üst düzeyde gerçekleştiği, adalet ve sevgi bağlarıyla kurulan kusursuz siyasal organizasyondur.^【2】

^{Farabi (}Store norske leksikon⁾

Fârâbî, erdemli şehri işlevselci bir yaklaşımla sağlıklı bir insan bedenine benzetir. Bedenin organları arasındaki hiyerarşik uyum ve yardımlaşma, erdemli toplumdaki sınıflar arasında da geçerlidir. Bedenin tek idarecisi olan kalbin diğer organları yönetmesi gibi, erdemli şehrin de mutlak bir yöneticisi (ilk başkan) bulunur.^【3】

Erdemli şehrin ilk başkanı, sıradan bir yönetici değil, felsefe ve dinin yetkinliklerini şahsında birleştiren "filozof-peygamber"dir. İlk başkanın en temel özelliği, Faal Akıl (aktif akıl) ile aracısız bir ittisal (bağlantı) kurarak ilahi hakikati vahiy yoluyla alabilmesidir.^【4】 Bu yönetici, salt teorik (nazari) akla sahip olmakla kalmaz; aynı zamanda en yüksek seviyede gelişmiş bir "tahayyül" (imgelem) gücüne sahiptir. Tahayyül gücü, Faal Akıl'dan alınan evrensel ve soyut hakikatleri, sıradan halkın anlayabileceği duyusal sembollere dönüştürerek toplumu ikna etme ve kanun koyma işlevini yerine getirir.^【5】

Fârâbî, el-Medînetü'l-fâzıla'da ideal devlet modelini tanımlarken, gerçek mutluluğu amaçlamayan veya ondan sapan yönetimleri "erdemli olmayan şehirler" başlığı altında dört ana kategoriye ayırır:^【6】

• Cahil Şehir: Halkı gerçek mutluluğun ne olduğunu bilmeyen, onu hiç tahayyül etmemiş şehirdir. Bu şehirdekiler varlık, zenginlik, bedensel hazlar ve şöhret gibi dünyevi unsurları nihai iyilik ve mutluluk sanırlar. Cahil şehir, kendi içinde amaçlarına göre zorunluluk (zaruriyye), zenginlik (beddâle), bayağılık/haz (hasîse), şeref (kerâme), zorbalık (tagallüb) ve demokratik/özgürlük (cimaiyya) şehirleri olmak üzere altı alt gruba ayrılır.
• Fâsık (Bozuk) Şehir: Teorik olarak erdemli şehrin inançlarına sahip olan, Tanrı'yı, Faal Akıl'ı ve gerçek mutluluğu bilen ancak pratikte (eylemlerinde) cahil şehir halkı gibi dünyevi tutkuların ve hazların peşinden giden şehirdir.
• Değişmiş (Mübaddile) Şehir: Başlangıçta erdemli şehrin görüş ve eylemlerine sahipken, zamanla dış etkenler veya farklı düşüncelerin etkisiyle karakteri bozularak erdemden sapan şehirdir.
• Sapkın (Dâlle) Şehir: Yaratıcı, ahiret ve vahiy gibi konularda baştan itibaren yanlış ve sahte inançlara sahip olan şehirdir. Bu şehrin yöneticisi, kendisine vahiy gelmediği halde vahiy aldığını iddia ederek halkı hile ve sahte taklitlerle kandırır.

Fârâbî'nin siyaset felsefesinde erdemli şehrin bütünlüğünü tehdit eden muhalif unsurlar nevâbit (türediler/ayrık otları) olarak adlandırılır. Nevâbit, erdemli şehir sınırları içinde yaşamakla birlikte şehrin temel gaye ve inançlarını paylaşmayan, toplumsal fıtrata aykırı düşen zümreleri ifade eder.^【7】 Fârâbî, fırsatçılar, tahrif ediciler ve dinden çıkanlar başta olmak üzere nevâbit gruplarının, erdemli şehrin ilk başkanı tarafından sürekli gözetim altında tutulması, tedavi edilmesi ve gerekirse toplumdan tecrit edilmesi gerektiğini savunarak, toplumsal-siyasal birliğin korunmasını felsefi sisteminin merkezine yerleştirir.^【8】