Ertuğrul Tekke Camii

Ertuğrul Tekke Camii, İstanbul’un Beşiktaş ilçesi Cihannüma Mahallesi’nde, Yıldız Sarayı aksı üzerinde, Yahya Kemal Parkı’nın alt kotunda ve Mehmet Ali Bey Sokak ile Yıldız Caddesi arasında konumlanan geç Osmanlı dönemine ait cami-tekke hüviyetli bir külliyedir. H.1305 / M.1887-1888 yılında II. Abdülhamid tarafından, Şeyh Hamza Zâfir Efendi adına tesis edilmiştir. Yapı, Şâzelî tarikatının Medeniyye kolu ile doğrudan irtibatlı olup bu sebeple literatürde “Şeyh Zâfir Tekkesi Mescidi” adıyla da anılır.

“Ertuğrul” adlandırması, hem Osmanlı hanedanının ceddi kabul edilen Ertuğrul Gazi’nin hatırasını ihyâ etme arzusuna, hem de II. Abdülhamid’in Domaniç Türkmenlerinden teşkil ettiği Ertuğrul Alayı’nın ibadetine tahsis edilmesine dayandırılır. Kuruluş gayesi, yalnızca bir ibadet mekânı üretmek değil; İstanbul’a gelen tarikat şeyhleri ve ulemayı ağırlayarak hilafet makamının temsil gücünü görünür kılmaktır.

^{Ertuğrul Tekke Camii İç Mekanı (Fotoğraf: Büşra Kaya)}

İlk inşa safhasında külliye; cami-tevhidhane, selamlık, harem ve misafirhane bölümlerinden oluşmaktaydı. 1905’ten önce cami-tevhidhane kütlesine bir minare eklendiği anlaşılmakla birlikte, bu safhanın mimarı bilinmemektedir. 1905–1906 yıllarında bahçenin batı kısmına, birbirine bitişik türbe-kitaplık-çeşme üçlüsü Raimondo d’Aronco tarafından ilave edilmiştir.

Tekke ve zaviyelerin kapatılmasının ardından mülkiyet Vakıflar İdaresi’ne geçmiş; kullanım hakkı önce İstanbul Belediyesi’ne, ardından Millî Eğitim’e devredilmiştir. Cami-tevhidhane dışındaki birimler Şair Nedim İlkokulu olarak 1957’ye kadar kullanılmış; sonrasında cami yeniden ibadete açılmıştır. Günümüzde ana kütle cami, d’Aronco’nun eklediği yapılar ise türbe, kitaplık ve çeşme olarak varlığını sürdürmektedir.

^{Ertuğrul Tekke Camii İç Mekanı (Fotoğraf: Büşra Kaya)}

Arazi doğudan batıya eğimli olduğundan, yapı yüksek istinat duvarlarıyla çevrili ve kıble doğrultusunda iki terasa ayrılmıştır. Üst kotta cami-tevhidhane ve selamlık; alt kotta ise türbe-kitaplık-çeşme yer alır. Güneydeki gösterişli avlu kapısı, cuma selamlıklarında padişah ve maiyetinin kullandığı hünkâr dairesi ve mahfiline geçiş veren giriş aksında yer alır.

İki katlı ahşap karkas yapı üç ana bölümden oluşur:

• Ortada kare planlı cami-tevhidhane ve üzerinde kadınlar mahfili,
• Güneyde T planlı hünkâr dairesi,
• Kuzeyde buna simetrik selamlık.

Bu bölümler bağımsız giriş sofaları ve merdivenlere sahiptir; zemin katta geçiş holleri ile bağlantılıdır.

Cami-tevhidhanede ayin alanı içten sekizgen, dıştan kare planlıdır ve ahşap kubbe ile örtülüdür. Sekizgen köşelerde yükselen ahşap sütunlar hem mahfilleri taşır hem de kubbeye kadar uzanarak taşıyıcı sistemi takviye eder. Mahfil boşlukları ahşap kafeslerle kapatılmıştır; bu kafeslerin II. Abdülhamid tarafından yapıldığı rivayet edilir.

Kuzeybatı köşedeki kâgir minare, ana ahşap kütleden yapısal olarak bağımsızdır.

Yapı moloz taş temel üzerine iki katlı ahşap karkas sistemle inşa edilmiştir. Dış cephe ahşap kaplıdır; profiller, pervazlar ve furuşlarla plastik bir etki oluşturulmuştur. Alt katta dikdörtgen, üst katta yuvarlak kemerli pencereler bulunur. Üst kat pencereleri panjurludur. Çatı Marsilya tipi kiremit örtülüdür.

İç mekânda bağdadi sıva, ahşap çıtalı tavanlar, bez germe geometrik tavan sistemleri ve hünkâr mahfilinde alçı-varak bezemeler görülür. Döşemelerde klasik ahşap kaplama, hünkâr bölümünde ise balıksırtı ve geometrik kompozisyonlu parke uygulanmıştır.

Güneydeki hünkâr kapısı üzerinde H.1305 / M.1887-1888 tarihli manzum kitabe yer alır ve metin Ahmed Muhtar Efendi’ye aittir. Restorasyon sırasında aynı tarihli ikinci kitabe doğu girişine yerleştirilmiştir. Metinler, yapının Şâzelî nisbesini ve II. Abdülhamid’in himayesini vurgular.

Yapının selamlık zemin katı hariç tüm mekânlarında eklektik üslupta kalemişleri mevcuttur. Hünkâr dairesindeki bezeme yoğunluğu Yıldız Sarayı tezyinatını hatırlatır.^【1】 Kubbe içi alçı profillerle sekiz dilime ayrılmış; barok ve floral panolarla süslenmiştir. Mihrap ve minber tasarım bütünlüğü içindedir: perde, kandil, ay-yıldız ve ışın motifleri dikkat çeker. Vaaz kürsüsü, II. Abdülhamid dönemi saray mobilya estetiğini yansıtır.

^{Ertuğrul Tekke Camii Kadınlar Bölümü (Fotoğraf: Büşra Kaya)}

1969–1973 arasında Vakıflar tarafından kapsamlı bir restorasyon yapılmış; çürümüş karkas ve çökmüş çatı sistemi güçlendirilmiş, kalemişleri ihya edilmiştir. Ancak sonraki yıllarda bakım eksikliği ve kullanıcı müdahaleleri yeni hasarlara yol açmıştır.

2008–2010 restorasyonu, ayrıntılı rölöve, raspa, arşiv karşılaştırmaları ve restitüsyon revizyonlarıyla yürütülmüştür. Müdahalelerin temel ilkesi, yapıyı muhdes eklerden arındırarak özgün malzeme ve teknikle yenilemektir. Bu kapsamda:

• Çatı karkası özgün detayına göre onarılmış, su ve ısı yalıtımı eklenmiştir.
• Ahşap karkas askıya alınarak çürüyen elemanlar özgün kesitlerde yenilenmiştir.
• Cephe kaplaması, profilleri ve çinko korumaları restitüe edilmiştir.
• Bağdadi sıva, taş yünü izolasyon ve kireç esaslı harçlarla yenilenmiştir.
• Kapı, pencere, panjur ve kafesler dönem fotoğraflarına göre ihya edilmiştir.
• Kalemişleri katman analizleri sonrası özgün desen ve renklere göre tamamlanmıştır.
• Bahçe kotları düşürülerek nem hasarı önlenmiş; zemin döşemeleri uygun taşla yenilenmiştir.